opgave 1Door de tijd heen
De volgende bouwwerken zijn opgenomen op de werelderfgoedlijst van
UNESCO en staan in willekeurige volgorde:
1 De binnenstad van de Franse stad Provins kreeg zijn huidige vorm
toen in de stad een jaarmarkt werd gevestigd tijdens de herleving van
de agrarisch-urbane samenleving in West-Europa.
2 De familie De Medici liet in Toscane villa's bouwen en tuinen
aanleggen die door de vernieuwende bouwstijl beschouwd werden als
typisch renaissancistisch.
3 De grachtengordel in Amsterdam werd aangelegd tijdens de
economische bloeitijd van de Republiek.
4 De haven van Delos was een belangrijk handelscentrum in de
mediterrane wereld tijdens de bloei van de Griekse stadstaten.
5 De moskee van Kairouan werd gebouwd kort nadat de eerste
aanhangers van de islam begonnen met de verspreiding van hun
geloof.
6 De Valongokade in Rio de Janeiro werd gebouwd als aankomstplaats
voor de slavenschepen die uit Afrika aankwamen.
12pZet deze bouwwerken in de juiste chronologische volgorde, van vroeger
naar later. Noteer alleen de nummers.
opgave 2Prehistorie en oudheid
Hieronder staan verschillende gebeurtenissen beschreven die passen bij
een landkaart die bekend staat onder de naam 'Peutingerkaart':
1 Tussen de eerste en vierde eeuw ontstond een kaart van het
wegennetwerk van het Romeinse Rijk. Op de kaart stonden de namen
van plaatsen, de afstanden tussen die plaatsen en de namen van
rivieren en bergen.
2 In de vroege middeleeuwen was weinig interesse voor de kaart.
Slechts één kopie, gemaakt door een monnik, werd bewaard in een
Duits klooster.
3 In de zestiende eeuw kwam de middeleeuwse kopie in handen van de
humanist Konrad Peutinger. Hij herkende de Romeinse oorsprong van
de kaart en wilde de kaart in druk uitbrengen.
De gebeurtenissen rondom de Peutingerkaart passen bij verschillende
ontwikkelingen in de Europese geschiedenis.
23pToon dit aan door, telkens met een verwijzing naar een passend
kenmerkend aspect, een verklaring te geven voor:
− de behoefte aan de kaart in de Romeinse tijd en
− de geringe interesse voor de kaart in de vroege middeleeuwen en
− de belangstelling van Konrad Peutinger voor de kaart.
Gebruik bron 1.
De brief van Plinius Minor is een van de eerste documenten waarin
Romeinse maatregelen tegen christenen staan beschreven.
Twee gegevens:
1 Plinius publiceert veel van zijn brieven, maar de brieven aan Trajanus
wil Plinius niet publiceren.
2 De brief van Plinius is al in de late oudheid algemeen bekend.
Christelijke auteurs die dan over de geschiedenis van hun kerk
schrijven, zijn echter terughoudend met het gebruiken van de brief als
bron.
34pLicht de gegevens toe door uit te leggen:
− dat je de beschrijving van de maatregelen tegen de christenen die
Plinius aan de keizer stuurt als betrouwbaar kunt beschouwen en
− wat de christelijke auteurs willen voorkomen met hun
terughoudendheid met het gebruik van de brief als bron.
opgave 3De middeleeuwen
In de vroege middeleeuwen lagen door het hele Duitse rijk 'paltsen', die
bestonden uit woonruimtes en voorraadschuren en waren omringd door
landgoederen. Het was gebruikelijk voor de Duitse koning om met zijn
hofhouding, die vaak bestond uit honderden personen, rond te reizen van
palts naar palts.
Dit gebruik van het rondreizen door de koning was economisch en politiek
noodzakelijk in de vroege middeleeuwen.
42pGeef voor beide een verklaring.
Gebruik bron 2.
Tijdens de eerste kruistocht (1096-1099) veroveren kruisvaarders delen
van Palestina en stichten het koninkrijk Jeruzalem. Fulcher van Chartres
schrijft hierover een kroniek, die verspreid wordt in Europa.
52pGeef aan welke boodschap de kroniek in Europa moet overbrengen en
beredeneer welk probleem in het koninkrijk Jeruzalem daarmee moet
worden opgelost.
opgave 4Vroegmoderne tijd
Gebruik bron 3.
Je concludeert dat er in de specerijenhandel in de zestiende eeuw sprake
is van continuïteit en van verandering.
63pLicht dit toe door:
− een voorbeeld van continuïteit en een voorbeeld van verandering in de
specerijenhandel te noemen en
− een kenmerkend aspect van de zestiende eeuw te noemen dat past bij
deze verandering.
