bij dit examen
Natuurkunde Vwo 1997-I
opgave 1Opgave 1 Airbag
13p
25p
Om de gevolgen van ongelukken bij hoge
snelheden voor automobilisten te verminderen,
worden in steeds meer auto's airbags geïnstalleerd.
Een airbag is een ballon die snel wordt opgeblazen
als de auto bij een botsing sterk vertraagt. In niet
opgeblazen toestand bevindt de ballon zich in het
midden van het stuur. In opgeblazen toestand vormt
hij een stootkussen tussen de bestuurder en het
stuur (zie figuur l).
De ballon wordt opgeblazen met stikstofgas dat bij
een chemische reactie ontstaat. Deze reactie wordt
ontketend door een ontstekingssysteem waarin zich
een piëzokristal bevindt. Zo'n kristal is afgebeeld in
figuur 2.
Het kristal werkt als een druksensor. Er ontstaat een
elektrische spanning tussen de metaalplaatjes op de
zijvlakken A en B als de druk verandert ten gevolge
van extra krachten op die zijvlakken.
Zijvlak A is bevestigd aan een vast punt van de auto
en is geaard.
Figuur 3 is de ijkgrafiek van de druksensor. De
potentiaal van B is positief als er een duwkracht op
het kristal wordt uitgeoefend en negatief als er een
trekkracht op wordt uitgeoefend.
→ Bepaal de gevoeligheid van de sensor.
Geef de uitkomst in twee significante cijfers.
Om met het piëzokristal de vertraging van de auto
te kunnen meten, is er een blokje met een massa
van 42 g aan zijvlak B bevestigd. Zie figuur 4.
Het contactoppervlak tussen blokje en kristal heeft
een oppervlakte van 0,88 cm2 . Vanaf de voorkant
van de auto gezien bevindt het blokje zich achter
het kristal.
De potentiaal van B wordt 20 maal verzwakt
toegevoerd aan de plus-ingang van een comparator.
Men stelt de referentiespanning van de comparator
aan de "min" -ingang zo in, dat de uitgang hoog
wordt als de auto een vertraging van meer dan
50 m s‑2 ondervindt. Als de uitgang van de
comparator hoog is, wordt de chemische reactie in
de airbag ontstoken.
→ Bepaal op welke waarde de referentie-spanning
daartoe moet worden ingesteld.
Bij een test laat men deze auto met een snelheid van 20 km h‑1 tegen een vaste betonnen wand botsen.
Daarbij wordt de auto over 29 cm ingedrukt. De kreukelzone is zodanig geconstrueerd dat de auto bij
de botsing in goede benadering eenparig vertraagt.
35p
→ Ga met een berekening na of de airbag bij deze botsing zal worden opgeblazen.
Bij een andere test laat men de auto achteruit tegen de betonnen wand rijden.
43p
→ Leg aan de hand van de werking van het ontstekingssysteem uit of de airbag in deze situatie
opgeblazen wordt.
Bij de chemische reactie ontstaat er zeer snel stikstofgas. De airbag wordt daardoor in een tijdsduur
van 25 ms tot een druk van 1,3 ⋅ 105 Pa opgeblazen. Het volume van de ballon is dan 30 liter. De
temperatuur van het stikstofgas na het opblazen is 15 °C.
De massa van 1,0 mol stikstofgas is 28 g.
55p
→ Bereken de massa van het gas die gemiddeld per tijdseenheid moet ontstaan om de ballon in de
gewenste tijd de juiste druk te geven.
Extra foto; misschien beter te kopiëren.
opgave 2Opgave 2 Gekoppelde schommels
In een speeltuin hangen twee schommels aan een ophangrek.
De soepele touwen waar de twee schommels aan hangen, zijn door middel van een star rechthoekig
raamwerk met elkaar verbonden. Zie figuur 5. Deze figuur is niet op schaal. De schommels kunnen
slechts schommelen in het vlak van tekening van figuur 6.
Op iedere schommel zit een kind, zodanig dat de zwaartepunten zich op gelijke afstanden l van de
bovenkant van het ophangrek bevinden. De kinderen zijn even zwaar. Het rechthoekige raamwerk
bevindt zich op een kwart van de afstand l onder het ophangrek. De massa van het raamwerk is
verwaarloosbaar ten opzichte van die van de kinderen.
In het vervolg van deze opgave bekijken we drie situaties. De kinderen gaan namelijk op drie
verschillende manieren schommelen. Ze worden steeds vanuit verschillende beginposities zonder
beginsnelheid op t = 0 losgelaten. Ze blijven daarna op hun schommel zitten zonder voor een extra
aandrijfkracht te zorgen.
