bronnen

Eindexamen nederlands vwo 2025, tijdvak 2

bij dit examen

Deel 1

opgave 1Tekst 1 In jouw schoenen, in mijn hoofd

Hoe verhouden literatuur en empathie zich tot elkaar?
Lees tekst 1.
Tekst 1 kun je na de inleiding met onderstaande kopjes in vier
opeenvolgende delen onderverdelen:
− deel 1: De relatie tussen empathie en lezen
− deel 2: Kanttekeningen bij de relatie tussen empathie en lezen
− deel 3: De letterkundige uitwerking van het begrip ‘empathie’
geanalyseerd
− deel 4: Slotoverwegingen bij de mogelijke effecten van lezen
11p
Bij welke alinea begint deel 3, ‘De letterkundige uitwerking van het begrip
“empathie” geanalyseerd’?
21p
Bij welke alinea begint deel 4, ‘Slotoverwegingen bij de mogelijke effecten
van lezen’?
“Het Londense kunstinitiatief Empathy Museum zette enkele jaren
geleden een project op met als titel A Mile in My Shoes, onder leiding van
kunstenaar-curator Clare Patey.” (regels 1-5)
31p
Welke maatschappelijke oorzaak verklaart vooral de opkomst van een
project zoals dit, gelet op alinea 1 en 2?
In de huidige samenleving
A botsen ego’s en scherpe meningen regelmatig, waardoor er een diepe
behoefte is aan menselijkheid en verbondenheid.
B ontstaan vaak harde en scherpe conflicten, waardoor egocentrisme en
polarisatie het maatschappelijk debat domineren.
C vinden velen dat we onze empathie kunnen trainen, waardoor van
kunst wordt verwacht dat ze het inleven in een ander centraal stelt.
D willen mensen zich kunnen verplaatsen in een ander, waardoor de
interesse in empathie-bevorderende projecten toeneemt.
“Kunst – die sowieso inleving vraagt – kan daarbij helpen, en velen zien
vooral literatuur als een geschikt experimenteerterrein daarvoor.”
(regels 38-41)
41p
Citeer uit alinea 2 tot en met 4 de zin die samenvat waarom literatuur
lezers meer empathisch zou maken.
In alinea 6 tot en met 13 wordt een groot aantal problemen besproken in
de maatschappelijke aandacht voor empathie. Deze problemen zijn in te
delen in drie groepen alinea’s die elk betrekking hebben op een ander
centraal probleempunt.
53p
Benoem voor elk van de groepen alinea’s het centrale probleempunt.
Neem de nummers uit onderstaande tabel over en zet daarachter je
antwoord.
groep alinea’s centraal probleempunt alinea 6 en 7 1 alinea 8 tot en met 11 2 alinea 12 en 13 3
Een kritische lezer kan stellen dat in twee uitspraken in tekst 1 duidelijk
drogredenen zijn te herkennen:
1 “Is uiteindelijk de nadruk op het empathische effect van lezen
misschien niet meer dan een truc om de vele projecten tot
leesbevordering gefinancierd te krijgen, en simpelweg wishful
thinking?” (regels 125-130)
2 “Uit de explosie aan leesclubs in de Lage Landen kunnen we
misschien ook afleiden dat een gedeelde leeservaring even belangrijk
is als het gelezen boek.” (regels 137-141)
62p
Hieronder staan acht drogredenen. Geef per uitspraak aan welke
drogreden een kritische lezer er vooral in kan herkennen.
Neem de nummers van de uitspraken over en zet daarachter telkens de
letter van de juiste drogreden.
a cirkelredenering
b onjuist beroep op autoriteit
c onjuist beroep op een oorzaak-gevolgschema
d overhaaste generalisatie
e persoonlijke aanval
f vals dilemma
g verkeerde vergelijking
h vertekenen van een standpunt
Alinea 11 bestaat uit een standpunt met argumenten. Een kritische lezer
kan stellen dat de auteur twijfel uitspreekt over de aanvaardbaarheid van
deze argumenten.
72p
Citeer drie afzonderlijke woorden uit alinea 11 waaruit deze twijfel kan
blijken.
In alinea 12 tot en met 14 staat een probleem centraal dat ontstaat als
men empathisch lezen vooropstelt in onderwijs over de Holocaust.
81p
Met welke problematische vorm van empathie die verderop in de tekst
wordt besproken, komt dit probleem grotendeels overeen?
A met “empathisch engagement” (regels 200-201)
B met “inaccurate empathie” (regels 203-204)
C met “moeilijke empathie” (regels 220-221)
D met “makkelijke empathie” (regel 224)
“Misschien is literatuur wel het meest ethisch wanneer ze ons confronteert
met de paradoxen en de complexiteit van het leven, en niet wanneer ze
een beroep doet op onze empathie en compassie.” (regels 162-167)
Deze uitspraak wordt onderbouwd in alinea 12 en 13.
92p
Geef deze onderbouwing weer door onderstaande zinnen aan te vullen.
Gebruik geen beeldspraak of voorbeelden.
