bij dit examen
Natuurkunde Vwo 1997-II
opgave 1Opgave 1 Klimtouw
13p
25p
In een gymzaal hangt een klimtouw aan het plafond.
Iemand beweegt korte tijd met het uiteinde van het touw,
waardoor zich door het touw een 'golftreintje' voortplant. Een
golftreintje is een beperkte serie golven. In figuur 1 is het touw
getekend op tijdstip t = t1 . De punten A, C en E van het touw
bevinden zich dan in de evenwichtsstand, terwijl het
golftreintje omhoog beweegt.
Om de relatief kleine uitwijkingen duidelijk weer te geven, is
in figuur 1 in verticale richting een andere schaal gekozen dan
in horizontale richting: in verticale richting is de werkelijkheid
25 maal verkleind weergegeven; in horizontale richting is de
werkelijkheid 10 maal verkleind weergegeven. Het touw is
overal even dik.
De voortplantingssnelheid v van de golven in een bepaald punt
van het touw wordt gegeven door:
Hierin is:
• Fs de spankracht in dat punt van het touw;
• m * de massa per lengte-eenheid van het touw.
• Beredeneer met behulp van deze formule of het golftreintje
korter wordt, langer wordt, of even lang blijft als het vanuit de
getekende positie in figuur 1 verder omhoog beweegt.
De gemiddelde voortplantingssnelheid van de golven op het
traject AE is 1,2 m ⋅ s‑l .
Je mag ervan uitgaan dat C op tijdstip t1 door het passeren van
het golftreintje harmonisch trilt en dat de bijbehorende
golflengte in het touw gelijk is aan AE.
De amplitude van C is het gemiddelde van de (absolute waarde
van de) uitwijkingen die B en D op tijdstip t1 hebben. De
snelheid van C is op tijdstip t1 maximaal. Figuur 1 staat ook op
de bijlage.
• Teken in de figuur op de bijlage de snelheidsvector ` vC van het
punt C op t = t1 .
Gebruik daarbij een schaal waarbij 1,0 cm overeenkomt met
0,20 m ⋅ s-l . Teken ` vC in millimeters nauwkeurig.
Bijlage:
opgave 2Opgave 2 Contactlenzen
Iemand krijgt door de oogarts contactlenzen met een sterkte van ‑1,5 dpt voorgeschreven.
Verwaarloos de afstand tussen zijn ooglenzen en de contactlenzen.
33p
• Bereken de afstand tussen zijn ooglens en zijn vertepunt als hij zijn lenzen niet in heeft.
De contactlenzenspecialist geeft hem per ongeluk lenzen met een sterkte van ‑2,0 dpt.
Ondanks deze fout is de cliënt met deze lenzen in staat om in de verte scherp te zien.
42p
• Leg uit waarom hij in de verte scherp kan zien, ondanks de verkeerde lenzen.
Zonder contactlenzen bevindt zijn nabijheidspunt zich op 23 cm van zijn ogen. Met de (te sterke)
lenzen in verandert deze afstand.
53p
• Bereken deze nieuwe afstand.
opgave 3Opgave 3 CO2 -laser
62p
73p
Bij een CO2 ‑laser (koolstofdioxide-laser) wordt de
laserwerking veroorzaakt door gestimuleerde emissie van
CO2 ‑moleculen bij de overgang tussen twee aangeslagen
toestanden.
Van het energieniveauschema van het gasvormige CO2 zijn
in figuur 2 enkele belangrijke niveaus aangegeven. De
omhooggerichte pijl symboliseert de overgang vanuit de
grondtoestand, die plaats moet vinden om laserwerking
mogelijk te maken. De omlaaggerichte pijl geeft de overgang
aan die hoort bij de laserstraling.
De bezettingsgraad van een energieniveau geeft aan welk
percentage atomen in de bijbehorende toestand verkeert.
• Aan welke voorwaarde moet de bezettingsgraad van niveau 4
voldoen om laserwerking mogelijk te maken?
