opgave 1Opgave 1
CBS overschat de inflatie
Volgens sommige economen wordt de inflatie in Nederland systematisch overschat. Als
met deze overschatting rekening wordt gehouden, kan dit gevolgen hebben voor de CAO-
onderhandelingen. De oorzaak van deze overschatting is dat het Centraal Bureau voor de
Statistiek (CBS) slechts eens in de vijf jaar een budgetonderzoek houdt. Hierdoor blijven
nieuw op de markt gekomen producten bij de berekening van de consumentenprijsindex
(CPI) buiten beschouwing. Veel van deze producten stijgen na hun introductie op de markt
nauwelijks in prijs, sommige van deze producten dalen zelfs in prijs. Zo zijn de eerste
prijsdalingen van producten als computers en mobiele telefoons bij de berekening van de
CPI buiten beschouwing gebleven.
Het CBS meet de inflatie in Nederland. Het resultaat van deze meting wordt uitgedrukt in
de CPI. Bij het berekenen van de CPI wordt gebruikgemaakt van gegevens uit een
budgetonderzoek. Dit budgetonderzoek wordt eens in de vijf jaar gehouden onder
huishoudens met een bepaald inkomen (het modale inkomen). In 1995 bedroeg het modale
inkomen € 27.650. In 2000 bedroeg de CPI 109,3 (1995=100).
12p
Bereken hoe hoog het modale inkomen in 2000 minstens moet zijn om op grond van de
cijfers van het CBS ten opzichte van 1995 van koopkrachtbehoud te kunnen spreken.
22p
Leg uit waarom werkgeversorganisaties, met het oog op de CAO-onderhandelingen,
voorstander kunnen zijn van het meenemen van de prijsontwikkeling van nieuwe producten
in de berekening van de CPI.
In tabel 1 staat een aangepaste CPI voor 2000 waarbij de prijsontwikkeling van nieuwe
producten wel is meegenomen. In de tabel is de prijsindex voor nieuwe producten
weggelaten.
32p
Bereken met hoeveel procent de prijs van nieuwe producten in 2000 ten opzichte van 1995
is veranderd.
opgave 2Opgave 2
Popfestivals in de belangstelling
In 2002 werd voor de tiende keer het Lowlands-popfestival georganiseerd. In het park waar
de concerten plaatsvonden, konden per dag maximaal 60.000 bezoekers worden toegelaten.
De toenemende populariteit van het Lowlands-popfestival bleek uit de kaartverkoop: binnen
enkele weken waren alle toegangskaartjes verkocht.
Met behulp van marktonderzoek proberen organisatoren van popfestivals beter inzicht te
krijgen in de vraag naar toegangskaartjes voor popfestivals. In figuur 1 staan de resultaten
van zo'n marktonderzoek weergegeven. Daarbij is uitgegaan van een tweedaags popfestival
met aparte toegangskaartjes voor zaterdag en zondag en een bezoekerscapaciteit gelijk aan
het Lowlands-popfestival. Verder is uitgegaan van een concentratie van topartiesten op
zaterdag en een toegangsprijs van € 50 per dag.
figuur 1
42p
Welk gegeven in deze opgave kan een oorzaak zijn voor het verschil tussen de vraaglijnen
op zaterdag en op zondag? Licht het antwoord toe.
Bij de voorverkoop blijkt dat er op zaterdag voor 15.000 mensen geen toegangskaartjes
meer beschikbaar zijn. Besloten wordt zoveel mogelijk van deze mensen één
toegangskaartje voor zondag aan te bieden met een korting van 20%. Er wordt van
uitgegaan dat deze mensen geen toegangskaartje voor zondag hebben gekocht en van deze
regeling gebruik willen maken.
Bij het opstellen van de begroting voor het tweedaagse popfestival is de financieel manager
verder uitgegaan van de onderstaande gegevens:
variabele kosten per bezoeker per dag €
totale constante festivalkosten
52p
Hoeveel belangstellenden voor de kortingsregeling krijgen uiteindelijk geen toegangskaartje
voor zondag? Licht het antwoord toe.
63p
Bereken de totale begrote winst van dit popfestival.
De organisatie van dit popfestival onderzoekt mogelijkheden om het vraagoverschot van
toegangskaartjes voor zaterdag weg te werken. Daarbij wordt uitsluitend gekeken naar de
gevolgen voor de opbrengst van toegangskaartjes voor zaterdag.
Organisator A stelt voor de capaciteit van het park zo uit te breiden dat er bij ongewijzigde
prijzen voor iedere belangstellende plaats is. Organisator B wil bij ongewijzigde
bezoekerscapaciteit van het park de prijs zo verhogen dat het vraagoverschot verdwijnt.
