bronnen

Eindexamen nederlands vwo 2025, tijdvak 1

bij dit examen

Deel 1
Onderzoek naar de waarde van boosheid
Stel, je bereidt je bij het vak Nederlands voor op het schoolexamen
schrijfvaardigheid, waarin je op basis van bronnen een beschouwing zult
schrijven over een emotie: boosheid. Deze beschouwing heeft als
hoofdvraag: ‘In hoeverre is boosheid een goede emotie?’
Je docent Nederlands heeft aangegeven dat je je voor deze voorbereiding
in eerste instantie moet baseren op bron 1. Je verdiept je daarom
allereerst in bron 1: je neemt de gedachtegang ervan stapsgewijs door en
controleert of je de inhoud ervan begrijpt.
Lees bron 1.
11p
Wat zegt Cherry over het nut van boosheid, gelet op alinea 3?
A Boosheid brengt richting in onze discussie over maatschappelijke
misstanden.
B Boosheid drukt onze gevoelens over maatschappelijk onrecht uit.
C Boosheid dwingt moreel en maatschappelijk bewustzijn bij ons af.
D Boosheid stimuleert ons om lastige maatschappelijke vraagstukken
aan te pakken.
“Ik las onlangs The Case for Rage van Myisha Cherry waarin ze gehakt
maakt van woedesceptici.” (regels 20-23)
22p
Vat de argumentatie van Cherry in alinea 3 samen, door in onderstaande
zin de ontbrekende delen aan te vullen met telkens één woord.
Neem de nummers uit de zin over en zet daarachter het juiste woord.
Boosheid is …(1)…, want ze laat zien wat ons persoonlijk …(2)… en ze
leidt mogelijk tot maatschappelijke …(3)….
Bron 1 gaat niet alleen in op het nut van boosheid, maar ook op negatieve
kenmerken ervan.
32p
Noem drie algemene negatieve kenmerken van boosheid, gelet op
alinea 1 en 2 van bron 1.
In bron 1 komen twee soorten boosheid aan de orde: narcistische en
activistische boosheid. Je wilt voor jezelf helder krijgen wat deze twee
soorten boosheid inhouden.
Hieronder staan zes situaties waarin boosheid een rol speelt.
42p
Welke twee situaties hebben vooral betrekking op narcistische boosheid
en welke twee vooral op activistische boosheid, gelet op bron 1?
Neem narcistisch en activistisch over en zet daarachter telkens de
nummers van de twee juiste uitspraken.
1 Een brugklasleerling gaat tekeer tegen zijn ouders omdat hij eerder
van een schoolfeest moet thuiskomen dan zijn broer uit vwo 6.
2 Een demonstrant ketent zich vast aan de deur van een ministerie
tijdens een protest tegen overheidsdiscriminatie.
3 Een kantoormedewerker wordt woest van ergernis omdat het maar
niet lukt een formulier goed op te slaan op de computer.
4 Een minister is boos op zichzelf omdat ze een wet onvoldoende
scherp heeft toegelicht in de Tweede Kamer.
5 Een vakbondslid protesteert op het Malieveld in Den Haag luid tegen
bezuinigingen op de werkeloosheidsuitkeringen.
6 Een vrouw is kwaad op een collega omdat hij vervelende opmerkingen
maakte over haar ‘fletse kledingstijl’.
Je brengt voor jezelf in kaart welke adviezen bron 1 bevat voor een goede
omgang met de activistische boosheid van een ander.
52p
Welke drie adviezen passen het best bij activistische boosheid, gelet op
alinea 4 tot en met 7?
Noteer de nummers van de juiste adviezen.
1 Deins desgewenst terug.
2 Laat de ander boos zijn.
3 Negeer je ongemakkelijke gevoel.
4 Richt je op de aanleiding van de boosheid.
5 Spreek de boze ander aan op diens toon.
6 Zorg ervoor dat de boze ander rustig wordt.
De opvatting ‘boosheid is slecht’ is ons “met de paplepel ingegoten”
(regels 44-46).
Dit heeft negatieve gevolgen voor onze omgang met boosheid.
63p
Vat uit alinea 5 tot en met 7 drie van deze negatieve gevolgen samen.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord in totaal niet meer dan 50 woorden.
