Eindexamen economie havo 2003 tijdvak 1 (economie 1)

opgave 1Opgave 1

Recordgroei Nederlandse economie

In 1999 en 2000 groeide in Nederland het nationale product bovengemiddeld met circa

3,5%. In sommige sectoren van de economie ontstond er zelfs gebrek aan personeel.

Desondanks bleven gemiddeld 280.000 mensen zonder werk. De vakbeweging pleitte voor

betere reis- en verhuiskostenvergoedingen en voor meer scholing. De werkgevers vonden

dat er meer ruimte moest komen voor loonverschillen op de arbeidsmarkt.

Er wordt onderscheid gemaakt tussen conjunctuurwerkloosheid en structuurwerkloosheid.

Daarnaast wordt ook frictiewerkloosheid onderscheiden.

12p

Is de werkloosheid volgens de vakbeweging conjunctuurwerkloosheid of

structuurwerkloosheid? Verklaar het antwoord.

22p

Hoe blijkt uit de tekst dat er ook sprake kan zijn van frictiewerkloosheid? Verklaar het

antwoord.

Het beleid dat de werkgevers voorstonden, kan ertoe leiden dat op sommige deelmarkten

van de arbeidsmarkt de lonen stijgen en dat op andere deelmarkten van de arbeidsmarkt de

lonen dalen.

32p

Leg uit dat door loonstijging krapte op de arbeidsmarkt kan afnemen.

42p

Leg uit dat door loondaling de werkloosheid kan afnemen.

opgave 2Opgave 2

Verkoop auto’s in de achteruit

De branchevereniging RAI publiceerde in mei 2001 een overzicht van het aantal verkochte

auto’s in Nederland in het eerste kwartaal van 2001 (tabel 1). Voor de sterk gedaalde

verkopen vergeleken met het eerste kwartaal 2000 gaf de RAI meerdere verklaringen:

• Het jaar 2000 was een jaar met uitzonderlijk hoge autoverkopen; het kan dan moeilijk nog

beter.

• In 2001 nam het consumentenvertrouwen af en zijn particuliere autokopers de aanschaf van

een nieuwe auto gaan uitstellen.

• Per 1 januari 2001 is het BTW-tarief op auto’s verhoogd van 17,5 naar 19 procent.

tabel 1

minder auto’s verkocht dan in eerste kwartaal 2000 rangorde (naar rangorde marktaandeel) eerste kwartaal 2001 1ste kwartaal 2000 1ste kwartaal 2001 merk aantal verkochte auto’s verschil met 1ste kwartaal 2000 1 1 Opel 23.667 -15,0% 2 2 VW 18.893 -23,4% 3 3 Renault 15.929 -19,9% 4 4 Ford 15.420 -12,0% 5 5 Peugeot 14.623 -16,0% … … … … … 43 43 overige 71 +24,6% totaal 168.719 -19,4%

51p

Bereken het procentuele marktaandeel van Opel in het eerste kwartaal van 2001.

62p

Bereken het totaal aantal auto’s dat werd verkocht in het eerste kwartaal van 2000.

72p

Is het marktaandeel van Opel in het eerste kwartaal van 2001 groter dan, kleiner dan of

gelijk aan het marktaandeel van Opel in het eerste kwartaal van 2000? Licht het antwoord

toe.

82p

Welk gegeven wijst er op dat de dalende autoverkopen onder andere het gevolg zijn van een

verslechterende conjunctuur? Verklaar het antwoord.

opgave 3Opgave 3

figuur 1 Gasprijs omhoog gemiddelde prijs aardgas De prijs van aardgas is tussen 1996 en 2002 eurocenten 40 39,5 vrijwel voortdurend gestegen. Dat heeft per m 3 38 diverse oorzaken. De energiebedrijven 36 passen de prijs van aardgas elk jaar aan de 34/32 ontwikkeling van de olieprijs aan. 30 31,3 Daarnaast is de gasprijs gestegen door een 28 verhoging van het BTW-tarief. Tenslotte heeft ook de invoering van de milieuheffing De vraag naar aardgas is ...(1)... hetgeen er op wijst dat aardgas een ...(2)... goed is.