Neem de nummers uit de zinnen over en gebruik voor je aanvullingen in
totaal niet meer dan 30 woorden.
Literatuur is minder ethisch wanneer ze een beroep doet op onze
empathie en compassie, want dan …(1)….
Literatuur is het meest ethisch wanneer ze ons confronteert met de
paradoxen en complexiteit van het leven, want dan …(2)….
In alinea 18 wordt ‘inaccurate empathie’ besproken.
102p
Vat de oorzaak uit alinea 18 samen waardoor een auteur ‘inaccurate
empathie’ kan opwekken.
Neem de nummers uit onderstaande zin over en zet daarachter je
antwoord.
Een auteur …(1)…, en niet …(2)…, en daardoor kan inaccurate empathie
ontstaan.
In alinea 19 en 20 wordt het begrip ‘moeilijke empathie’ besproken.
112p
Vat uit deze alinea’s de twee kenmerken samen van literatuur die
‘moeilijke empathie’ opwekt.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord in totaal niet meer dan 30 woorden.
Alinea 20 gaat in op de roman Mijn lieve gunsteling van Lucas Rijneveld.
122p
Noem twee algemene kenmerken waardoor deze roman een voorbeeld is
van ‘moeilijke empathie’, gelet op alinea 20. Geef geen voorbeelden.
“Het onderzoek naar de empathische effecten van lezen staat nog in de
kinderschoenen”, aldus alinea 23. Al eerder werd in de tekst kritiek geuit
op het onderzoek naar de relatie tussen empathie en lezen.
132p
Vat uit tekst 1 drie centrale kritiekpunten op dit onderzoek samen.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord in totaal niet meer dan 40 woorden.
De metafoor is een van de stijlmiddelen in een verhaal die volgens alinea
24 en 25 mogelijk empathie opwekken.
142p
Welke twee van onderstaande kenmerken van de metafoor leiden
mogelijk tot empathie, gelet op alinea 23 en 24?
Noteer de nummers van de twee juiste kenmerken.
1 Een metafoor beschrijft de werkelijkheid complex en empathisch.
2 Een metafoor geeft het centrale probleem in een verhaal treffend
vorm.
3 Een metafoor kan aan het onzegbare uitdrukking geven.
4 Een metafoor kan een persoonlijke visie treffend weergeven.
5 Een metafoor laat je reflecteren op gevoelens en ideeën in een
verhaal.
152p
Welke zin geeft de hoofdgedachte van tekst 1 het best weer?
A De empathische werking van literatuur is wetenschappelijk absoluut
niet aangetoond, waardoor het maar zeer de vraag is of het lezen van
literatuur onze maatschappij verbetert.
B Het lezen van literatuur kan weliswaar de empathie van lezers
vergroten, maar dit effect ontstaat alleen onder lastig te realiseren
voorwaarden en is mogelijk afhankelijk van het literaire genre.
C Literatuur laat lezers nadenken over complexe, gelaagde problemen;
hierdoor hebben lezers een breder en rijker begrip van de wereld dan
niet-lezers, waardoor ze ook empathie ontwikkelen.
D Literatuur leidt niet per se tot empathie, maar leidt waarschijnlijk wel
tot reflectie en engagement doordat ze lezers met een veelvormige
weergave van de werkelijkheid confronteert.
De titel van tekst 1, ‘In jouw schoenen, in mijn hoofd’, is een metafoor.
162p
Leg beide delen van deze metafoor uit, gelet op de inhoud van tekst 1.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord in totaal niet meer dan 25 woorden.
Hieronder volgen vijf uitspraken over de effecten van literatuur op lezers.
172p
Welke twee uitspraken passen het best bij de inhoud van de tekst?
Noteer de nummers van de twee juiste uitspraken.
1 De empathische gevoelens die lezers tijdens het lezen van literatuur
ervaren, zijn voornamelijk positief.
2 Het lezen van toegankelijke literatuur kan bij lezers net zo goed
empathische vermogens opwekken als het lezen van ontoegankelijke
literatuur.
3 Literaire teksten kunnen lezers laten nadenken over menselijke
gevoelens en gedachten.
4 Literaire teksten zijn belangrijk doordat ze lezers kunnen confronteren
met het paradoxale en complexe karakter van het leven.
5 Vooral meer hoogwaardige literaire genres zijn geschikt voor het
opwekken van empathische vermogens bij lezers.
Lees tekstfragment 1.
181p
Komt de hoofdgedachte van tekstfragment 1 wel of niet overeen met de
hoofdgedachte van tekst 1? Leg je antwoord uit.
In tekstfragment 1 wordt onder meer besproken welk genre teksten
mogelijk empathie opwekt.
191p
Komen de uitspraken over het effect van genre op empathie vooral wel of
vooral niet overeen met de inhoud van tekst 1? Leg je antwoord uit.
Deel 2