De slotzin van bron 1 luidt: “Ik ga dit weekend eens zeewaarts en ga
vreselijk kwaad worden op alle dode vlinders.” (regels 112-115)
71p
Welke uitspraak geeft de strekking van deze slotzin het best weer, gelet
op bron 1?
A Boosheid gericht naar anderen uiten lijkt misschien goed, maar is
uiteindelijk onberedeneerd en zinloos.
B Boosheid moet altijd op misstanden zelf zijn gericht, nooit op de
verantwoordelijken voor die misstanden.
C Boosheid moet bij voorkeur worden gericht op objecten die hiervan
zelf geen last zullen ondervinden.
D Boosheid ongericht naar objecten uiten lijkt zinloos, maar kan zeker
nuttig en louterend zijn.
82p
Welke uitspraak geeft de hoofdgedachte van bron 1 het best weer?
A Als we beter met onze boosheid leren omgaan, zullen we snel veel
van onze maatschappelijke problemen kunnen oplossen.
B Vanwege onze opvoeding gaan we niet goed met boosheid om,
waardoor we de boze ander vaak niet de passende waardering geven.
C We gaan op dit moment contraproductief om met boosheid, waardoor
het vrijwel onmogelijk is maatschappelijke ongelijkheid op te heffen.
D We moeten leren ruimte te geven aan activistische boosheid, zodat de
emotionele en morele voordelen ervan kunnen worden benut.
Op basis van bron 1 besluit je het onderscheid tussen narcistische en
activistische boosheid in je onderzoek mee te nemen. Je kiest hierbij wel
voor neutralere bewoordingen: ‘boosheid vanuit individuele motieven’ en
‘boosheid vanuit maatschappelijke motieven’.
Je stelt drie deelvragen op:
1) Waarom wordt boosheid vaak in haar geheel afgewezen?
2) In hoeverre is boosheid vanuit individuele motieven een goede
emotie?
3) In hoeverre is boosheid vanuit maatschappelijke motieven een goede
emotie?
Je selecteert twee extra bronnen waarmee je boosheid verder onderzoekt:
bron 2 en 3. Je neemt deze bronnen elk afzonderlijk door en vergelijkt de
gedachtegangen ervan met die van bron 1. Ook beoordeel je de
betrouwbaarheid en bruikbaarheid van de drie bronnen.
Lees bron 2.
In bron 1 en bron 2 wordt een vrijwel identieke reden gegeven als
antwoord op deelvraag 1: ‘Waarom wordt boosheid vaak in haar geheel
afgewezen?’
91p
Vat deze reden samen.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord in totaal niet meer dan 15 woorden.
Je wilt deelvraag 2 en 3 beantwoorden aan de hand van bron 2. Je merkt
op dat bron 2 anders kijkt naar het onderscheid tussen boosheid vanuit
individuele motieven en boosheid vanuit maatschappelijke motieven dan
bron 1.
103p
Typeer dit verschil tussen bron 1 en bron 2.
Neem de nummers uit onderstaande zinnen over en zet daarachter je
antwoord. Let op: indien een bron onderscheid maakt tussen de twee
soorten boosheid, noem dan bij nummer 1b of 2b twee oorzaken.
Bron 1 onderscheidt (1a) (kies uit: wel/niet) duidelijk de twee soorten
boosheid. Boosheid wordt namelijk veroorzaakt doordat …(1b)….
Bron 2 onderscheidt (2a) (kies uit: wel/niet) duidelijk de twee soorten
boosheid. Boosheid wordt namelijk veroorzaakt doordat …(2b)….
Je stelt vast dat bron 1 als informatiebron voor je beschouwing over het
algemeen wat betrouwbaarder lijkt dan bron 2.
112p
Geef hiervoor twee algemene redenen.
Geef geen voorbeelden, laat de vindplaats (de krant of het tijdschrift) van
de bronnen buiten beschouwing en geef antwoord in een of meer
volledige zinnen.
Lees bron 3.
121p
Welke typering doet het meest recht aan boosheid volgens bron 3?
Boosheid is vooral
A dom.
B louterend.
C nutteloos.
