opgave 1Opgave 1 BookTok en young-adult boeken
Bij deze opgave hoort tekst 1 uit het bronnenboekje.
Inleiding
Young-adult boeken zijn boeken met een adolescent als hoofdpersoon.
Deze boeken gaan over thema’s die spelen in het leven van jongeren,
zoals relaties, vriendschappen en het zoeken naar identiteit.
De populariteit van young-adult boeken is groot, onder meer door
BookTok: een online gemeenschap op de sociale media-app TikTok waar
sinds 2020 video’s over boeken worden gedeeld. In tekst 1 is BookTokker
Daniëlla Morcus aan het woord over BookTok.
Gebruik tekst 1.
12pLeg uit dat Morcus haar identiteit beschrijft. Gebruik in je uitleg de
woorden ‘zichzelf’ en ‘groep’ uit de omschrijving van het kernconcept
identiteit en per woord informatie uit tekst 1.
Gebruik tekst 1.
Morcus typeert young-adult-liefhebbers als nerds.
22pBeredeneer welk paradigma de veranderde betekenis van het woord nerd
onder young-adult-liefhebbers kan beschrijven. Gebruik in je redenering
een aanname van het gekozen paradigma en informatie uit tekst 1.
Gebruik tekst 1.
32pLeg uit dat de young-adult-liefhebbers in Nederland een groep vormen.
Gebruik in je uitleg de omschrijving van het kernconcept groepsvorming
en informatie uit tekst 1.
opgave 2Opgave 2 De meent en de oceaan
Bij deze opgave hoort tekst 2 uit het bronnenboekje.
Inleiding
In 1968 beschreef de Amerikaanse ecoloog Hardin een
gedachtenexperiment: de ‘tragedie van de meent’ (the tragedy of the
commons).
Het gedachtenexperiment speelt zich af op een meent, een bepaald stuk
grond dat bedoeld is voor gemeenschappelijk gebruik. Een aantal
herders, elk met een kudde schapen, gebruikt de meent om hun schapen
te laten grazen. Elke herder wil zoveel mogelijk wol produceren en zal dus
het aantal schapen in zijn kudde vergroten. Het nastreven van dat
eigenbelang van elke herder zal echter onvermijdelijk leiden tot
overbegrazing en daarmee tot uitputting van de gemeenschappelijke
grond. Dat is de tragedie van de meent.
In 2023 sloten de VN-lidstaten een oceaanverdrag over het duurzaam
beheer van de oceanen. De oceaan uit het VN-verdrag is vergelijkbaar
met de meent uit het gedachtenexperiment.
Gebruik de inleiding van deze opgave.
42pBeredeneer of de herders in het gedachtenexperiment ‘tragedie van de
meent’ met elkaar in conflict zijn. Gebruik in je redenering de omschrijving
van het kernconcept conflict en informatie uit de inleiding van deze
opgave.
Gebruik de inleiding van deze opgave.
Samenwerking tussen de herders zou een oplossing kunnen bieden voor
de overbegrazing van de meent in het gedachtenexperiment ‘tragedie van
de meent’.
Effectieve samenwerking voldoet aan een aantal voorwaarden.
53pBeredeneer welke twee voorwaarden nodig zijn voor samenwerking
tussen de herders. Gebruik in je redenering:
− de omschrijving van het kernconcept samenwerking en informatie uit
de inleiding van deze opgave;
− twee voorwaarden voor effectieve samenwerking en per voorwaarde
informatie uit de inleiding van deze opgave.
Zie de inleiding van deze opgave.
Het gedachtenexperiment ‘tragedie van de meent’ heeft overeenkomsten
met een ander gedachtenexperiment: het dilemma van collectieve actie.
61pWelke aanname van welk paradigma is in beide gedachtenexperimenten
te herkennen?
Gebruik tekst 2.
Tekst 2 gaat over het bereikte akkoord van de VN over een verdrag dat de
oceanen moet beschermen tegen vervuiling en overbevissing.
Het dilemma van collectieve actie gaat over het gedrag van freeriders.
72pBeargumenteer of het VN-oceaanverdrag het dilemma van collectieve
actie oplost. Gebruik in je argumentatie:
− een omschrijving van freeriders-gedrag;
− een omschrijving van het dilemma van collectieve actie en informatie
uit tekst 2.
Gebruik tekst 2.