72p
Welk voorstel levert de hoogste opbrengst van toegangskaartjes voor zaterdag op? Licht het
antwoord toe met behulp van een berekening.
opgave 3Opgave 3
Vergrijzing brengt oudedagsvoorzieningen in gevaar
In de loop van de 21ste eeuw wordt in de rijke landen een steeds verdere vergrijzing van de
bevolking verwacht. Deze vergrijzing kan problemen opleveren bij de financiering van
oudedagsvoorzieningen als die gebaseerd is op het omslagstelsel. Hoe groot dit probleem is,
kan worden weergegeven met de “grijze druk”. De grijze druk is in deze opgave het aantal
65-plussers uitgedrukt als percentage van de bevolking van 20 tot en met 64 jaar.
3.8642.154
Sommige politici pleiten ervoor de verwachte financieringsproblemen van
oudedagsvoorzieningen te verlichten door over te stappen op het kapitaaldekkingsstelsel.
82p
Wat wordt verstaan onder het kapitaaldekkingsstelsel?
92p
Toon met behulp van een berekening aan dat de mutatie van de grijze druk in Nederland in
procentpunten tussen 2000 en 2050 kleiner is dan in Duitsland en België.
Uit de gegevens leidt Peter de volgende stelling af: als de oudedagsvoorzieningen zowel in
België als Duitsland gefinancierd worden volgens het omslagstelsel, is het
premiepercentage dat hiervoor in 2000 moet worden betaald in België hoger dan in
Duitsland. Immers, de grijze druk is in België hoger dan in Duitsland. Ria beweert dat de
stelling van Peter onjuist is, omdat er behalve de grijze druk andere factoren zijn die de
hoogte van dit premiepercentage bepalen.
102p
Noem zo’n factor. Licht het antwoord toe.
opgave 4Opgave 4
In het jaar 2000 had de Nederlandse overheid voor het eerst sinds jaren meer inkomsten dan
uitgaven. Er ontstond door meevallers een financieringsoverschot.
Binnen de regering wordt gediscussieerd over de bestemming van eventuele meevallers.
Drie mogelijkheden komen daarbij aan de orde:
• vermindering van de staatsschuld;
• belastingverlaging;
• extra uitgaven aan onderwijs, zorg en infrastructuur.
Stel dat jij voorzitter bent van de jongerenafdeling van een politieke partij. De fractieleden
van de Tweede Kamer van jouw partij vragen naar het standpunt van de jongerenafdeling in
deze discussie. Je hebt samen met je partijleden besloten een pleidooi te houden voor
belastingverlaging als bestemming van meevallers. In een brief breng je de fractieleden van
de Tweede Kamer van jouw partij op de hoogte van het standpunt van de jongerenafdeling.
De brief begint als volgt:
“Geachte fractieleden,
Wij zijn blij met de ontwikkeling van de overheidsfinanciën. De jongerenafdeling is van
mening dat een belastingverlaging, of dat nu directe of indirecte belastingen betreft, de
beste bestemming van meevallers is. Wij zijn ervan overtuigd dat hiermee de economie
zonder gevaar voor inflatie kan worden gestimuleerd.”
116p
Schrijf het vervolg van de brief.
In de brief moeten de volgende aspecten aan de orde komen:
a het gevolg van belastingverlaging voor de productiegroei in Nederland
b het gevolg van belastingverlaging voor de prijsontwikkeling in Nederland
Daarnaast moet in de brief naar eigen keuze één van de onderstaande aspecten aan de orde
komen. Kies daarbij het aspect dat het best in het betoog past.
1 het gevolg voor de participatiegraad
2 het gevolg voor de omvang van het zwarte circuit
3 het optreden van inverdieneffecten
Aanwijzingen
• Gebruik voor het vervolg van de brief 120 woorden (een afwijking van 20 woorden is
toegestaan).
• Het betoog moet een doorlopend verhaal zijn; de onderdelen moeten goed op elkaar
aansluiten.
opgave 5Opgave 5
uit een krant:
Stroomstoot voor consument en producent
De stroommarkt in Nederland wordt versneld geliberaliseerd. Nog niet zolang geleden werd
stroom in Nederland geleverd door een overheidsbedrijf met een monopoliepositie. Grote
bedrijven kunnen al sinds 2001 kiezen uit meerdere aanbieders van stroom. Ook voor
kleinverbruikers (consumenten en kleine bedrijven) is er sinds kort keuzevrijheid. De
keuzevrijheid beperkt zich niet tot het kiezen van een aanbieder, de verbruiker kan ook
kiezen tussen gewone stroom en groene (duurzaam geproduceerde) stroom. De overheid
verwacht dat de concurrentie op de markt van kleinverbruikers een impuls krijgt, waardoor
prijsverlagingen van stroom mogelijk worden.
Naar aanleiding van dit krantenbericht ontstaat een discussie in de economieles van havo 5.
Tijdens deze discussie doen drie leerlingen de volgende uitspraken:
• Lisa stelt dat stroom na de liberalisering van de stroommarkt tot de individuele goederen
moet worden gerekend, terwijl stroom vóór de liberalisering tot de collectieve goederen
moest worden gerekend.
• Kees verwacht dat, ondanks de productie van groene stroom, de milieuvervuiling door de
liberalisering zal toenemen.