D onbezonnen.
E stimulerend.
F verstandig.
In bron 3 wordt één onderzoek uitgebreid besproken: dat van Bushman uit
2002. Dit onderzoek heeft een brede wetenschappelijke waarde, gelet op
alinea 2 van bron 3.
132p
Citeer uit alinea 2 twee afzonderlijke zinnen of zinsgedeelten, elk van
maximaal tien woorden, waaruit dit blijkt.
Je besluit nu bron 2 en bron 3 inhoudelijk te vergelijken.
In alinea 3 van bron 2 enerzijds en in alinea 2 van bron 3 anderzijds
worden twee tegengestelde eigenschappen van boosheid benadrukt door
een vergelijking met vuur.
142p
Leg per bron uit welke eigenschap van boosheid wordt benadrukt met
deze vergelijking.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord in totaal niet meer dan 20 woorden.
Het valt je op dat bron 2 en bron 3 elk een ander antwoord geven op
deelvraag 2: ‘In hoeverre is boosheid vanuit individuele motieven een
goede emotie?’
152p
Vat per bron het antwoord samen dat wordt gegeven op deelvraag 2.
Neem de nummers uit onderstaande zinnen over en zet daarachter je
antwoord.
Het uiten van boosheid vanuit individuele motieven is volgens bron 2
(1a) (kies uit: wel/niet) goed, want …(1b)….
Het uiten van boosheid vanuit individuele motieven is volgens bron 3
(2a) (kies uit: wel/niet) goed, want …(2b)….
Je wilt de gedachtegang van de eerdere bronnen in een breder filosofisch
perspectief plaatsen. Je brengt daarom bron 4 inhoudelijk in kaart en
vergelijkt daarna de gedachtegang ervan met die van de andere bronnen.
Lees bron 4.
De opvattingen over boosheid van Callard geven je een nieuw antwoord
op de hoofdvraag: ‘In hoeverre is boosheid een goede emotie?’
162p
Welk antwoord zal Callard op de hoofdvraag geven, gelet op bron 4?
Neem de nummers uit onderstaande zinnen over en zet daarachter je
antwoord.
Volgens Callard staat boosheid ons enerzijds toe …(1)….
Anderzijds is boosheid nooit alleen positief, omdat …(2)….
In onderstaande vier uitspraken wordt Callards waardering van boosheid
in bron 4 vergeleken met de waardering van boosheid in bron 1, 2 en 3.
172p
Geef per uitspraak aan of deze wel of niet waar is, gelet op deze bronnen.
Neem de nummers van de uitspraken over en zet daarachter wel of niet.
1 Callard is negatiever dan bron 1 als het gaat om individuele boosheid.
2 Callard is negatiever dan bron 2 als het gaat om boosheid in
algemene zin.
3 Callard is positiever dan bron 1 als het gaat om maatschappelijke
boosheid.
4 Callard is positiever dan bron 3 als het gaat om boosheid in algemene
zin.
Je besluit de hoofdvraag zo genuanceerd mogelijk te beantwoorden.
Daarbij wil je zoveel mogelijk recht doen aan de inhoudelijke
overeenstemming tussen je vier bronnen, waarbij je de meer filosofische
benadering vanuit bron 4 nadrukkelijk meeneemt.
182p
Welke bewering verwoordt het genuanceerde antwoord dan het best?
Boosheid kan zeker een goede emotie zijn
A als deze gericht is tegen maatschappelijk onrecht, maar boosheid is
ook onlosmakelijk verbonden met agressie en wraak.
B als deze het ontstaan van een algehele moraliteit bevordert, maar
boosheid kan ook forse gezondheidsproblemen veroorzaken bij jezelf.
C als deze uitmondt in een individuele loutering, maar boosheid kan ook
agressieve gedachten en stress aanwakkeren.
D als het uiten ervan tot individuele opluchting leidt, maar boosheid kan
ook uitlopen tot het nemen van wraak.
Deel 2

opgave 1Tekst 1 Taal is een brug in het denken

Lees tekst 1.
In alinea 1 tot en met 3 van tekst 1 wordt zowel een algemeen aanvaarde
theorie als een nieuwe theorie over de samenhang tussen taal en denken
besproken.