→ Wat moet in plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte tekst te krijgen? bij (1) prijselastisch / prijsinelastisch bij (2) luxe / primair

→ Bereken hoeveel procent de hoeveelheid verbruikt aardgas van een gemiddeld gezin in 2001 lager is dan in 2000.

opgave 4Opgave 4

uit een krant (juli 2001):

Inflatie groot gevaar

De werkloosheid in Nederland laat met 155.000 personen een laagterecord zien.

Tegelijkertijd is de groei van de Nederlandse economie praktisch tot stilstand gekomen. Het

nationale product groeit dit jaar reëel met slechts 1,5 procent terwijl de inflatie 5 procent

zal bedragen. In het verleden kon De Nederlandsche Bank (DNB) besluiten de rente te

verhogen om de inflatie te beteugelen. Tegenwoordig wordt het monetaire beleid echter

gemaakt door de Europese Centrale Bank (ECB). Die besloot vorige week de rente te

verlagen. Daar was DNB niet zo blij mee, want zij had liever een verhoging van de rente

gezien.

121p

Met hoeveel procent groeit in 2001 het nationale product nominaal?

Kies één van de onderstaande antwoorden:

• ongeveer 1,5 procent

• ongeveer 3,5 procent

• ongeveer 5 procent

• ongeveer 6,5 procent

Hieronder staan enkele economische verschijnselen:

1 De rente wordt verhoogd.

2 De bestedingen groeien minder.

3 De kosten per product stijgen minder.

4 De lonen stijgen minder.

5 De productie groeit minder.

6 De spanning op de arbeidsmarkt neemt af.

7 Het lenen van geld wordt duurder.

8 De inflatie neemt af.

132p

In welke volgorde wordt het verband tussen hogere rente en afnemende inflatie correct

beschreven?

Kies één van de onderstaande antwoorden:

• volgorde 1: 1 - 7 - 2 - 3 - 5 - 4 - 6 - 8

• volgorde 2: 1 - 3 - 4 - 6 - 5 - 2 - 7 - 8

• volgorde 3: 1 - 7 - 2 - 5 - 3 - 4 - 6 - 8

• volgorde 4: 1 - 3 - 4 - 6 - 7 - 2 - 5 - 8

• volgorde 5: 1 - 7 - 2 - 5 - 6 - 4 - 3 - 8

• volgorde 6: 1 - 3 - 4 - 5 - 2 - 7 - 6 - 8

opgave 5Opgave 5

Loon naar werken

Leraar Jansen maakte in 2002 op zijn school promotie waardoor zijn salaris op jaarbasis

volgens de CAO-2002 steeg van € 40.000 naar € 45.000. In de CAO-2003 is bepaald dat

alle onderwijssalarissen op jaarbasis met 5% worden verhoogd. Tijdens de CAO-

onderhandelingen speelden onder andere de gegevens in tabel 2 een rol.

consumentenprijsindex (cpi)

onderwijsvacatures

(in% van het aantal voltijdbanen in het onderwijs)

142p

Bereken met hoeveel procent het salaris van Jansen in 2003 zou zijn gestegen als dit

uitsluitend zou zijn aangepast aan de inflatie in 2003.

152p

Met welke salarisontwikkeling heeft Jansen in de jaren 2002 en 2003 te maken gehad?

Kies één van de onderstaande antwoorden:

• alleen met prijscompensatie

• alleen met prijscompensatie en incidenteel

• alleen met incidenteel en initieel

• met prijscompensatie en incidenteel en initieel

Hieronder staan twee uitspraken over de onderwijsvacatures:

uitspraak 1

Op basis van tabel 2 kan worden geconcludeerd dat het aantal vacatures in het onderwijs in

de jaren 2001-2003 is toegenomen.

uitspraak 2

De ontwikkeling van de onderwijsvacatures zal voor de onderwijsvakbonden aanleiding zijn

geweest hun looneisen voor 2003 te matigen.

162p

Geef voor elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.

opgave 6Opgave 6

Turkse troebelen vakantieherinnering lira onderuit - 24 oktober 2001 Eva is op vakantie in Turkije. In een Veel internationale beleggers winkel ziet ze een prachtige jas verliezen hun vertrouwen in de Turkse hangen die ze voor 79.000.000 lira economie. Dat leidt tot een snel kan kopen. Ze besluit over de aankoop toenemend aanbod van Turkse lira nog even na te denken. waardoor de koers van de Turkse munt De volgende ochtend leest ze in een hard onderuit gaat. Gisteren was een Nederlandse krant het hiernaast euro 540.000 lira waard, vandaag staande bericht. brengt een euro bij inwisseling Eva laat haar vakantieplezier door 630.000 lira op. slecht economisch nieuws niet De Turkse regering krijgt hulp uit het bederven en besluit alsnog de jas te buitenland. Het Internationaal kopen. De prijs is niet veranderd. Ze Monetair Fonds (IMF) heeft een heeft echter geen Turks geld meer en krediet toegezegd voor een bedrag van moet daarom eerst naar de bank om 10 miljard dollar. euro’s in te wisselen.

