opgave 1Opgave 1
Begroting collectieve sector vergrijst
Bij de inkomsten en uitgaven van de collectieve sector van Nederland moet steeds meer
rekening worden gehouden met de vergrijzing van de bevolking. De vergrijzing heeft in de
komende jaren onder andere invloed op de betaalbaarheid van het ouderdomspensioen.
Het pensioenstelsel in Nederland rust op drie pijlers. De eerste pijler is de AOW-uitkering
die volgens het omslagstelsel wordt gefinancierd. De tweede en de derde pijler worden
volgens het kapitaaldekkingsstelsel gefinancierd. De tweede pijler is het aanvullend
pensioen per bedrijf(stak) waarbij premies collectief via een pensioenfonds worden belegd.
De derde pijler bestaat uit individuele besparingen die bijvoorbeeld via particuliere
verzekeringsmaatschappijen worden belegd.
Er wordt verwacht dat, door de vergrijzing, de financiering van de AOW-uitkeringen in
Nederland in de komende jaren problemen gaat opleveren. In een advies aan de regering
over deze problematiek schetst de wetenschappelijke raad voor het regeringsbeleid (WRR)
de ontwikkelingen en eventuele oplossingen. De volgende punten worden onder andere
genoemd:
• de WRR verwacht dat naast de AOW ook andere uitgavenposten van de collectieve sector
door de vergrijzing sterk zullen stijgen;
• de WRR verwacht echter ook dat sommige uitgavenposten van de collectieve sector door de
vergrijzing naar verhouding kunnen dalen;
• de WRR dringt aan op maatregelen om de verhouding tussen inactieven en actieven, de i/a-
ratio, te verkleinen;
• de WRR dringt aan op het verder terugdringen van de staatsschuldquote.
12p
Noem een voorbeeld van een uitgavenpost van de collectieve sector die door de vergrijzing
naar verhouding kan dalen. Licht het antwoord toe.
22p
Leg uit dat het terugdringen van de staatsschuldquote ruimte op de begroting van de
collectieve sector kan bieden om de stijgende kosten van de vergrijzing op te vangen.
Een verkleining van de i/a-ratio kan een gunstige invloed hebben op de betaalbaarheid van
het pensioenstelsel in Nederland.
32p
Voor welke van de genoemde pijlers geldt deze gunstige invloed? Verklaar het antwoord.
opgave 2Opgave 2
Kilometerheffing stimuleert welvaart
De kilometerheffing, die het kabinet in 2010 mogelijk invoert, bevordert de welvaart. Een
kilometerheffing houdt in dat iedere automobilist per kilometer een heffing moet gaan
betalen. Het Centraal Planbureau (CPB) voorspelt dat de ‘welvaartswinst’ van de
kilometerheffing in de jaren na de invoering steeds groter wordt en oploopt tot ongeveer
€ 2 miljard per jaar in 2020.
Een bureau onderzoekt de gevolgen van de kilometerheffing voor:
• de automobilist;
• de overheidsfinanciën;
• de externe effecten van het autoverkeer.
Vóór invoering van de kilometerheffing bedragen de variabele autokosten 15 eurocent per
kilometer; daarin zit een bedrag van 4 eurocent aan brandstofaccijns. Invoering van de
kilometerheffing leidt tot stijging van de variabele autokosten per kilometer waardoor het
totaal aantal autokilometers per jaar zal dalen. Het verband tussen de hoogte van de
kilometerheffing en het totaal aantal autokilometers in Nederland per jaar staat
weergegeven in tabel 1.
Andere uitgangspunten zijn:
• de kilometerheffing wordt via moderne elektronica gerealiseerd: van iedere auto wordt het
aantal kilometers geregistreerd. Per kilometer moet een heffing van 3 eurocent aan de
overheid worden betaald;
• de totale opbrengst van de kilometerheffing wordt volledig ingezet om de
motorrijtuigenbelasting te verlagen, waardoor de constante kosten voor de automobilist
dalen.
42p
Verwacht het onderzoeksbureau door het invoeren van de kilometerheffing van 3 eurocent
een stijging of een daling van de jaarlijkse totale variabele kosten van alle automobilisten in
Nederland samen? Verklaar het antwoord met behulp van een berekening.
52p
Leg uit dat het invoeren van een kilometerheffing door afname van externe effecten kan
bijdragen aan een stijging van de welvaart in Nederland.
62p
Leg uit dat het invoeren van de kilometerheffing uiteindelijk negatieve gevolgen heeft voor
de overheidsfinanciën.