192p
Geef per theorie de kern ervan weer.
Neem de nummers uit onderstaande tabel over en zet daarachter je
antwoord.
theorie kern algemeen aanvaarde theorie over taal en denken 1 nieuwe theorie over taal en denken 2
In alinea 6 en 7 wordt mensentaal vergeleken met de communicatie van
dieren.
202p
Vat de twee overeenkomsten samen tussen mensentaal en de
communicatie van dieren, gelet op alinea 6 en 7.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord in totaal niet meer dan 30 woorden.
212p
Vat de twee verschillen samen waarin mensentaal zich onderscheidt van
de communicatie van dieren, gelet op alinea 8.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord in totaal niet meer dan 30 woorden.
“wij hebben (…) een brug die deze twee met elkaar verbindt. Die brug
heet taal.” (regels 151-153)
221p
In welke alinea wordt impliciet voor het eerst op deze verbindende functie
van taal gewezen?
A alinea 3
B alinea 4
C alinea 5
D alinea 6
Hieronder volgen zeven uitspraken over de auteur van tekst 1.
233p
Uit welke vier uitspraken blijkt duidelijk de algemene betrouwbaarheid van
deze tekst als informatiebron, gelet op tekst 1?
Noteer de nummers van de juiste uitspraken.
1 De auteur geeft aan dat hij eerder over dit onderwerp schreef.
2 De auteur heeft zelf geen baat bij publiceren over dit onderzoek.
3 De auteur is een deskundige op dit onderzoeksgebied.
4 De auteur is enthousiast over het besproken onderzoek.
5 De auteur is open over het feit dat hij deze onderzoekers kent.
6 De auteur schrijft in een publieksvriendelijke stijl.
7 De auteur verwijst enkele malen naar zijn kennis over taalkunde.
Hieronder volgen zes uitspraken over tekst 1.
242p
Uit welke twee uitspraken blijkt het meest de algemene betrouwbaarheid
van deze tekst als informatiebron?
Noteer de nummers van de juiste uitspraken.
1 De tekst gaat over een complex taalwetenschappelijk onderwerp.
2 De tekst gebruikt een verwijzing naar een wetenschappelijke bron.
3 De tekst gebruikt relatief zelden taalwetenschappelijk jargon.
4 De tekst is gepubliceerd op de website Neerlandistiek.
5 De tekst maakt voldoende gebruik van heldere voorbeelden.
6 De tekst plaatst kanttekeningen bij bestaande onderzoekstheorieën.
Lees tekstfragment 1.
De vraag in hoeverre mensen via taal de werkelijkheid kunnen kennen,
kan vanuit tekstfragment 1 en vanuit alinea 6 van tekst 1 verschillend
worden beantwoord.
252p
Leg het verschil hierin tussen tekst 1 en tekstfragment 1 uit.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord in totaal niet meer dan 40 woorden.
In tekstfragment 1 wordt het constructionisme getypeerd.
262p
Vormen de taalopvattingen van Hinzen en Wiltschko uit tekst 1 een
duidelijk voorbeeld van constructionisme, gelet op tekstfragment 1?
A Ja, want zij stellen de gedachte voorop dat taal de werkelijkheid
benoemt en categoriseert, net als het constructionisme.
B Ja, want zij stellen de gedachte voorop dat taal en werkelijkheid
onlosmakelijk verbonden zijn, net als het constructionisme.
C Nee, want het constructionisme stelt de gedachte voorop dat
betekenis door categorisering tot stand komt, en dat doen Hinzen en
Wiltschko niet.
D Nee, want het constructionisme stelt de gedachte voorop dat
betekenis door interactie met anderen tot stand komt, en dat doen
Hinzen en Wiltschko niet.
Deel 3

opgave 2Tekst 2 We leven achter een hek. En de rest vindt dat best

Lees tekst 2.
In de inleiding van een tekst kan op verschillende manieren de aandacht
van de lezer worden getrokken.
271p
Welke manier is in alinea 1 en 2 van tekst 2 vooral gebruikt?