Eerste situatie.
De eerste keer beginnen beide kinderen links
van de evenwichtsstand. De uitwijking van de
zwaartepunten is dan 46 cm. Zie figuur 7.
In figuur 8 is de uitwijking van het rechter
zwaartepunt als functie van de tijd
weergegeven. Figuur 8 staat ook op de bijlage.
64p
→ Bepaal met behulp van de figuur op de bijlage de maximale snelheid die het zwaartepunt van de
rechter schommel bereikt gedurende zijn derde zwaai naar links. Geef de uitkomst in twee significante
cijfers.
Ook het raamwerk slingert.
72p
→ Teken in de figuur op de bijlage de uitwijking van het raamwerk als functie van de tijd tussen t = 0 en
t = 6 s.
Tweede situatie.
De tweede keer beginnen beide kinderen weer met een beginuitwijking van 46 cm te schommelen. Nu
begint het rechter kind met een uitwijking naar links en het linker kind met een uitwijking naar rechts.
In figuur 9 is weer de uitwijking van het rechter zwaartepunt tegen de tijd uitgezet.
Uit deze figuur blijkt dat de slingertijd korter is dan bij de eerste keer.
83p
→ Leg uit waarom de slingertijd nu korter is.
Derde situatie.
Tot slot nemen ze de volgende beginposities in: de linker schommel begint in de evenwichtsstand,
terwijl het rechter zwaartepunt met een uitwijking van 92 cm naar links begint.
De uitwijking van de rechter schommel blijkt nu steeds gelijk te zijn aan de som van de uitwijkingen
zoals weergegeven in de figuren 8 en 9. Deze schommel slingert dan zodanig, dat de amplitude met
een vaste regelmaat toe- en afneemt.
Rond t = 15,5 s is de amplitude van de rechter schommel vrijwel gelijk aan nul, omdat de twee te
sommeren trillingen van de figuren 8 en 9 dan met elkaar in tegenfase zijn.
93p
→ Beredeneer rond welk eerstvolgend tijdstip de amplitude van de rechter schommel weer gelijk is aan
nul.
Bijlage:
opgave 3Opgave 3 Lineaire versneller
In de Verenigde Staten staat een versneller waarmee elementaire deeltjes geproduceerd worden door
elektronen en positonen op elkaar te laten botsen. Positonen zijn antideeltjes van elektronen. Dat wil
zeggen dat ze dezelfde massa hebben en een even grote, maar tegengestelde lading. De deeltjes
worden versneld in de opstelling van figuur 10.
In het elektronenkanon worden de elektronen versneld in een elektrisch veld. Ze verlaten dit veld met
een snelheid van 2,4 ⋅ 107 m s‑1 .
103p
→ Bereken de versnelspanning.
De positonen komen uit een positonenbron, eveneens met een snelheid van 2,4 ⋅ 107 m s‑1 . Ze worden
vervolgens opgeslagen in een opslagring. Hierin voeren ze een eenparige cirkelbeweging uit onder
invloed van een homogeen magneetveld met een sterkte van 0,90 ⋅ 10‑4 T.
113p
→ Bereken de tijd die een positon nodig heeft voor één omloop in de opslagring.
Onder andere door het magneetveld van de opslagring met een bepaalde frequentie aan en uit te
schakelen, gaan kleine groepjes positonen de lineaire versnellen binnen. Door het elektronenkanon
met dezelfde frequentie aan en uit te schakelen, komen ook de elektronen in groepjes de lineaire
versnellen binnen.
De lineaire versnellen bestaat uit een groot aantal elektroden in de vorm van holle cilinders. In
figuur 10 is de nummering van de eerste vier cilinders aangegeven.
De cilinders met een even nummer zijn op het ene aansluitpunt van een spanningsbron aangesloten,
die met een oneven nummer op het andere aansluitpunt.
122p
→ Leg uit of deze spanningsbron een wisselspanningsbron of een gelijkspanningsbron moet zijn om een
geladen deeltje een telkens groter wordende snelheid te geven.
Op een bepaald moment bevindt zich tussen de cilinders 1 en 2 een groepje elektronen.
132p
→ Beredeneer of zich op dat moment tussen de cilinders 7 en 8 een groepje elektronen of een groepje
positonen bevindt.
De elektronen en positonen komen vervolgens met een even grote snelheid de bundelsplitser binnen.
Ze worden hier door een magneetveld van elkaar gescheiden. Daarna worden beide soorten deeltjes
afzonderlijk door middel van magneetvelden naar een plaats binnen de deeltjesdetector geleid, waar ze
kunnen botsen.