82pBeredeneer dat het sluiten van het VN-akkoord past bij de
institutionalisering van het beheer van oceanen. Gebruik in je redenering
de omschrijving van het kernconcept institutionalisering en informatie uit
tekst 2.
Zie tekst 2.
91pWelke vorm van internationale samenwerking is te herkennen in het
VN-oceaanverdrag?
bilateraal en intergouvernementeel
bilateraal en supranationaal
multilateraal en intergouvernementeel
multilateraal en supranationaal
Gebruik tekst 2.
Er bestaat een aantal groepen theorieën dat het gedrag van staten
verklaart. Een daarvan is de groep marxistische theorieën.
102pVerklaar met een andere groep theorieën dat staten een akkoord hebben
bereikt over het VN-oceaanverdrag. Gebruik in je verklaring de naam en
een omschrijving van de gekozen groep theorieën en informatie uit
tekst 2.
Gebruik tekst 2.
113pBeredeneer dat het VN-oceaanverdrag een voorbeeld van globalisering is
waarover zowel hyperglobalisten als andersglobalisten positief zullen zijn.
Gebruik in je redenering:
− de omschrijving van het kernconcept globalisering;
− een standpunt van hyperglobalisten en informatie uit tekst 2;
− een standpunt van andersglobalisten en informatie uit tekst 2.
opgave 3Opgave 3 Mensen en dingen
Bij deze opgave horen de teksten 3 en 4 uit het bronnenboekje.
Inleiding
Socioloog Oosterbaan schrijft in het boek Het leven van dingen over de
relatie tussen mensen en dingen. Dingen, zoals een museum, een
telefoon en een tandenborstel, nemen volgens Oosterbaan een
prominente plek in onze samenleving in. Zo kunnen in dingen bijvoorbeeld
persoonlijke gedachten en politieke ideeën tot uitdrukking komen.
Gebruik regel 1 tot en met 8 van tekst 3.
De natiestaat is een samentrekking van de begrippen natie en staat.
121pLeg uit dat politicoloog Anderson met zijn term ‘imagined community’ de
nadruk legt op de natie. Gebruik in je uitleg een omschrijving van natie en
informatie uit tekst 3.
In tekst 3 geeft archeoloog Olson aan dat de natiestaat niet denkbaar is
zonder dingen. Voorbeelden daarvan zijn volgens Oosterbaan: grenspalen
en wapens.
De interne soevereine macht van een staat heeft drie kenmerken.
132pLeg voor grenspalen en wapens uit dat deze dingen bij een staat passen.
Gebruik in je uitleg per ding een ander kenmerk van de interne soevereine
macht van de staat.
Gebruik tekst 3.
Culturen kennen zowel materiële als immateriële aspecten.
In tekst 3 staan voorbeelden van beide aspecten van cultuur.
142pLeg uit dat immateriële aspecten van cultuur gematerialiseerd kunnen zijn
in dingen. Gebruik in je uitleg:
− de omschrijving van het kernconcept cultuur;
− een voorbeeld van een immaterieel aspect van cultuur uit tekst 3 en
een voorbeeld van een bijpassend materieel aspect van cultuur uit
tekst 3.
Gebruik tekst 4.
Er zijn drie vormen van socialisatie: primaire, secundaire en tertiaire
socialisatie.
152pLeg uit welke vorm van socialisatie te herkennen is in tekst 4, waarin
Oosterbaan zijn tanden poetst met zijn elektrische tandenborstel. Gebruik
in je uitleg:
− een vorm van socialisatie, een omschrijving daarvan en informatie uit
tekst 4;
− de omschrijving van het kernconcept socialisatie en informatie uit
tekst 4.
Gebruik tekst 4.
162pBeredeneer dat de interactie tussen Oosterbaan en zijn elektrische
tandenborstel past bij een gerationaliseerde samenleving. Gebruik in je
redenering de omschrijving van het kernconcept rationalisering en
informatie uit tekst 4.
Gebruik tekst 4.
Volgens socioloog Max Weber gaat rationalisering gepaard met een
onttovering van de wereld.
172pBeredeneer dat de interactie tussen Oosterbaan en zijn elektrische
tandenborstel niet past bij de onttovering van de wereld. Gebruik in je
redenering een omschrijving van Webers onttovering van de wereld en
informatie uit tekst 4.
opgave 4Opgave 4 Politiek vertrouwen
Bij deze opgave horen figuur 1 en de teksten 5 en 6 uit het
bronnenboekje.
