opgave 1Door de tijd heen
De volgende werken van schrijvers die kritisch commentaar leverden op
ontwikkelingen in hun eigen tijd, staan in willekeurige volgorde:
1 De humanist François Rabelais gaf in de humoristische romanreeks
Gargantua en Pantagruel kritiek op de katholieke geestelijkheid, wat
bijdroeg aan de reformatie.
2 De verlichtingsfilosoof Voltaire maakte in zijn roman Candide de
Duitse filosoof Leibniz belachelijk.
3 Giovannino Guareschi gaf in Don Camillo in Rusland een
tragikomische weergave van de strijd tussen communisten en
katholieken in Italië tijdens de Koude Oorlog.
4 Jan Zoet gaf in zijn pamflet 't Grote visnet kritiek op de religieuze
tegenstellingen tijdens de bloeitijd van de Nederlandse Republiek.
5 Kurt Tucholsky waarschuwde in zijn korte artikel Hepp hepp hurra!
voor het toenemende antisemitisme in de Republiek van Weimar.
6 Nicolaas Beets beschreef in de Camera Obscura op grappige wijze de
tegenstelling die tijdens de industriële revolutie ontstond tussen de
langzame trekschuit en de snellere stoomtrein.
12pZet deze werken in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar
later. Noteer alleen de nummers.
opgave 2Prehistorie en oudheid
De Atheense staatsman Perikles zei in 431 voor Christus tijdens een
plechtigheid voor de slachtoffers van de grote oorlog die op dat moment
werd gevoerd tussen de Griekse stadstaten Athene en Sparta: "Wij wijden
ons zowel aan onze persoonlijke belangen als aan het belang van de
staat (…). Wij verschillen van andere staten door de man die zich aan het
openbare leven onttrekt niet te beschouwen als een rustig, maar als een
nutteloos mens."
Een interpretatie:
De uitspraak van Perikles was politieke propaganda.
22pLicht deze interpretatie toe door aan te geven:
− welke politieke boodschap Perikles wilde overbrengen aan de burgers
van Athene en
− welk doel hij daarmee wilde bereiken.
Gebruik bron 1.
Deze grafsteen kan gebruikt worden om twee delen van hetzelfde
kenmerkend aspect uit de oudheid te illustreren.
33pToon dit aan door:
− dit kenmerkend aspect te noemen en
− beide delen van dit kenmerkend aspect, elk met een ander gegeven
uit de bron, te illustreren.
opgave 3De middeleeuwen
Een anekdote:
In 989 wilde hertog Richard I van Normandië dat zijn zoon
Robert de Deen tot aartsbisschop van Rouen (in Frankrijk) werd
benoemd. De geestelijken gingen hiermee akkoord op voorwaarde dat
Richard I een kerkelijk huwelijk zou sluiten met zijn vrouw, de moeder van
Robert.
Sommige historici beweren dat deze anekdote:
1 aantoont dat de kerstening in Normandië in de tiende eeuw nog niet
was voltooid en
2 een voorloper was van 'het conflict over het primaat' uit de late
middeleeuwen.
44pLeg beide beweringen uit, waarbij je je antwoord ondersteunt met een
hierbij passende verwijzing naar de anekdote.
Gebruik bron 2.
Twee conclusies:
Uit het verdrag blijkt dat:
1 de verhouding tussen Jaime I en de burgers van Barcelona continuïteit
laat zien met politieke verhoudingen in de vroege middeleeuwen.
2 op economisch gebied sprake is van een verandering ten opzichte van
de vroege middeleeuwen.
52pOndersteun beide conclusies, elk met een argument.
opgave 4Vroegmoderne tijd
De Portugese prins Hendrik de Zeevaarder (1394-1460) besloot:
1 deel te nemen aan de belegering van de islamitische havenstad Ceuta
in Afrika.
2 te investeren in de ontwikkeling van nieuwe scheepstypen en
navigatie-instrumenten, zoals het karveel en het kwadrant.
3 een fort te laten bouwen op het Afrikaanse eiland Arguin.
Een bewering:
Deze besluiten van Hendrik de Zeevaarder passen bij één middeleeuwse
en bij twee zestiende eeuwse ontwikkelingen.
63pOndersteun deze bewering door per besluit aan te geven bij welke
ontwikkeling die past.
Twee gegevens over de Index librorum prohibitorum, een lijst van door de
katholieke kerk verboden boeken omdat ze een gevaar voor het geloof en
goed gedrag zouden zijn:
1 In 1559 liet paus Paulus IV de Index opstellen.
2 In 1966 liet paus Paulus VI de Index opheffen.
Zowel het opstellen van de Index als het opheffen ervan kunnen verklaard
worden met een kenmerkend aspect uit die tijd.
74pLeg dit voor beide maatregelen uit, waarbij je je antwoord telkens
ondersteunt met een daarbij passend kenmerkend aspect.
Gebruik bron 3.