Gebruik bron 4.
Twee gegevens:
1 Sommige historici beweren dat de Beeldenstorm in Gent een gepland
oproer is, andere historici denken dat het gaat om een spontane
uitbarsting.
2 Van Vaernewijck houdt zijn dagboek in de jaren na de Beeldenstorm
geheim.
74pLeg uit, telkens met een verwijzing naar de bron:
− welke visie op de Beeldenstorm in Gent (gegeven 1) je met deze bron
het best kunt ondersteunen en
− dat je de beslissing van bestuurder Van Vaernewijck om zijn dagboek
geheim te houden (gegeven 2), kunt verklaren vanuit de komst van
Alva.
Gebruik bron 5.
In 1574 wordt Leiden ontzet door de legers van Willem van Oranje. De
inwoners van de gebieden rondom Leiden hebben kritiek op de tactiek die
Willem van Oranje hiervoor gebruikt.
In deze prent wordt de tactiek van Willem van Oranje verdedigd met
verschillende argumenten.
85pToon dit aan door:
− aan te geven welke tactiek Willem van Oranje gebruikt om Leiden te
ontzetten en
− uit te leggen met welke twee verschillende argumenten deze tactiek
van Willem van Oranje wordt verdedigd, telkens met een passende
verwijzing naar de prent.
Op 12 mei 1585 boden de Staten-Generaal aan de Engelse koningin
Elizabeth de soevereiniteit over de Nederlanden aan.
92pGeef aan dat dit besluit mede een gevolg was van:
− de uitvaardiging van het Plakkaat van Verlatinge en
− de Spaanse belegering van Antwerpen.
Gebruik bron 6.
In de zeventiende eeuw bloeit de handel in de Republiek.
103pLicht dit toe door:
− met een ander kenmerkend aspect uit de zeventiende eeuw 'de bloei
in economisch opzicht van de Nederlandse Republiek' te verklaren en
− met een verwijzing naar de bron uit te leggen dat het beleid van de
Republiek de bloei van de handel bevordert.
In de achttiende eeuw schreef Belle van Zuylen in een brief aan een
vriendin: "Alle vermogens zijn bij man en vrouw oorspronkelijk dezelfde en
als het verstandelijke vermogen bij mannen meer geperfectioneerd is, dan
komt dat door studie en uitsluitend en alleen door studie."
Je beweert dat Belle van Zuylen in deze brief:
1 verlicht denken toepaste op het terrein van sociale verhoudingen en
2 uitging van rationeel optimisme.
113pOndersteun de beweringen telkens met een verschillend argument van
Belle van Zuylen en geef daarna aan op welke politiek-maatschappelijke
verandering in de negentiende eeuw Belle van Zuylen vooruitliep.
Gebruik bron 7.
Zowel Tula als pastoor Schinck wil met zijn verwijzing naar de
Franse Revolutie een boodschap overbrengen aan het Nederlandse
bestuur.
124pLeg voor beiden uit welke boodschap ze willen overbrengen, telkens met
een passend gegeven uit de bron.
opgave 5Moderne tijd
De volgende gebeurtenissen rondom de Duitse familie Krupp, eigenaar
van staal- en wapenfabrieken, staan in willekeurige volgorde:
1 Alfred Krupp leverde tijdens de Frans-Duitse oorlog moderne
kanonnen aan de Duitse troepen.
2 Alfried Krupp zette gevangenen uit Duitse concentratiekampen in als
dwangarbeiders in zijn wapenfabrieken.
3 Friedrich Krupp wilde de beloning binnenhalen die Napoleon uitloofde
aan diegene die smeltkroesstaal kon maken.
4 Gustav Krupp schond de voorschriften van het Verdrag van Versailles
door de wapenproductie niet volledig stop te zetten.
5 Met het kanon 'Dikke Bertha', dat volgens sommigen vernoemd was
naar Bertha Krupp, konden de Duitsers wel Franse forten neerhalen
maar niet de Franse loopgraven vernietigen.
6 Na aanname van de Vlootwet nam Friedrich Alfred Krupp een werf
over voor de bouw van marineschepen.
132pZet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van
vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.
In 1862 nam de Nederlandse Tweede Kamer na jarenlange discussie een
wet aan waarin de afschaffing van de slavernij in de plantagekolonie
Suriname en op de Antillen werd geregeld. In de wet werd bepaald dat:
− de slaven direct werden vrijgelaten en
− de vrijgelaten slaven verplicht waren een arbeidscontract met
plantage-eigenaren af te sluiten voor tien jaar.
Uit deze bepalingen kun je afleiden dat de wet een compromis was.