• Herman vreest dat door de prijsverlaging van stroom een ongestoorde stroomvoorziening op
lange termijn in gevaar kan komen.
122p
Is de stelling van Lisa juist of onjuist? Verklaar het antwoord.
132p
Citeer de zin uit het krantenbericht waarop Kees zijn verwachting kan hebben gebaseerd.
Licht het antwoord toe.
142p
Verklaar de vrees van Herman.
opgave 6Opgave 6
In economische publicaties wordt veel gebruikgemaakt van tabellen en grafieken. In het
informatieboekje staan vijf statistieken over Nederland. Naar aanleiding van deze
statistieken worden in deze opgave vijf vragen gesteld.
152p
Is er bij de secundaire inkomensverdeling tussen 1990 en 1996 sprake geweest van
nivellering of van denivellering? Verklaar het antwoord.
162p
Toon aan dat het totale aantal personen in loondienst op het hoogste functieniveau in 1996
bijna tien maal zo hoog was als in 1960.
172p
Bereken het aantal zelfstandigen in 1996.
Leerlingen van een havo 5 klas discussiëren over de bijdrage van Flevoland aan de groei
van de werkgelegenheid in Nederland. Tussen 1990 en 1998 bedroeg die groei in Nederland
480.000 arbeidsjaren. Annemarie beweert dat in Flevoland de relatieve groei van de
werkgelegenheid het grootst is geweest van alle provincies. Marcel gaat ervan uit dat de
werkgelegenheid in 1990 in Flevoland de helft bedraagt van die in Zuid-Holland. Hij
beweert dat in dat geval uit de statistieken kan worden afgeleid dat Flevoland een grotere
bijdrage heeft geleverd aan deze werkgelegenheidsgroei dan Zuid-Holland.
182p
Bereken de omvang van de werkgelegenheid in arbeidsjaren in Nederland in 1990.
193p
Welke bewering is juist, die van Annemarie, die van Marcel of zijn beide beweringen juist?
Verklaar het antwoord.
opgave 7Opgave 7
uit een krant:
Zijn er nog mobiele Nederlandse arbeiders?
Uit onderzoek door arbeidsmarktdeskundigen van de Sociaal Economische Raad (SER)
blijkt dat de Nederlandse arbeider in vergelijking met zijn Amerikaanse en Canadese
collega een stuk minder mobiel is. Dit geldt zowel voor de internationale als voor de
binnenlandse mobiliteit. Een verklaring voor het huidige gebrek aan internationale
mobiliteit is volgens deze deskundigen dat de meest mobiele Nederlanders geëmigreerd
zijn.
Een oorzaak van de beperkte binnenlandse arbeidsmobiliteit ligt volgens de SER in te
kleine regionale beloningsverschillen tussen werknemers. De beperkte regionale
beloningsverschillen leiden volgens de SER tot regionale verschillen in werkloosheid. De
SER pleit daarom voor regionale CAO's in Nederland. De SER noemt in zijn
onderzoeksrapport diverse andere oorzaken van de beperkte binnenlandse arbeidsmobiliteit.
Een oorzaak die wordt benadrukt is het geringe verschil tussen de hoogte van de sociale
uitkeringen en de hoogte van het minimumloon.
202p
Beschrijf de taak die de SER in het algemeen heeft.
212p
Leg uit dat grotere regionale beloningsverschillen tussen werknemers kunnen leiden tot
afname van de regionale verschillen in werkloosheid.
222p
Citeer de zin waaruit blijkt dat met arbeidsmobiliteit ook bedoeld kan worden dat mensen
zonder werk aan het werk gaan. Licht het antwoord toe.
opgave 8Opgave 8
uit een krant:
Tekort op de goederenrekening VS bereikt recordhoogte
In januari 2000 hadden de Verenigde Staten van Amerika (VS) te maken met een dalende
export en een stijgende import. Het tekort op de goederenrekening van de betalingsbalans
van de VS is in januari 2000 naar een recordhoogte van 28 miljard dollar gestegen. Oorzaak
van deze stijging is de sterke prijsstijging van aardolie. Als de export en import van
aardolie buiten beschouwing worden gelaten, komt het tekort op de goederenrekening van
de VS in januari 2000 uit op 21,1 miljard dollar.
Ondanks een voortdurende stijging van het tekort op de goederenrekening van de VS is de
koers van de dollar in januari 2000 gestegen.
232p
Op welke deelrekening van de betalingsbalans worden buitenlandse beleggingen geboekt?
242p
Is het bedrag van de export van aardolie van de VS in januari 2000 groter of kleiner dan het
bedrag van de import van aardolie? Verklaar het antwoord.
252p
Leidt een stijgend tekort op de goederenrekening van de VS tot een toename van het aanbod
van dollars of tot een toename van de vraag naar dollars op de valutamarkt? Verklaar het
antwoord.
262p
Noem een oorzaak van de koersstijging van de dollar in januari 2000. Verklaar het
antwoord.