• Bepaal aan de hand van figuur 2 het maximale rendement
van een CO2 ‑laser. Neem hierbij aan dat niveau 4 alleen bezet wordt door directe aanslag vanuit de
grondtoestand.
Geef het antwoord in twee significante cijfers.
Figuur 3 is een schematische doorsnede van een CO2 -laser.
Het CO2 in de laserbuis wordt voortdurend ververst. Er stroomt 40 liter CO2 per uur door de buis met
een druk van 2,7 kPa. De temperatuur van het instromende CO2 is 20 °C.
84p
• Bereken hoeveel mol CO2 er in een uur de laserbuis instroomt.
Het licht wordt in de laser tussen twee parallelle spiegels heen en weer gekaatst.
Zie nogmaals figuur 3.
Vóór de linkerspiegel is een zogenaamde 'optische schakelaar' geplaatst. Deze kan op elektronische
wijze open en dicht gezet worden. In de open toestand laat hij alle opvallende straling door. Als hij
dicht staat, absorbeert hij alle straling.
Stel dat de schakelaar gedurende zekere tijd dicht staat. In die tijd komt er dus geen licht terug van de
linkerspiegel.
93p
• Leg uit of de bezettingsgraad van niveau 4 in die tijd toeneemt of juist afneemt.
Als men de schakelaar periodiek open en dicht zet, kan men laserpulsen met een zeer hoog vermogen
opwekken. Men spreekt dan van een gepulste laser. De hier besproken laser kan men zo ook gepulst
maken. Hij zendt dan pulsen uit met een tijdsduur van 50 ns en doet dat met een frequentie van 10 Hz.
Het over langere tijd gemiddelde nuttige vermogen van de laser is 35 W.
103p
• Bereken het vermogen van één laserpuls.
opgave 4Opgave 4 Pompaccumulatiecentrale
Kerncentrales kunnen niet snel aan of uit geschakeld worden. Ook andere centrales kunnen hun
afgegeven vermogen niet snel variëren. Omdat het energie-aanbod dus tamelijk constant is, kan met
dit soort centrales niet snel ingespeeld worden op grote fluctuaties in de energievraag.
In Japan is daarom eind '95 een zogenaamde pompaccumulatiecentrale in gebruik genomen. Dit is een
centrale die pieken en dalen in de vraag naar elektrische energie opvangt.
Een pompaccumulatiecentrale pompt in tijden van een kleine energievraag met behulp van elektrische
energie water van een laag gelegen naar een hoog gelegen meer. Als de energievraag groot is, laat
men het water weer naar het laag gelegen meer stromen, waarbij elektrische energie wordt opgewekt.
Net als in een accu wordt in een pompaccumulatiecentrale energie opgeslagen (geaccumuleerd).
112p
• In welke vorm wordt de energie respectievelijk bij een accu en bij de pompaccumulatiecentrale
opgeslagen?
Figuur 4 is een schematische weergave van het apparaat dat het hart vormt van de centrale. Het
schoepenrad heeft een dubbele functie: de ene functie is het omhoogpompen van het water, in de
andere functie wordt het door water aangedreven. Bij de ene functie dient het apparaat dus als
elektromotor waarmee water omhoog wordt gepompt, bij de andere functie als generator (een grote
dynamo) waarmee elektrische energie wordt opgewekt.
De stroomrichting van het water is in figuur 4 aangegeven voor de situatie dat elektrische energie
wordt opgewekt.
De vragen 12 en 13 {de twee eerstvolgende vragen} gaan over de situatie waarbij het apparaat als
generator een elektrische stroom opwekt.
Als de rotor draait, staat tussen Al en A2 een wisselspanning.
124p
• Leg uit of tijdens het draaien de spanning tussen Al en A2 nul is in de situatie die in figuur 4 is
getekend, óf pas als de rotor over 90° verder is gedraaid.
Op een gegeven moment is de draaiende rotor 45° verder gedraaid dan de in figuur 4 getekende stand.
134p
• Beredeneer of op dat moment Al of A2 een hogere potentiaal heeft.