→ Leg uit waarom het aanbod van lira’s op de valutamarkt toeneemt als internationale beleggers hun vertrouwen in de Turkse economie verliezen.

→ Heeft Eva voordeel of nadeel gehad van het uitstel van de aanschaf van de jas? Verklaar het antwoord met behulp van een berekening. Hieronder staan enkele uitspraken over de gegeven koersontwikkeling van de lira: uitspraak 1 De koersontwikkeling van de lira wordt appreciatie genoemd. uitspraak 2 De Turkse regering zou voor het IMF-geld euro’s kunnen kopen om zo de koers van de lira te steunen. uitspraak 3 Door de koersontwikkeling van de lira wordt het toerisme naar Turkije bevorderd.

opgave 7Opgave 7

uit een krant (november 2002):

Ups en downs in de staatsschuld

De laatste jaren is de toestand van de Nederlandse staatsfinanciën aanmerkelijk verbeterd.

Dat blijkt onder andere uit de afnemende staatsschuld (figuur 2). De vraag is echter of dat

zo zal blijven. De afgelopen maanden is de economische groei afgenomen en voor 2003

wordt een aanzienlijk lagere groei verwacht dan in 2002. Die lagere groei zal niet zonder

gevolgen blijven voor de staatsfinanciën. Bovendien gaan er in het parlement stemmen op

die vragen om regeringsmaatregelen die de conjuncturele neergang moeten helpen keren.

figuur 2

195 65 staatsschuld staatsschuld (miljarden €) 60,0 (% nationaal inkomen) 58,8 60 190 55,6 53,6 55 51,2 185 50 45,5 45 180 42,0 38,7 40 175 181 185 186 190 191 182 181 176 35

202p

Noem één jaar waarin er volgens figuur 2 sprake is geweest van een financieringstekort en

één jaar waarin er sprake is geweest van een financieringsoverschot.

Noteer het antwoord zo:

• financieringstekort in jaar...

• financieringsoverschot in jaar...

212p

Bereken hoeveel euro het nationale inkomen in het jaar 2002 bedroeg.

De in 2003 verwachte conjuncturele ontwikkeling heeft − ook zonder dat de regering

maatregelen neemt − gevolgen voor de staatsfinanciën.

222p

Beschrijf die gevolgen voor de staatsinkomsten en die voor de staatsuitgaven.

Noteer het antwoord zo:

• De staatsinkomsten groeien minder want...

• De staatsuitgaven groeien meer want...

Als de regering de maatregelen neemt waarop het parlement aandringt, hebben die gevolgen

voor het financieringssaldo in 2003.

232p

Welk gevolg zal het nemen van de maatregelen door de regering hebben voor het

financieringssaldo? Verklaar het antwoord.

Hieronder staan twee uitspraken over de Nederlandse staatsfinanciën:

uitspraak 1

De staatsschuld is de schuld van de Nederlandse Staat aan het buitenland.

uitspraak 2

Een financieringsoverschot in een jaar kan samengaan met een begrotingstekort in dat jaar.

242p

Geef voor elk van deze uitspraken aan of deze juist of onjuist is.

opgave 8Opgave 8

De bank staat tot uw dienst

Het gezin Van Dijk maakt vaak gebruik van de diensten van een bank. Maandelijks krijgen

de heer en mevrouw Van Dijk hun salaris bijgeschreven op hun gezamenlijke rekening.

Daarvan wordt elke week bij een geldautomaat een bedrag opgenomen om kleine uitgaven

mee te doen. Bij het winkelen betalen de heer en mevrouw Van Dijk meestal met hun

pinpas. Een aantal keren per jaar is het saldo op hun rekening ontoereikend maar dat is geen

probleem omdat ze met de bank hebben afgesproken dat ze tot een bedrag van € 2.000 rood

mogen staan. In de maanden dat er voldoende saldo op de rekening staat, maken de heer en

mevrouw Van Dijk een bedrag over naar een beleggingsrekening; de bank belegt het geld

op deze rekening in aandelen.