opgave 2Tekst 2 Goede smaak is authentieke smaak,

maar hoe kun je nog authentiek zijn?
Lees tekst 2.
In alinea 2 worden twee tegengestelde invullingen van ‘smaak’ besproken.
202p
Vat deze twee invullingen samen door onderstaande zinnen aan te vullen
met steeds maximaal twee woorden.
Neem de nummers uit de zinnen over en zet daarachter je antwoord.
Goede smaak ontstaat in wezen vooral door je te richten op …(1)….
Tegenwoordig ontstaat smaak vaak vooral doordat mensen zich juist
richten op …(2)….
“Als ik over smaak praat, begin ik graag over mijn theorie van het
‘keukentrapje van de goede smaak’. Dat trapje heeft drie treden.”
(regels 35-39)
213p
Vat elke trede van het trapje samen. Baseer je antwoord op alinea 3 tot
en met 7.
Gebruik geen beeldspraak of voorbeelden, geef antwoord in volledige
zinnen en gebruik voor je antwoord in totaal niet meer dan 40 woorden.
Met het woordgebruik in alinea 4 tot en met 7 wordt consequent een
algemeen kritiekpunt benadrukt op kunstliefhebbers op de tweede en
derde trede van het keukentrapje. Dit kritiekpunt wordt in deze alinea’s
slechts één keer expliciet in een woordgroep benoemd.
221p
Citeer deze woordgroep.
In alinea 3 tot en met 8 wordt een spottende houding aangenomen
tegenover kunstliefhebbers op de tweede en derde trede.
232p
In welke drie van onderstaande citaten is duidelijk geen sprake van deze
spottende houding tegenover kunstliefhebbers, gelet op de inhoud van
deze alinea’s?
Noteer de nummers van de drie juiste citaten.
1 “Dat trapje heeft drie treden.” (regels 38-39)
2 “Doe mij maar [insert ondoordringbaarder componist].” (regels 50-51)
3 “Juist Mozart is voor de kenner een hele grote.” (regels 61-62)
4 “In gesprekken over Russische klassiekers (in die prachtige
dundrukuitgaven een robuuste markering van goede smaak) zie je dit
vaak gebeuren met Dostojevski.” (regels 63-67)
5 “Fjodor Dostojevski, dat is een belangrijke Russische schrijver van
dikke humorloze boeken” (regels 69-71)
6 “Britney Spears staat ook vaak op het trapje.” (regels 85-86)
7 “Tot je op de derde trede staat, waar je de onvermijdelijke man
aantreft die, enthousiast over zijn eigen on-ironische oprechtheid
hierover, uitlegt (…)” (regels 89-94)
8 “En het ís ook een goed nummer.” (regel 96)
“Uit het doolhof van de ‘goede smaak’ ontsnap je niet.” (regels 112-113)
242p
Leg de beeldspraak in dit citaat in haar geheel uit, gelet op de strekking
van alinea 8 tot en met 10.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord in totaal niet meer dan 40 woorden.
Uit alinea 8 tot en met 10 zijn nog een vierde en een vijfde trede van het
keukentrapje af te leiden.
253p
Geef deze vierde en vijfde trede weer, én de misvatting die aan de vierde
trede is verbonden.
Neem de nummers uit onderstaande tabel over en zet daarachter je
antwoord.
  beschrijving van trede misvatting bij trede de vierde trede 1a 1b de vijfde trede 2a <niet van toepassing>
Hieronder staan vijf situaties waarin personen kunst waarderen.
262p
Geef per situatie aan of hier sprake is van de eerste, tweede of derde
trede van goede smaak, óf dat dit niet te beoordelen is, gelet op de tekst.
Neem de nummers van de situaties over en noteer daarachter eerste,