Roel en Tineke doen mee aan een discussie over de kilometerheffing. Roel zegt: “Een
beleid met zowel een kilometerheffing als accijns is onnodig ingewikkeld. Ik heb een
eenvoudig voorstel: we schaffen de accijns op een liter brandstof af en verhogen
tegelijkertijd de kilometerheffing met 4 eurocent. Dat komt voor de gemiddelde
automobilist toch op hetzelfde neer.” Tineke reageert hierop: “Het voorstel van Roel is
inderdaad een vereenvoudiging. Maar ik vrees dat hierdoor de prikkel wordt weggenomen
om auto's te kopen die zuinig met brandstof omgaan. En dat is slecht voor het milieu.”
72p
Leg de vrees van Tineke uit.
opgave 3Opgave 3
Regionale verschillen in consumptie
Het bedrag dat per hoofd van de bevolking aan consumptiegoederen wordt uitgegeven, is
onder andere afhankelijk van het besteedbare inkomen. Het besteedbare inkomen per hoofd
van de bevolking verschilt van provincie tot provincie in Nederland. Hierdoor kan de
consumptie per hoofd van de bevolking per provincie afwijken van het landelijke
gemiddelde. Verschillen in consumptie per hoofd van de bevolking tussen provincies
kunnen ook worden veroorzaakt door verschillen in spaarzin. Met spaarzin wordt in deze
opgave bedoeld: het deel van het besteedbare inkomen dat wordt gespaard.
Het landelijke gemiddelde besteedbare inkomen per hoofd van de bevolking bedraagt
€ 11.750. De landelijke gemiddelde consumptie per hoofd van de bevolking bedraagt
€ 10.210. De verschillen tussen provincies zijn in figuur 1 in beeld gebracht. De cijfers
betreffen 1995.
verschil met het landelijke gemiddelde
82p
Bereken voor 1995 het verschil in euro's tussen het besteedbare inkomen per hoofd van de
bevolking van de provincie met het laagste en de provincie met het hoogste besteedbare
inkomen per hoofd van de bevolking.
92p
Bereken welk percentage van het besteedbare inkomen per hoofd van de bevolking in 1995
in Zeeland wordt geconsumeerd.
102p
Ligt de spaarzin in Zuid-Holland in 1995 onder of boven het landelijke gemiddelde? Licht
het antwoord toe aan de hand van figuur 1.
opgave 4Opgave 4
Regelmatig komt in politieke kringen de discussie terug over het invoeren van een
basisinkomen in Nederland. Aan een basisinkomen zitten voor- en nadelen.
Stel je de volgende situatie voor: in jouw klas wordt een discussie gehouden over de
invoering van het basisinkomen. Jij moet de invoering van het basisinkomen met
argumenten verdedigen. De inleiding van deze discussie mag je schriftelijk voorbereiden.
Voorafgaand aan deze discussie wordt afgesproken dat een basisinkomen het volgende
inhoudt:
• iedere Nederlander van 18 jaar en ouder ontvangt per maand een vast bedrag van de
overheid;
• het bedrag is onafhankelijk van de hoogte van het eigen inkomen en het inkomen van de
partner;
• het basisinkomen bedraagt de helft van het netto minimumloon;
• een basisinkomen is een netto uitkering en wordt door de overheid betaald uit
belastingopbrengsten;
• met de invoering van het basisinkomen vervalt de sollicitatieplicht voor werklozen;
• invoering van een basisinkomen gaat gepaard met een vereenvoudiging van het systeem van
inkomstenbelasting: over inkomen boven het basisinkomen moet steeds 40% belasting
worden betaald.
Als voordeel van het invoeren van een basisinkomen wordt wel genoemd dat diverse wetten
uit het huidige sociale zekerheidsstelsel geheel of gedeeltelijk overbodig worden. Ook
subsidieregelingen voor de lagere inkomensgroepen kunnen na invoering van een
basisinkomen worden afgeschaft. Het gevolg hiervan is dat de armoedeval voor sommige
uitkeringsgerechtigden verdwijnt. Met de armoedeval wordt bedoeld dat
uitkeringsgerechtigden er door het huidige stelsel van sociale zekerheid en subsidies soms
financieel op achteruit gaan als zij betaald werk aanvaarden.
Het gevolg van het invoeren van een basisinkomen is dat een deel van de Nederlanders
betaald werk zal willen verrichten om daarmee extra inkomen boven het basisinkomen te
verdienen. Een ander deel van de Nederlanders zal genoegen nemen met het basisinkomen.