144p
→ Beredeneer of de magneetvelden bij P en Q gelijk gericht zijn of juist tegengesteld zijn aan elkaar.
Bij de botsing van een positon en een elektron kan een Z0 ‑deeltje ontstaan. Een Z0 ‑deeltje wordt een
wisselwerkingsdeeltje genoemd. Zie tabel 26 van het informatieboek BINAS.
153p
→ Bereken hoe groot de energie van een botsend elektron minimaal moet zijn om een Z0 ‑deeltje te laten
ontstaan. Geef de uitkomst in twee significante cijfers.
opgave 4Opgave 4 Projectie-HDTV
Er worden tegenwoordig televisietoestellen gemaakt die een hogere beeldkwaliteit hebben dan de tot
nu toe gebruikte typen. Men spreekt van HDTV (High Definition Tele-Vision). Bij een van de
modellen wordt het beeld op een wit scherm geprojecteerd, net zoals bij diaprojectie. Zie figuur 11.
Achter in de HDTV-projector bevindt zich
een chip waarin 2,3 miljoen microscopisch
kleine spiegeltjes zijn verwerkt.
In figuur 12a is zo'n spiegeltje van de zijkant
weergegeven.
Het spiegeltje bestaat uit een vierkant
aluminium plaatje met een zijde van 16 μ m,
dat is bevestigd op een voetstuk.
Als op een van de elektroden achter het
spiegeltje een positieve lading wordt
aangebracht, kantelt het geheel om punt D
door de elektrische kracht. Daarbij komt een
van de randen van het spiegeltje op een
landingsplaatje terecht. Zie figuur 12b. De
elektrode kan samen met een deel van het
aluminium plaatje gezien worden als een condensator. De capaciteit van deze condensator is in de
situatie zoals getekend in figuur 12a gelijk aan 1,7 ⋅ 10‑16 F. De afstand tussen de elektrode en het
spiegeltje is dan 1,3 μ m.
Voor de elektrische aantrekkingskracht tussen de twee platen van een condensator geldt:
Hierin is:
→ Q de lading op een plaat;
→ d de afstand tussen de platen;
→ C de capaciteit van de condensator.
163p
→ Toon aan dat het rechter deel van deze formule de eenheid van kracht heeft.
Om het spiegeltje te laten kantelen, is een kracht nodig van 1,4 ⋅ 10‑9 N.
174p
→ Bereken de spanning die over de condensator aangebracht moet worden om deze kracht te
veroorzaken.
In figuur 13 is een vereenvoudigde, verticale doorsnede van de HDTV-projector weergegeven. Vanaf
een puntvormige lamp boven in de projector valt licht op de chip. De stand van ieder spiegeltje wordt
afzonderlijk geregeld en kan per geprojecteerd beeld verschillen. Een lichtstraal die op een naar boven
gekanteld spiegeltje valt, valt na reflectie door het venster en vormt een verlicht beeldelement op het
scherm. Lichtstralen, die op een naar beneden gekanteld spiegeltje vallen, treden niet door het venster
uit. Op het deel van het beeldscherm dat met dit spiegeltje correspondeert, wordt dus een donker
beeldelement gevormd.
In figuur 13 is een lichtstraal getekend die op een spiegeltje in het midden van de chip valt. Bij een
bepaald beeld is dit spiegeltje over een hoek van 9° naar beneden gekanteld.
Figuur 13 staat ook op de bijlage.
183p
→ Construeer in de figuur op de bijlage hoe de lichtstraal na reflectie aan het spiegeltje verder gaat.
In een grote filmzaal wordt op een scherm een beeld gevormd met een hoogte van 293 cm. Doordat de
chip 1152 rijen spiegeltjes boven elkaar bevat, is het beeld op het scherm opgebouwd uit eenzelfde
aantal beeldlijnen boven elkaar.
Het oog van een toeschouwer heeft een zodanig scheidend vermogen dat het nog net twee punten van
elkaar kan onderscheiden als ze zich onder een hoek van 0,035° ten opzichte van het oog bevinden.
194p
→ Bereken op welke afstand deze toeschouwer zich minimaal van het scherm moet bevinden
opdat het voor hem lijkt alsof de beeldlijnen vloeiend in elkaar overlopen.
Bijlage:
opgave 5Opgave 5 Ruimtecommunicatie
Lees het volgende artikel.
artikel
opgave 6Communicatielasers rukken op in de ruimtevaartindustrie
NOORDWIJK- In 1997 zullen twee satellieten voor geavanceerde geostationaire satelliet, waarmee diverse
het eerst in de geschiedenis met licht communi- nieuwe telecommunicatiesystemen worden getest. De
ceren. Het is nog maar een test, maar data- twee zullen als eerste gebruik maken van optische
overdracht met infrarode lasers in plaats van data-overdracht. Beide kunstmanen zijn daarvoor
radiogolven belooft op den duur grote voordelen.