A een actuele gebeurtenis belichten
B een afwijkend standpunt innemen
C een algemene bevinding ondergraven
D een amicale toonzetting gebruiken
E een persoonlijke ervaring meedelen
F een schokkend gegeven presenteren
“Kindervragen zijn nuttig.” (regel 30)
282p
Leg uit welk maatschappelijk nut kindervragen hebben, gelet op de
strekking van alinea 1 tot en met 4.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord in totaal niet meer dan 20 woorden.
Volgens alinea 6 en 7 hebben Wengrow en Graeber een nadrukkelijk
ander perspectief op de loop van de geschiedenis dan eerdere schrijvers
zoals Rousseau, Diamond, Harari, Fukuyama en Pinker.
292p
Geef van elk van deze twee perspectieven de kern weer, gelet op
alinea 6 en 7.
Neem de nummers uit onderstaande zinnen over en zet daarachter je
antwoord.
Volgens eerdere schrijvers verloopt de geschiedenis …(1)….
Volgens Wengrow en Graeber verloopt de geschiedenis …(2)….
301p
Welke bewering geeft de functie van alinea 8 en 9 samen het best weer?
Deze twee alinea’s samen
A bieden tegenargumentatie bij terechte kritiek op Het begin van alles.
B nuanceren individuele perspectieven op de geschiedenis.
C onderschrijven de belangrijkste minpunten van Het begin van alles.
D relativeren de waarde van verhalen in de geschiedenis.
“Maar het is een noodzakelijk verhaal, een tegenverhaal.”
(regels 112-113)
312p
Om welke twee redenen is dit tegenverhaal noodzakelijk, gelet op alinea 9
en de gehele tekst?
Neem de nummers uit onderstaande zin over en zet daarachter je
antwoord.
Dit tegenverhaal is noodzakelijk, omdat we als mensen de ordening van
onze maatschappij meestal als …(1)… ervaren en omdat we in de huidige
tijd …(2)….
Hieronder staan vier positieve typeringen die in meer of mindere mate
recht doen aan de beoordeling van het boek Het begin van alles in
de tekst.
322p
Orden de typeringen, waarbij je begint met de typering die het meest recht
doet aan de beoordeling in de tekst en je eindigt met de typering die het
minst recht doet.
Noteer alleen de nummers.
De tekst beoordeelt het boek als
1 genuanceerd.
2 humoristisch.
3 leerzaam.
4 verfrissend.
In de tekst worden impliciet adviezen gegeven over hoe we de
werkelijkheid anders kunnen leren zien dan we gewend zijn.
333p
Leid uit de tekst drie van deze adviezen af.
342p
Welke uitspraak geeft de hoofdgedachte van de tekst het best weer?
Gelet op het boek Het begin van alles
A is het aanzienlijke gebrek aan vrijheid in onze huidige samenleving
een logisch gevolg van de complexe manier waarop de mensheid zich
heeft ontwikkeld.
B is het geijkte verhaal over de geschiedenis van de mensheid niet altijd
accuraat weergegeven door invloedrijke denkers van de afgelopen
eeuwen.
C leidt het tegenverhaal over de geschiedenis van de mens
noodzakelijkerwijs tot de samenleving zoals we die tegenwoordig
kennen.
D verhindert het benadrukken van de onvermijdelijkheid in de menselijke
geschiedenis een kritische blik op de inrichting van onze moderne
samenleving.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Lees tekstfragment 2.
Wat hun visies op de geschiedenis betreft, kennen tekst 2 en
tekstfragment 2 een duidelijke overeenkomst én een duidelijk verschil.
351p
Vat de overeenkomst tussen de visies samen.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord in totaal niet meer dan 10 woorden.
362p
Vat het verschil tussen de visies samen. Benoem beide kanten van dit
verschil.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord in totaal niet meer dan 30 woorden.
Bekijk afbeelding 1.
Stel, een vormgever overweegt afbeelding 1 als illustratie te gebruiken bij
tekst 2.
371p
Waarbij kan afbeelding 1 vooral als illustratie worden gebruikt?
A bij de centrale gedachte van Het begin van alles
B bij de gedachtegang in de slotalinea’s van tekst 2
C bij de hoofdgedachte van tekst 2
D bij het voornaamste thema in het oeuvre van Graeber
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.