De vragen 14 en 15 {de nu volgende twee vragen} gaan over de situatie waarbij het apparaat als
elektromotor van de pomp werkt.
Op Al en A2 wordt een spanningsbron aangesloten met een spanning van 120 kV en met een
verwaarloosbare inwendige weerstand. Er kan maximaal een vermogen van 0,40 GW aan de
elektromotor worden toegevoerd.
Het rendement van de elektromotor bedraagt dan 94,7%.
144p
• Bereken de (ohmse) weerstand van de spoelen van de elektromotor.
Al het nuttige vermogen van de elektromotor wordt gebruikt om water omhoog te pompen naar een
300 meter hoger gelegen meer. Neem aan dat het overige vermogen in zijn geheel in de vorm van
warmte wordt afgegeven aan hetzelfde water.
155p
• Bereken de temperatuurstijging van het omhooggepompte water.
Bij het gebruik van de pompaccumulatiecentrale als opwekker van elektrische energie kan maximaal
0,25 GW vermogen geleverd worden. De centrale wordt gebruikt in combinatie met een kerncentrale,
waarvan het vermogen gevarieerd kan worden tussen 2,65 GW en 3,25 GW Dit gebied is aangegeven
op de balk in figuur 5.
Figuur 5 is ook op de bijlage weergegeven.
163p
• Geef in de figuur op de bijlage het bereik aan van het vermogen van de gecombineerde centrales.
Bijlage:
opgave 5Opgave 5 Neutronenfilter
In een splijtingsreactor worden uranium‑235-kernen gespleten door het invangen van een langzaam
(0,05 eV) neutron. Er zijn verschillende splijtingsreacties mogelijk. Bij een bepaalde splijtingsreactie
ontstaan twee neutronen, een strontium‑90-kern en een xenonkern. Bij deze reactie komt een energie
van 180 MeV vrij.
175p
• Bereken de massa van de xenonkern in atomaire massa-eenheden. Geef de uitkomst in zes significante
cijfers.
De energie van één van de vrijgekomen neutronen is 1,1 MeV. Bij elke botsing met een
moderatorkern verliest het neutron gemiddeld 40% van zijn kinetische energie.
Het energieverlies bij botsingen met andere kernen is verwaarloosbaar.
184p
• Bereken hoeveel botsingen met moderatorkernen hebben plaatsgevonden als het neutron met een
snelheid van 884 m ⋅ s‑1 de reactor verlaat.
Lees onderstaand krantenartikel.
opgave 6krantenartikel High-tech filter voor selecteren neutronen
Duitse onderzoekers hebben een nieuw snelheidsfilter De lamellen hebben aan weerszijden een laagje
voor neutronen gemaakt. Zo'n filter is van groot
belang voor onder andere de neutronenspectroscopie. mm dik en 10 gram zwaar, maar bij maximaal
Daarbij moeten de neutronen namelijk zoveel mogelijk toerental staat elke lamel bloot aan een trekkracht die
dezelfde snelheid hebben. Neutronen afkomstig uit een gelijk is aan de zwaartekracht op een massa van
kernreactor hebben echter snelheden die variëren van ongeveer een ton. Geheel ongevaarlijk is het filter dus
200 tot 8000 meter per seconde.
Het filter bestaat uit een rotor met schuin op de lengte-
as bevestigde lamellen. Zie figuur 6. Als de rotor
draait, zullen alleen neutronen met bepaalde snelheden
tussen de lamellen doorvliegen. Hoe hoger de
rotatiesnelheid, des te sneller de doorgelaten
neutronen.
Het nieuw ontworpen filter heeft langs zijn as een
lengte van 25 cm en maakt maximaal 470
omwentelingen per seconde. Bij dat toerental worden
neutronen doorgelaten met snelheden tussen 730 m/s
en 880 m/s. Alléén neutronen met een snelheid die hier
midden tussen in ligt worden allemáál doorgelaten.
(naar: NRC, 16 nov. 1995)
In figuur 6 zijn twee naast elkaar geplaatste lamellen A en B aangegeven.