De inleiding begint als volgt:
“Beste klasgenoten,
Graag wil ik een pleidooi houden voor het invoeren van een basisinkomen in Nederland.
Daarom wil ik wijzen op enkele voordelen die een basisinkomen met zich meebrengt.”
116p
Schrijf het vervolg van de inleiding.
In de inleiding moeten de volgende aspecten aan de orde komen:
a het verminderen van de armoedeval door het afschaffen van één van de huidige
subsidieregelingen voor de lagere inkomensgroepen.
b het besparen op een uitkering in het huidige sociale zekerheidsstelsel.
Daarnaast moet in de inleiding naar eigen keuze één van de onderstaande aspecten aan de
orde komen. Kies daarbij het aspect dat het best in het betoog past.
1 het gevolg voor de gemiddelde arbeidsproductiviteit.
2 het gevolg voor de positie van laaggeschoolden op de arbeidsmarkt.
3 het gevolg voor de uitvoeringskosten van het sociale zekerheidsstelsel en het
belastingsysteem.
Aanwijzingen
• Gebruik voor het vervolg van het betoog 120 woorden (een afwijking van 20 woorden is
toegestaan).
• Het betoog moet een doorlopend verhaal zijn; de onderdelen moeten goed op elkaar
aansluiten.
opgave 5Opgave 5
uit een krant (voorjaar 2000):
CPB: pas op met het uitgeven van meevallers
De discussie over de miljardenmeevallers op de begroting van de rijksoverheid mag niet
leiden tot overhaaste investeringen in de samenleving. De krapte op de arbeidsmarkt, het
risico van inflatie en oververhitting van de economie vragen om voorzichtigheid met de
overheidsbestedingen. Dat concludeert het Centraal Planbureau (CPB) in het gisteren
gepubliceerde Centraal Economisch Plan (CEP). Het CEP is de basis voor de discussie over
de begroting voor 2001.
Door de krapte op de arbeidsmarkt verwacht het CPB dat de werkloosheid dit jaar voor het
eerst sinds dertig jaar tot onder de 200.000 personen zal dalen en nog maar 2,75 procent van
de beroepsbevolking zal bedragen. Een econoom van het CPB erkende dat de krapte op de
arbeidsmarkt het risico van een loonexplosie met zich meebrengt. Deze econoom stelde dat
het daarom noodzakelijk is dat ouderen minder snel stoppen met werken, minder mensen in
de WAO terechtkomen en meer mensen fulltime gaan werken.
Met investeringen in de samenleving worden onder andere extra uitgaven voor personeel in
de gezondheidszorg en het onderwijs bedoeld. Volgens de indeling die bij economen
gebruikelijk is, worden deze uitgaven niet tot de overheidsinvesteringen gerekend.
122p
Noem een voorbeeld van een overheidsuitgave die door economen wel tot de
overheidsinvesteringen wordt gerekend.
Door extra overheidsbestedingen kan de inflatie toenemen. De kans daarop is kleiner als het
om overheidsinvesteringen gaat, omdat investeringen naast een bestedingseffect ook een
capaciteitseffect hebben.
132p
Wat wordt bedoeld met het bestedingseffect van een investering?
143p
Leg uit dat de kans op toename van de inflatie kleiner is als de overheid meevallers uitgeeft
aan investeringen in plaats van aan andere overheidsbestedingen.
In het krantenartikel worden ontwikkelingen genoemd die via de arbeidsmarkt de inflatie
kunnen afremmen.
152p
Noem één van deze ontwikkelingen. Licht toe hoe hierdoor de inflatie kan worden
afgeremd.
opgave 6Opgave 6
In economische publicaties wordt veel gebruikgemaakt van tabellen en grafieken. In het
informatieboekje staan drie statistieken. Naar aanleiding van deze statistieken worden in
deze opgave vijf vragen gesteld.
162p
Bereken het indexcijfer van de waarde van de export van energie voor 1999 met als
basisjaar 1997.
172p
Bereken het saldo op de lopende rekening van de betalingsbalans in 2000.
De waarde van de export van goederen is in 2000 ten opzichte van 1999 met 21% gestegen.
Om de verandering van het volume van de export van goederen in 2000 ten opzichte van
1999 te bepalen, moet een gegeven cijfer uit de statistieken gebruikt worden.
182p
Welk cijfer is dit?