De werkwijze van Hadrianus Junius past bij de manier van onderzoek
doen die ontstaat in de zestiende eeuw.
82pGeef hiervoor twee verschillende argumenten.
Gebruik bron 4.
In 1576 sluiten de Staten-Generaal een overeenkomst met de opstandige
provincies Holland en Zeeland. Er wordt beweerd dat het in deze bron
beschreven gedrag van de Spaanse soldaten in Antwerpen heeft
bijgedragen aan de definitieve ondertekening van deze overeenkomst
door alle Nederlandse gewesten.
93pOndersteun deze bewering door:
− zonder bron aan te geven welke overeenkomst in 1576 wordt
ondertekend en
− met de bron uit te leggen dat het gedrag van de soldaten bijdraagt aan
het ondertekenen van de overeenkomst door alle Nederlandse
gewesten.
Gebruik bron 5.
Vázquez start met het schrijven van de kroniek tijdens het
Twaalfjarig Bestand.
103pGeef aan welk beeld Vázquez van de Nederlanders schetst en leg
daarmee uit welke boodschap Vázquez op dat moment wil overbrengen.
Aan het einde van de zestiende eeuw kampte het Spaanse leger met een
tekort aan rekruten, waarna aan Spaanse soldaten die in de Nederlanden
vochten werd gevraagd hun herinneringen op papier te zetten.
Stel: je doet onderzoek naar het gedrag van de Spaanse soldaten tijdens
de Nederlandse Opstand en je wilt deze verslagen gebruiken als bron.
112pGeef een argument vóór de betrouwbaarheid en een argument tegen de
betrouwbaarheid van juist deze verslagen als bron voor je onderzoek.
In 1581 werd vanuit Rome een aanpassing toegestaan van de regels voor
het houden van de katholieke eredienst in Holland, Zeeland en Utrecht.
Vóór 1581 mochten katholieke priesters de mis alleen opdragen voor een
vast altaar, maar voortaan mochten de priesters ook gebruik maken van
een draagbaar altaar.
122pLeg uit welk probleem de katholieke kerk in die provincies met dit besluit
wilde oplossen.
Gebruik bron 6.
John Locke schrijft over het sociale contract. Hierbij gaat hij uit van:
1 het afsluiten van een contract tussen vorst en volk.
2 het afwijzen van het Droit Divin.
134pLeg uit, telkens met een verschillende verwijzing naar de bron:
− welk gevolg het erkennen van een sociaal contract volgens Locke
heeft voor de relatie tussen vorst en volk en
− dat Locke door het aannemen van het sociale contract het bestaan
van het Droit Divin afwijst.
De volgende gebeurtenissen komen uit het leven van
Emmanuel Joseph Sieyès, een Franse revolutionair:
1 Als bijdrage aan het publieke debat over de organisatie van de door
Lodewijk XVI bijeengeroepen Staten-Generaal publiceerde Sieyès het
pamflet: 'Wat is de derde stand?'.
2 In de tijd van de Restauratie werd Sieyès uit Frankrijk verbannen en
vertrok hij naar Brussel.
3 Kort nadat Sieyès betrokken was bij de staatsgreep die generaal
Napoleon Bonaparte aan de macht had gebracht, werd Sièyes aan de
kant gezet.
4 Sieyès droeg bij aan de opstelling van de Verklaring van de Rechten
van de Mens.
5 Sieyès trad toe tot het gematigde revolutionaire bewind dat na de val
van Robespierre Frankrijk bestuurde.
6 Tijdens het proces tegen 'burger Capet' stemde Sieyès voor de
doodstraf.
142pZet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van
vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.
opgave 5Moderne tijd
Twee gebeurtenissen in Frankrijk:
1 In 1814 hield Lodewijk XVIII, een broer van Lodewijk XVI, als koning
van Frankrijk een feestelijke intocht in Parijs.
2 In 1848 werd de Tweede Franse Republiek uitgeroepen nadat koning
Lodewijk-Filips gedwongen afstand moest doen van de troon.
Beide gebeurtenissen pasten bij Europese politieke ontwikkelingen van
dat moment.
152pToon dit voor elk van beide gebeurtenissen aan.
Op 1 mei 1855 trouwden Lucy Stone en Henry Browne Blackwell. Tijdens
hun huwelijksvoltrekking lieten zij een tekst voorlezen waarin ze
protesteerden tegen huwelijkswetten, zoals de wet dat de man alle
eigendomsrechten kreeg over de persoonlijke bezittingen van zijn vrouw
en over alles wat zijn vrouw produceerde.
162pLeg uit voor welke maatschappelijke verandering zij zich met dit protest
inzetten.
Gebruik bron 7.
De Stuers verzet zich tegen de afbraak van middeleeuwse stadspoorten.
173pLicht zijn verzet toe door:
− zonder bron aan te geven welke economische verandering in de
negentiende eeuw de afbraak van de poorten noodzakelijk maakt en
− met een verwijzing naar de bron uit te leggen dat De Stuers zijn verzet
onderbouwt met een argument dat past bij de negentiende eeuw.