tweede, derde of niet te beoordelen.
1 Een vriendin vindt de muziek van een wereldberoemde artiest erg
goed en weerlegt eenvoudig de kritiek van anderen dat deze artiest
weinig verfijnd zou zijn.
2 Iemand benadrukt dat hij alleen nog maar luistert naar werk van
onbekende Slowaakse componisten en niet meer naar bekende.
3 Op een verjaardagsfeest weigert iemand om het over goede smaak te
hebben.
4 Veel mensen waarderen een gemakkelijk in het gehoor liggend
muziekstuk van een klassieke componist dat in een reclame is
gebruikt.
5 Zonder voor de eigen smaak uit te komen, praat iemand mee over wat
goede muziek is.
Stel, je wilt tekst 2 gebruiken in je voorbereiding op een eindopdracht bij het schoolvak Nederlands: het schrijven van een beschouwing over de ontwikkeling van goede smaak.
Je hebt sterke bedenkingen bij de betrouwbaarheid van tekst 2 als bron
voor je eindopdracht. Daarom reflecteer je kritisch op de drie
informatiebronnen die de auteur van tekst 2 heeft gebruikt, gelet op wat in
de tekst hierover wordt gezegd.
273p
Selecteer uit onderstaande lijst de drie informatiebronnen, en geef per
informatiebron de reden waarom deze als onvoldoende betrouwbaar kan
worden gezien, gelet op wat in tekst 2 hierover wordt gezegd.
Noteer de nummers van de drie juiste informatiebronnen en zet
daarachter telkens de reden.
Informatiebronnen:
1 breed literatuuronderzoek
2 een gesprek met een vriend
3 een interview met een deskundige
4 een non-fictieboek
5 enquêtes en vragenlijsten
6 opnames en beeldanalyses
7 persoonlijke reflecties
8 straatinterviews
9 wetenschappelijke rapporten
“Je bent nu gewoon een boek van Bourdieu aan het navertellen. Lees La Distinction.” (regels 118-121) Je kent Bourdieus werk niet en besluit daarom informatie over hem te zoeken op Wikipedia (tekstfragment 2) en de…

“Je bent nu gewoon een boek van Bourdieu aan het navertellen. Lees La Distinction.” (regels 118-121) Je kent Bourdieus werk niet en besluit daarom informatie over hem te zoeken op Wikipedia (tekstfragment 2) en de inhoud daarvan te vergelijken met de beschrijving van diens werk in tekst 2.

Lees tekstfragment 2.
Op grond van tekstfragment 2 constateer je dat Bourdieus denken over
smaak niet in alle opzichten recht wordt gedaan in alinea 10 van tekst 2.
282p
Geef één reden waarom het denken van Bourdieu wel recht wordt
gedaan, en één reden waarom niet, gelet op tekstfragment 2.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord in totaal niet meer dan 40 woorden.
Deel 3
Stemrecht vanaf je zestiende?
Stel, je bereidt je voor op een korte schrijfopdracht voor het vak Nederlands, waarin je op basis van bronnen een beschouwing moet schrijven over de voor- en nadelen van stemrecht voor jongeren vanaf 16 jaar. Je…

Stel, je bereidt je voor op een korte schrijfopdracht voor het vak Nederlands, waarin je op basis van bronnen een beschouwing moet schrijven over de voor- en nadelen van stemrecht voor jongeren vanaf 16 jaar. Je docent Nederlands geeft je een documentatiemap over dit onderwerp (bron 1 tot en met 6). Je neemt ter voorbereiding per bron de gedachtegang door en maakt een kritische vergelijking tussen de bronnen.