We beschouwen alleen neutronen die evenwijdig aan de as van de rotor tussen de lamellen A en B
binnenkomen.
193p
• Beredeneer aan de hand van figuur 6 of het langzaamste van deze neutronen dat nog doorgelaten
wordt, zo dicht mogelijk langs lamel A of langs lamel B binnenkomt.
204p
215p
In figuur 7 is de rotor getekend met één lamel. De
voorste zijde p en de achterste zijde q van een lamel
maken een hoek α met elkaar. Hoek α is zó gekozen,
dat alle neutronen die evenwijdig aan de as
binnenkomen en een snelheid hebben van 805 m ⋅ s‑1 ,
worden doorgelaten. Figuur 7 is niet op schaal.
• Bereken hoek α .
Volgens het artikel moet elke lamel "een trekkracht die
gelijk is aan de zwaartekracht op een massa van
ongeveer een ton" kunnen verdragen.
• Controleer deze bewering door een berekening. Neem
daarbij aan dat de totale massa van de lamel zich op
12 cm van de as van de rotor bevindt.
opgave 7Opgave 6 Thermische camera
In de Verenigde Staten is een thermische camera ontwikkeld die een veel hogere resolutie heeft dan
de tot nu toe gebruikelijke types. Een thermische camera legt vast hoeveel infraroodstraling door een
bepaald oppervlak in de omgeving wordt uitgestraald. Aan de hand hiervan kan de temperatuur van
zo'n oppervlak worden bepaald.
De thermische camera maakt met behulp van een speciale lens een beeld van de omgeving op een
rechthoekige chip die zich achter in de camera bevindt. Zie figuur 8.
Het speciale van de lens is dat hij alle straling met golflengtes tussen 6000 nm en 8000 nm doorlaat en
dat hij alle andere straling volledig tegenhoudt.
De chip heeft een hoogte van 0,52 cm en een breedte van 0,68 cm. Hij is opgebouwd uit
78080 identieke infraroodsensoren, waarvan de ontvang-oppervlakken op elkaar aansluiten en zo de
hele chip bedekken. Zie nogmaals figuur 8.
Als test wordt met de camera een opname gemaakt van een verhit plaatje dat zich op 82 cm van de
lens bevindt, loodrecht op de optische as van de lens. De lineaire vergroting van de afbeelding is 0,17.
Het beeld van het plaatje bedekt de chip precies.
223p
• Bereken de brandpuntsafstand van de lens.
233p
• Bereken de oppervlakte van dát deel van het plaatje dat op één infraroodsensor wordt afgebeeld.
In figuur 9 zijn enkele stralingskrommen getekend voor een zwart lichaam voor temperaturen van
200 °C tot en met 600 °C.
Het verhitte plaatje blijkt in het golflengtegebied tussen 6000 nm en 8000 nm een vermogen uit te
stralen van 2,8 kW per vierkante meter. Het plaatje mag als zwart lichaam beschouwd worden.
243p
• Bepaal tussen welke twee opeenvolgende temperaturen van figuur 9 de temperatuur van het verhitte
plaatje ligt.
Elke infraroodsensor zet het opgenomen vermogen om in een spanning tussen 0,0 V en 3,3 V. In
figuur 10 is de sensorkarakteristiek van één infraroodsensor gegeven.
253p
• Leg uit of de sensor (binnen zijn bereik van 0 nW tot 4,5 nW) bij hoge of bij lage temperaturen van de
infraroodstraler het gevoeligst is.
De spanning van een infraroodsensor wordt aangeboden aan een 8‑bits AD‑omzetter. Deze
AD‑omzetter heeft een bereik van 0,0 V tot 3,3 V. Bij een bepaalde meting ontvangt de sensor een
stralingsvermogen van 3,0 nW
264p
• Bepaal de binaire code die de uitgang van de AD‑omzetter bij deze meting aangeeft.
Einde
Bij dit examen hoort geen uitwerkbijlage.
Het beoordelingsmodel is nog niet ingelezen.