Gebruik bron 8.
Wilhelm II legitimeert met deze toespraak de Vlootwet.
183pLicht dit toe door:
− met de bron uit te leggen dat Wilhelm II de aanname van de Vlootwet
legitimeert met de Frans-Duitse oorlog en
− zonder bron aan te geven op welke wijze de Vlootwet bijdraagt aan
het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog.
Gebruik bron 9.
194pLeg uit dat Laufenberg zowel het economische als het politieke systeem
van de Republiek van Weimar verwerpt.
In artikel 48 van de Duitse grondwet van de Republiek van Weimar werd
vastgelegd dat de rijkspresident in tijden van onrust noodmaatregelen
mocht nemen om de rust te herstellen, waarbij grondrechten tijdelijk
werden uitgeschakeld.
Artikel 48 droeg bij aan de ondergang van de Republiek van Weimar.
203pLicht dit toe door:
− aan te geven bij welke gebeurtenis in 1933 artikel 48 werd gebruikt en
− uit te leggen waardoor de toepassing van artikel 48 bijdroeg aan het
einde van de Republiek van Weimar.
Gebruik bron 10.
In nazi-Duitsland worden voor de Hitlerjugend, de nationaalsocialistische
jeugdorganisatie, 'grenslandreizen' georganiseerd naar de Duitse
oostgrens. Op deze reizen vinden ontmoetingen plaats met Duitstalige
inwoners aan de andere kant van de grens, zoals in Polen.
213pGeef voor drie uitgangspunten van het nationaalsocialisme aan dat deze
'grenslandreis' hierbij past.
Gebruik bron 11.
De bron bevat vier fragmenten (1 tot en met 4) uit Nederlandse kranten.
Hieronder staan vijf gebeurtenissen uit de Koude Oorlog in willekeurige
volgorde (a tot en met e):
a de aankondiging van het Marshallplan
b de bestorming van Felix Meritis
c de redevoering van senator McCarthy over communisten
d het loslaten van de Breznjev-doctrine
e het neerslaan van de Praagse Lente
222pBepaal voor elk fragment welke gebeurtenis daarbij hoort.
Doe het zo: fragment … (cijfer invullen) hoort bij … (gebeurtenis noemen).
Let op! Er blijft één gebeurtenis over.
Gebruik bron 12.
Op 26 april 1954 begint de Conferentie van Genève.
Jordaan geeft een mening weer over de Conferentie van Genève die past
bij de politieke achtergrond van Vrij Nederland.
233pToon dit aan door:
− met een verwijzing naar de bron uit te leggen welke mening Jordaan
weergeeft over de Conferentie van Genève en
− zonder bron aan te geven dat deze mening past bij de politieke
achtergrond van Vrij Nederland.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
De regering van de DDR liet in 1956 een bioscoopfilm maken over de
Duitse hervormer Thomas Müntzer (1489-1525). Müntzer was in 1524 een
van de leiders van een boerenopstand tegen zware feodale belastingen,
tegen het verrichten van herendiensten aan de adel en voor herverdeling
van het land.
242pLeg uit welk marxistisch denkbeeld de regering van de DDR wilde
benadrukken met de film over Müntzer.
Gebruik bron 13.
Het tekenen van deze verdragen kan worden gezien als een reactie op
ontwikkelingen in Europa in de jaren 1930, 1940 en 1950.
253pGeef voor de jaren 1930, 1940 en 1950 apart de redenering weer,
waardoor de verdragen kunnen worden gezien als een reactie op een
ontwikkeling in die tijd.
Twee gebeurtenissen rond de dood en begrafenis van Imre Nagy
(1896-1958), die in 1956 leider was van Hongarije:
1 Op 16 juni 1958 werd Nagy wegens hoogverraad opgehangen en
onder een andere naam begraven op een begraafplaats in een
buitenwijk van Boedapest.
2 Op 16 juni 1989 woonden 250.000 mensen de plechtige herbegrafenis
van Nagy bij, die rechtstreeks werd uitgezonden door de Hongaarse
televisie.
Uit deze gebeurtenissen blijkt een verandering van de visie op Imre Nagy.
262pVerklaar deze verandering door voor beide gebeurtenissen aan te tonen
dat ze voortkwamen uit de politieke situatie binnen het Oostblok op dat
moment.
Drie dagen nadat Gerald Ford in 1974 werd beëdigd als de nieuwe
president van de Verenigde Staten, zei hij tegen het Congres
(volksvertegenwoordiging): "Een sterke defensie is de veiligste weg naar
vrede. (…) Net zoals de Amerikaanse wens voor vrede voor niemand
onderdoet, zo zal ook de Amerikaanse kracht voor niemand onderdoen."
Gerald Ford wilde het Congres geruststellen over zijn politieke koers.
272pLeg uit welk beleid tijdens de Koude Oorlog Ford met deze toespraak
nuanceerde.