Inleiding
Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) doet continu onderzoek naar
de publieke opinie in Nederland. Het SCP voert daarvoor regelmatig
enquêtes uit onder de Nederlandse bevolking. Met de enquêtes meet het
SCP onder meer het politiek vertrouwen onder de Nederlandse bevolking.
Deze opgave gaat over het vertrouwen dat burgers hebben in politici.
Gebruik figuur 1.
Figuur 1 laat de ontwikkeling zien van het politiek vertrouwen van 2008 tot
en met 2021.
181pBeoordeel of de correlatie sterk of zwak is tussen het vertrouwen van
burgers in de Tweede Kamer en het vertrouwen van burgers in de
regering. Gebruik in je beoordeling een omschrijving van correlatie en
gegevens uit figuur 1.
Gebruik figuur 1.
Dat variabelen correleren is een voorwaarde voor causaliteit tussen twee
variabelen.
192pBeredeneer met een andere voorwaarde dat er geen causaliteit vast te
stellen is tussen het vertrouwen van burgers in de Tweede Kamer en het
vertrouwen van burgers in de regering. Gebruik in je redenering:
− een omschrijving van causaliteit;
− een voorwaarde voor causaliteit en gegevens uit figuur 1.
Zie figuur 1.
201pOp welke vraag geeft de toelichting van figuur 1 antwoord?
Op de vraag
in welke mate de meting betrouwbaar is geweest.
in welke mate de resultaten kunnen worden gegeneraliseerd.
op welke wijze een variabele is geoperationaliseerd.
welke hypothese met gegevens is getoetst.
Begin 2020 werd duidelijk dat een coronavirus zich snel in Nederland
verspreidde. Er werd al gauw over een coronacrisis gesproken. De
regering kondigde ingrijpende maatregelen af om de verspreiding van het
virus tegen te gaan en de capaciteit van ziekenhuizen te vergroten. Veel
van de maatregelen gingen direct in.
In het besluiten tot deze maatregelen is een barrière uit het barrièremodel
te herkennen, namelijk het beslissen over beleidsmatige oplossingen.
Het barrièremodel onderscheidt hindermacht en realisatiemacht.
212pBeredeneer met een andere barrière welk type macht van de regering
vergroot is door te spreken over een coronacrisis. Gebruik in je
redenering:
− een omschrijving van de gekozen barrière uit het barrièremodel;
− een omschrijving van hindermacht of realisatiemacht.
Gebruik de inleiding van vraag 21 en figuur 1.
Er zijn verschillende bronnen van gezag, zoals de kwaliteiten die aan de
actor worden toegeschreven.
Tussen eind 2019 en voorjaar 2020 verspreidde het coronavirus zich
vanuit de wereld over heel Nederland.
222pGeef met een andere bron van gezag een verklaring voor de verandering
in het vertrouwen in de Tweede Kamer en de regering tijdens de
verspreiding van het coronavirus. Gebruik in je verklaring:
− gegevens uit figuur 1 over de periode tussen eind 2019 en voorjaar
2020;
− een bron van gezag en informatie uit de inleiding van vraag 21.
Gebruik tekst 5.
Polity is een van de drie aspecten van politiek.
231pGeef aan op welk ander aspect van politiek de kritiek van een deel van de
Nederlanders op de politiek zich richt. Gebruik in je antwoord het gekozen
aspect en informatie uit tekst 5.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Gebruik tekst 5.
De politieke onvrede die het SCP constateert bij burgers is te zien als een
signaal aan politieke partijen. Politieke partijen vervullen verschillende
functies. Een daarvan is de aggregatiefunctie.
242pBeredeneer voor een andere functie dat de politieke tevredenheid van
burgers kan verbeteren als politieke partijen die functie beter vervullen.
Gebruik in je redenering de naam en een omschrijving van de gekozen
functie en informatie uit tekst 5.
Gebruik tekst 6.
In tekst 6 wordt gesteld dat het idee van ‘de authentieke Nederlander’ op
gespannen voet staat met het pluralismebeginsel, namelijk de gedachte
dat in een democratisch stelsel uiteenlopende opvattingen en
levensbeschouwingen vertegenwoordigd worden.
252pLeg deze stelling uit met de begrippen insluiting en uitsluiting. Gebruik in
je uitleg per begrip een omschrijving en informatie uit tekst 6.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