142pLeg uit welk toekomstig probleem de Tweede Kamer met dit compromis
wilde voorkomen.
In zijn boek Het Kapitaal (1867) noemde Karl Marx de wet Le Chapelier
'een staatsgreep van de rijke burgerij'.
152pLeg uit welke redenering Karl Marx volgde door aan te geven:
− waarom juist de rijke burgerij van deze wet kon profiteren en
− dat de uitspraak over de wet Le Chapelier aansloot bij zijn ideologie.
Gebruik bron 8.
Een interpretatie:
De tekenaar geeft twijfel weer of de invoering van het algemeen
mannenkiesrecht bijdraagt aan de voortschrijdende democratisering.
163pLicht deze interpretatie toe door:
− met een verwijzing naar de bron uit te leggen welke twijfel over de
voortschrijdende democratisering de tekenaar weergeeft en
− aan te geven dat deze twijfel past bij het ideologische standpunt van
De Notenkraker.
In 1924 interviewde journalist George Viereck de voormalige Duitse keizer
Wilhelm II. In dit interview noemde Wilhelm II het Dawesplan 'een tweede
Versailles'.
Deze visie van Wilhelm II is eenzijdig.
173pToon dit aan door:
− aan te geven voor welk economisch gevolg van de invoering van het
Dawesplan Wilhelm II met deze uitspraak waarschuwt en
− een economisch argument tegen deze afwijzing van het Dawesplan te
geven en
− een politieke verklaring te geven voor het eenzijdige oordeel van
Wilhelm II over de Weimarregering.
Gebruik bron 9.
Op 30 januari 1933 benoemt de Duitse president Paul von Hindenburg
Adolf Hitler tot rijkskanselier.
184pLeg uit, telkens met een andere verwijzing naar de bron, welke mening de
maker weergeeft over:
− de politieke situatie in de Republiek van Weimar en
− de benoeming van Hitler als rijkskanselier.
Gebruik bron 10.
Een interpretatie:
Met het publiceren van dit artikel propageert de krant de vorming van de
Volksgemeinschaft.
194pOndersteun deze interpretatie met twee argumenten, telkens met een
andere verwijzing naar de bron.
Gebruik bron 11.
In 1950 krijgt de regering van de pas opgerichte DDR daadwerkelijk te
maken met de bedreiging van de aardappeloogst door de coloradokever.
202pBeredeneer welke kritiek de regering van de DDR wil weerleggen met dit
boek.
Een van de afspraken die werden gemaakt toen Indonesië onafhankelijk
werd, was de oprichting van de Nederlands-Indonesische Unie. Dit was
een nieuw politiek verband tussen Nederland, de Nederlandse overzeese
gebieden en de voormalige koloniën. In 1956 zegde Indonesië de
Nederlands-Indonesische Unie eenzijdig op.
212pLeg uit dat deze opzegging van de Unie door Indonesië past bij een
kenmerkend aspect uit de tweede helft van de twintigste eeuw.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Twee gegevens over het beëindigen van de Praagse Lente:
1 Brezjnev besloot, mede op advies van de DDR-leider Walter Ulbricht,
om de Praagse Lente te beëindigen met een militaire inval.
2 Brezjnev besloot dat juist de Oost-Duitse troepen niet mochten
deelnemen aan de militaire inval.
222pGeef voor beide besluiten de overweging van Brezjnev weer.
In 1973 nam het Amerikaanse Congres (parlement) de War Powers Act
aan. Door deze wet werd de president verplicht te overleggen met het
Congres over het inzetten van Amerikaanse troepen.
De aanname van de War Powers Act is mede veroorzaakt door:
1 het militaire verloop van de Vietnamoorlog na de Tonkin-resolutie.
2 een verandering in de publieke opinie in de Verenigde Staten.
234pLeg voor beide oorzaken uit wat het Congres met de aanname van de
War Powers Act wilde voorkomen.
Gebruik bron 12.
Deze postzegel moet het beleid van Perestrojka bevorderen.
244pToon dit aan door:
− uit te leggen welke verandering in de communistische ideologie met
de tekst op de postzegel wordt aangekondigd en
− aan te geven dat deze verandering het beleid van Perestrojka kan
bevorderen en ten slotte
− aan te geven waardoor een postzegel een effectieve manier is om
deze verandering te bewerkstellingen.
Gebruik bron 13.
Een conclusie:
Met deze bron kun je aantonen dat het ontstaan van sociaal-culturele
veranderingen in de tweede helft van de twintigste eeuw een proces is.
252pLeg deze conclusie uit door de sociaal-culturele verandering te noemen
die naar voren komt in de bron en daarna aan te tonen dat je kunt
spreken van een proces.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