25 centimeter.
Op een foto van een "ouderwetse" zwevende
kunstmaan vallen meteen twee wezenlijke onderdelen Grootste uitdaging
op: de zonnepanelen en de schotelantenne. Die aanblik
zou weleens drastisch kunnen wijzigen als satellieten Voor het overseinen wordt een halfgeleiderlaser van
optisch gaan communiceren. De schotel kan dan weg 100 milliwatt ingezet met een golflengte van.819 nm.
en de zonnepanelen worden kleiner.
gevoeligste ontvangers beschikbaar zijn. De grootste
Optische data-overdracht
De eerste stap zet ESA (European Space Agency) met zeer nauwkeurig volg- systeem. Artemis en Spot‑4
de lancering van de Franse aard-observatiesatelliet moeten elkaar daar- bij op 0,50 milligraden
Spot-4, eind 1996. Kort daarna, begin 1997 zal de nauwkeurig volgen.
Artemis de ruimte ingaan. Artemis is een
(naar: Technisch Weekblad, 1994)
De observatiesatelliet Spot‑4 beschrijft eenparig een cirkelbaan boven de evenaar van de aarde met
een omlooptijd van 1 uur, 39 minuten en 44 seconden.
205p
→ Bereken met behulp hiervan hoe hoog de satelliet zich boven de evenaar bevindt.
213p
In figuur 14 is de aarde en de baan van Spot‑4
op schaal getekend.
De satelliet kan slechts met het aardstation P
communiceren als hij zich bevindt in het
gedeelte van zijn cirkelbaan dat met een
doorlopende lijn is weergegeven.
Figuur 14 staat ook op de bijlage.
→ Bepaal met behulp van de figuur op de bijlage
hoe lang de satelliet met het aardstation kan
communiceren tijdens een omloop.
Geef de uitkomst in twee significante cijfers.
De infrarode stralen die Spot‑4 naar P zendt,
vertonen breking ten gevolge van de
atmosfeer. De brekingsindex van de atmosfeer
is groter dan 1.
223p
→ Beredeneer of de communicatie hierdoor vanuit een groter of juist vanuit een kleiner deel van de baan
kan plaatsvinden dan het deel dat in figuur 14 met een niet onderbroken lijn is weergegeven.
Artemis is een geostationaire satelliet, dat wil zeggen dat hij zich gedurende zijn beweging
voortdurend recht boven hetzelfde punt van de aarde blijft bevinden.
233p
→ Bereken de hoeksnelheid van Artemis. Geef de uitkomst in twee significante cijfers.
Artemis bevindt zich steeds recht boven het aardstation P.
In figuur 15 zijn de aarde, de baan van Spot‑4 en de posities van P en van Artemis op schaal
weergegeven. De atmosfeer is niet getekend. Figuur 15 staat ook op de bijlage.
Spot‑4 kan nu via Artemis met P communiceren. Deze indirecte communicatie is vanuit een groter
deel van de baan van Spot‑4 mogelijk dan de directe communicatie met P.
243p
→ Geef dit deel van de baan aan in de figuur op de bijlage (verwaarloos de breking ten gevolge van de
atmosfeer).
Met de in het artikel beschreven laser wordt digitale informatie overgezonden in de vorm van bits. Bij
het versturen van één bit informatie zendt de laser 8,2 ⋅ 109 fotonen uit.
254p
→ Bereken hoeveel bits de laser per seconde uitzendt.
Met behulp van het nauwkeurige volgsysteem zendt Spot‑4 zijn infrarode laserbundel uit in de vorm
van een kegel met als halve tophoek 0,50 ⋅ 10‑3 graad. Zie figuur 16. Deze figuur is niet op schaal.
Binnen de kegel worden in alle richtingen evenveel fotonen uitgezonden.
De telescoop van Artemis is steeds op Spot‑4 gericht. De grootste afstand tussen de satellieten bij het
overzenden van informatie is 4,45 ⋅ 107 m.
265p
→ Bereken hoeveel fotonen de telescoop van Artemis op deze afstand van Spot‑4 ontvangt per bit
overgezonden informatie.
Bijlagen:
Einde
Bij dit examen hoort geen uitwerkbijlage.
13p
25p
35p
43p
55p
64p
72p
83p
93p
103p
113p
122p
132p
144p
153p
163p
174p
183p
205p
213p
223p
233p
243p
254p
265p