Banken hebben onder andere de volgende functies: verzorgen van het betalingsverkeer,

beheer van vermogen en verlenen van krediet.

252p

Citeer bij elk van deze functies één zin uit de tekst die op die functie betrekking heeft.

Noteer het antwoord zo:

• verzorgen van het betalingsverkeer:... (citeer hier de zin)...

• beheer van vermogen:... (citeer hier de zin)...

• verlenen van krediet:... (citeer hier de zin)...

Er zijn verschillende soorten financiële instellingen met elk een eigen dienstverlening. Er

wordt onderscheid gemaakt tussen primaire banken, secundaire banken en institutionele

beleggers.

Hieronder staan vier situaties.

262p

Geef voor elke situatie aan of de genoemde financiële instelling een primaire bank, een

secundaire bank of een institutionele belegger is.

situatie 1

De heer Jansen spaart een deel van zijn salaris. Dat geld stort hij bij een

levensverzekeringsmaatschappij die in onroerend goed belegt. Vanaf zijn zestigste

verjaardag krijgt Jansen van deze maatschappij een uitkering zodat hij kan stoppen met

werken.

situatie 2

Mevrouw Van Iersel spaart elke maand een vast bedrag op een spaarrekening bij een

spaarbank. Deze bank heeft zich gespecialiseerd in het verlenen van kredieten aan

gezondheidsinstellingen. De bank verleent niet meer krediet dan ze aan spaargeld heeft

ontvangen.

situatie 3

Jan Zalgers heeft z’n eerste betaalde baan gekregen en opent bij een algemene bank een

rekening waarop zijn werkgever het salaris kan storten. Hij opent bij die bank ook een

spaarrekening. Omdat Jan een appartement moet inrichten, sluit hij een persoonlijke lening

bij die bank.

situatie 4

Mevrouw De Boer heeft een huis gekocht en financiert dat met een hypothecaire lening. Die

lening wordt afgesloten bij een hypotheekbank die het geld daarvoor krijgt door de uitgifte

van obligaties. Andere activiteiten verricht deze bank niet.

opgave 9Opgave 9

Oh, die belastingen In 2001 kregen Nederlanders te maken met diverse veranderingen in de belastingen: • Het normale BTW-tarief werd verhoogd van 17,5% naar 19%. • Er kwam een speciale heffing op milieuvervuilende producten (ecotax). • Bij de inkomstenbelasting werden diverse aftrekposten geschrapt. • De belastingvrije som (een onbelast deel van het inkomen) werd vervangen door een heffingskorting (een bedrag dat op de inkomstenbelasting in mindering mag worden gebracht). Er werd veel gediscussieerd over de vraag of mensen voordeel of nadeel van deze wijzigingen zouden hebben. De alleenstaande moeder Femke (34 jaar, met een dochter van 2 jaar) verdiende in 2001 als lerares een belastbaar inkomen van € 28.000. Bij de berekening van de inkomstenbelasting gebruikt Femke de onderstaande gegevens. Er zijn geen andere gegevens die invloed hebben op de belasting die Femke moet betalen. tabel 3 heffingskortingen in 2001* figuur 3 U heeft altijd recht algemene op heffingskorting € 1.556 U heeft loon- of arbeidskorting € 920 winstinkomen U heeft betaald combinatiekorting € 138 werk en de zorg voor jonger U bent een dan kind 12 jaar alleenstaande alleenstaande ouder ouderkorting € 1.261 en heeft de zorg voor U bent kinderen ouder dan ouderenkorting € 236 65/* Een jaar belastingplichtige kan recht hebben op meer dan een heffingskorting. Bij veranderingen in de belastingen speelt een aantal instellingen een rol: Regering, Parlement, Centraal Planbureau (CPB), Sociaal Economische Raad (SER) en het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Bij de veranderingen in de belastingen werden diverse activiteiten verricht: 1 doorrekenen van mogelijke gevolgen van de belastingveranderingen op de economie; 2 beslissen over het veranderen van de belastingwetten; 3 voorbereiden en uitvoeren van de veranderingen van de belastingwetten; 4 adviseren over het veranderen van de belastingwetten door bedrijfsleven en onafhankelijke deskundigen.