Lees bron 1.
Je vindt bron 1 betrouwbaar als informatiebron voor je beschouwing,
omdat de geïnterviewde duidelijk een expert is en bron 1 afkomstig is van
de website van een universiteit.
292p
Geef twee duidelijk van elkaar verschillende kenmerken van de inhoud
en/of stijl van bron 1, waardoor deze bron inderdaad betrouwbaar lijkt.
Geef geen voorbeelden.
In bron 1 staat een standpunt centraal over het verlagen van de
stemgerechtigde leeftijd. Daarvoor worden drie hoofdargumenten
gegeven.
302p
Vat dit standpunt en de drie hoofdargumenten samen volgens
onderstaande tabel.
Neem de nummers uit de tabel over en zet daarachter je antwoord in
volledige zinnen. Gebruik voor je antwoord in totaal niet meer dan
55 woorden.
standpunt 1 hoofdargument (alinea 2 en 3) 2a hoofdargument (alinea 4) 2b hoofdargument (alinea 5 en 6) 2c
Lees bron 2, bron 3 en bron 4.
Je leidt uit bron 2 drie voorwaarden af die je kunt stellen aan zestien- en
zeventienjarigen bij een verlaging van de stemgerechtigde leeftijd in
Nederland.
311p
Noem deze drie voorwaarden.
Uit de gegevens in bron 2, bron 3 en bron 4 kun je telkens één algemeen
argument vóór en één algemeen argument tegen de verlaging van de
stemgerechtigde leeftijd afleiden.
325p
Noem per bron het algemene argument vóór en het algemene argument
tegen.
Neem de nummers uit onderstaande tabel over en zet daarachter je
antwoord.
  argument vóór verlaging argument tegen verlaging bron 2 2a 2b bron 3 3a 3b bron 4 4a 4b
Lees bron 5.
Je aarzelt over de betrouwbaarheid van bron 5: je vindt dat er
herhaaldelijk één drogreden in wordt gebruikt.
331p
Welke drogreden is dat?
A onjuist beroep op autoriteit
B onjuist beroep op een kenmerk- of eigenschapsschema
C overdrijven van voor- of nadelen
D vals dilemma
E verkeerde vergelijking
F vertekenen van een standpunt
Lees bron 6.
Je stelt vast dat een argument uit bron 5 tegen verlaging van de
stemgerechtigde leeftijd kan worden ontkracht met een uitspraak uit
bron 6.
341p
Citeer de zin met dit argument uit bron 5, én de zin uit bron 6 waarmee dit
argument kan worden ontkracht.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Als laatste stap in je voorbereiding maak je een overzicht van relevante
discussiepunten over het wel of niet verlagen van de stemgerechtigde
leeftijd.
353p
Geef voor elk van onderstaande discussiepunten aan of het wordt
besproken in bron 1, in bron 6 of in beide bronnen.
Neem de nummers van de discussiepunten over en zet daarachter bron 1,
bron 6 of beide.
1 conclusies vanuit onderzoek naar effecten van jongerenstemrecht
2 de houding van jongeren tegenover de politiek
3 de invloed van jongerenstemrecht op later stemgedrag
4 de rationele besluitvorming van jongeren
5 de vertegenwoordigingsgraad van jongeren in de politiek
6 het opleidingsniveau van jongeren
Bij het vergelijken van de inhoud van bron 1 en bron 6 valt het je op dat
deze bronnen elkaar regelrecht tegenspreken bij één argument voor het
verlagen van de stemgerechtigde leeftijd.
361p
Citeer een zin uit bron 1 en een zin uit bron 6 waaruit deze tegenspraak
blijkt.
Ten slotte bouw je je beschouwing over verlaging van de stemgerechtigde
leeftijd op rond drie thema’s:
a voor- en nadelen van deze maatregel;
b kenmerken van jongeren;
c vergelijkingen met andere landen.
372p
Noem per bron het thema waarvoor de bron vooral kan worden gebruikt.
Neem de nummers van bron 1 tot en met bron 6 over en zet daarachter
steeds de letter van het juiste thema.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.