Stel dat de uitgaven van Amerikaanse toeristen in Nederland in de tweede helft van 2000
gelijk zijn aan 15% van het totale geëxporteerde reisverkeer van Nederland in 2000.
192p
Bereken in dat geval het bedrag in dollars dat Amerikaanse toeristen in de tweede helft van
2000 in Nederland hebben uitgegeven.
202p
Is de koers van de dollar uitgedrukt in ponden op 1 januari 2001 ten opzichte van
1 juli 2000 geapprecieerd, gedeprecieerd of gelijk gebleven? Licht het antwoord toe.
opgave 7Opgave 7
Minder broeikaseffect door premie?
Nederland heeft in de Japanse plaats Kyoto een internationaal verdrag ondertekend voor de
vermindering van de uitstoot van broeikasgassen. Broeikasgas (CO2) komt onder meer vrij
bij de opwekking van elektriciteit. Eén van de maatregelen die de Nederlandse regering in
dit kader heeft genomen, is het instellen van een premie op energiezuinige wasmachines,
koelkasten en vaatwassers. Consumenten krijgen bij aanschaf van zo'n energiezuinig
huishoudelijk apparaat een premie van € 45 van hun energiebedrijf. Hierdoor ligt de prijs
voor de consument van deze apparaten € 45 onder de winkelprijs. De energiezuinige
apparaten waar de premie voor geldt, worden als ‘A-label’-apparaten gekenmerkt.
Of de maatregel van de regering het totale energieverbruik terugdringt, hangt onder andere
af van de mate waarin de consumenten reageren op de prijsverlaging van energiezuinige
apparaten. Bovendien is het van belang hoeveel energie de ‘A-label’-apparaten besparen.
Een jaar na het instellen wordt onderzocht of de premie succesvol is geweest. Een
onderzoeker van een energiebedrijf heeft daartoe onderstaande gegevens verzameld over de
verkoop van wasmachines.
De onderzoeker veronderstelt dat veranderingen in de verkoop van wasmachines met
‘A-label’ uitsluitend bepaald worden door het instellen van de premie. Verder is er van
uitgegaan dat de gemiddelde winkelprijs van € 590 van een wasmachine met ‘A-label’
ongewijzigd is gebleven.
213p
Bereken de prijselasticiteit van de vraag naar wasmachines met ‘A-label’ na het instellen
van de premie.
De onderzoeker wil met behulp van de gegevens uit tabel 2 vaststellen hoe het
energieverbruik van jaarlijks verkochte wasmachines zich ontwikkelt na het instellen van de
premie. Verondersteld wordt dat per wasmachine jaarlijks 200 wasbeurten plaatsvinden. Het
energieverbruik van wasmachines zonder ‘A-label’ is 2 kilowattuur per wasbeurt. Het
energieverbruik van wasmachines met ‘A-label’ is 30% lager dan van wasmachines zonder
‘A-label’. De onderzoeker concludeert dat het totale energieverbruik van verkochte
wasmachines voor en na het instellen van de premie gelijkblijft.
222p
Is de conclusie van de onderzoeker juist? Verklaar het antwoord met behulp van een
berekening.
Een fabrikant maakt alleen wasmachines zonder ‘A-label’. Deze fabrikant verwacht dat
door het instellen van de premie zijn winst per verkochte wasmachine in de toekomst zal
dalen.
232p
Geef een verklaring voor de toekomstverwachting van deze wasmachinefabrikant.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
opgave 8Opgave 8
(Inkomens)verschillen zullen er altijd zijn
De inkomens in Nederland zijn ongelijk verdeeld. Inkomensverschillen worden door
economen onder andere verklaard door het bestaan van schaarsteverschillen op de
arbeidsmarkt. In discussies over de inkomensverdeling maken economen onderscheid tussen
primair en secundair inkomen. Het primaire inkomen bestaat voor het grootste deel uit
looninkomen.
242p
Noem twee andere vormen van primair inkomen.
252p
Leg uit hoe schaarsteverschillen op de arbeidsmarkt kunnen leiden tot verschillen in primair
inkomen.
In figuur 2 is de Lorenzkromme voor 2000 getekend van de personele verdeling van het
primaire inkomen van de inwoners van een stad in Nederland.
figuur 2
De Lorenzkromme in figuur 2 valt van de oorsprong tot punt A samen met de horizontale
as. Stel dat in 2002 het percentage werklozen in deze stad ten opzichte van 2000 is gedaald.
262p
Verschuift punt A in figuur 2 hierdoor naar links of naar rechts? Verklaar het antwoord.
