Eindexamen filosofie vwo 2018, tijdvak 2

Leg uit:

− wat de correspondentietheorie voor waarheid inhoudt,

− welk waarheidscriterium voor waarheid we volgens Derksen gebruiken

bij onze cognitieve instincten en

− of Derksens houding tegenover waarheid aansluit bij het

wetenschappelijk scepticisme of bij het pyrronisme.

Een van de rechtszaken die Derksen analyseert is de zaak Olaf H.

Olaf H. kocht een tweedehandsauto en ging, nadat hij had betaald en de

rekening door de autohandelaar had laten ondertekenen, even naar het

toilet. Toen hij terugkwam, zag hij hoe de vrouw van de autohandelaar

werd vermoord en ontdekte hij dat ook de autohandelaar zelf was

doodgeschoten. In paniek reed Olaf H. weg in zijn net gekochte auto. Hij

belde niet naar de politie, maar haalde onmiddellijk zijn Roemeense

vriendin op en reed met haar naar Roemenië.

Toen Olaf H. na twee dagen terugkwam, werd hij gearresteerd. Getuigen

hadden hem op de plaats delict gezien en van de onbekende schutter

werden geen sporen gevonden. Olaf H. werd veroordeeld tot levenslang.

Volgens Derksen heeft het OM in deze rechtszaak vooral vanuit het eigen

gelijk geredeneerd dat Olaf H. schuldig is. Het OM heeft volgens Derksen

te weinig gekeken of het bewijsmateriaal ook passend kon zijn voor een

sceptisch, alternatief scenario waarin er een andere dader is dan Olaf H.

En daar zijn best redenen voor. Getuigen bevestigen bijvoorbeeld dat Olaf

H. en zijn vriendin al maanden van plan waren om naar Roemenië te gaan

omdat haar visum was verlopen. De reis was dus misschien geen vlucht.

En Olaf H. belde niet naar de politie, omdat vrienden bij hem thuis een

wietplantage hadden.

Derksens opvatting zou je kunnen weergeven als een sceptische paradox,

waarbij de eerste bewering luidt: ‘Het OM weet dat Olaf H. de moordenaar

is’.

Het contextualisme en het relevantisme hanteren verschillende methoden

om vast te stellen of je iets weet. In bovenstaande context zou zowel

vanuit het contexturalisme als vanuit het relevantisme de conclusie zijn

dat het OM niet weet dat Olaf H. de moordenaar is.

Geef de zaak Olaf H. weer als sceptische paradox.

Leg uit dat het OM niet weet dat Olaf H. de moordernaar is:

− volgens een contextualist en

− volgens een relevantist.

Om te laten zien hoe het OM redeneert, beschrijft Derksen de volgende

dialoog tussen de verdediging en het OM. Met de opmerkingen tussen

haakjes expliciteert Derksen de vooronderstellingen van het OM.

De verdediging problematiseert in tekst 2 kennisclaims over het

schuldscenario van het OM. Derksen concludeert uit deze dialoog dat

zowel het onschuldscenario als het schuldscenario ‘gelijkelijk met het

bewijsmateriaal overweg kunnen’ en dus niet discriminerend genoeg zijn

om tot een uitspraak te komen.

Kennisclaims kunnen onder andere pyrronistisch en cartesiaans worden

geproblematiseerd. De ene manier is te herkennen in de benadering van

de verdediging in tekst 2. De andere manier in de benadering van

Derksen op basis van tekst 2.

Leg uit welke van de twee benaderingen pyrronistisch is en welke

cartesiaans.

Beargumenteer vervolgens of jij in het geval van deze rechtszaak de

cartesiaanse manier nuttig of nadelig vindt voor de rechter.

Volgens Derksen zoekt het OM te veel naar bevestiging van wat het al

denkt. Dit is volgens Derksen een methodologische fout.

Karl Popper geeft een methode om tot een theorie of bewijs te komen.

Leg uit:

− dat de genoemde methodologische fout is op te lossen met een

methode gericht op falsificatie en

− dat Derksens opvatting daarom aansluit bij de wetenschapsopvatting

van Popper.

Om foute veroordelingen op grond van ‘passend bewijsmateriaal’ te

voorkomen, is in Nederland bij wet vastgelegd dat de rechter minstens

twee bewijsmiddelen moet hebben om iemand te mogen veroordelen.

Bijvoorbeeld de verklaring van de verdachte en een verklaring van een

onafhankelijke deskundige.

Daarnaast moet de rechter overtuigd zijn zonder dat er sprake is van

gerede twijfel. Dit geeft de rechter de mogelijkheid om uiteindelijk toch

niet te veroordelen, ook als er wel twee bewijsmiddelen zijn. Derksen

vindt deze toevoeging van het overtuigd-zijn niet voldoende:

Als Derksen gelijk heeft, zou je op basis van het sprongetje van Scholten

Nederlandse rechters bij het tot standkomen van een veroordeling wellicht

een gebrek aan integriteit ten opzichte van hun wereldbeeld kunnen

verwijten.

Leg uit dat ‘het sprongetje van Scholten’ abductief is.

Geef vervolgens met deze abductie een argument voor en een argument

tegen bovenstaand verwijt.

Omdat er vaak geen sluitend bewijs is voor een moord, komt het in het

Nederlandse rechtssysteem bijna altijd aan op het overtuigd-zijn van de

rechter. Volgens Derksen is het onmogelijk dat rechters hun overtuigingen

zo verantwoorden dat onschuldige burgers nooit meer ten onrechte

worden veroordeeld. Agrippa zou het met Derksen eens zijn over de

onmogelijkheid van verantwoorde opvattingen.

Volgens Derksen moet deze onmogelijkheid van verantwoorde

overtuigingen van rechters ertoe leiden dat het Nederlandse

rechtssysteem wordt aangepast. Hij wil dat zaken makkelijker heropend

kunnen worden dan nu het geval is, zodat vonnissen ook vaker kunnen

worden herroepen: liever een schuldige vrij dan een onschuldige in het

gevang.

De vraag of het Nederlandse rechtssysteem moet worden aangepast

zoals Derksen voorstelt, kan je benaderen vanuit verschillende ethische

theorieën.

Leg met de drie onderdelen van Agrippa’s trillemma uit dat het onmogelijk

is dat rechters nooit meer een onschuldige veroordelen.

Geef vervolgens twee argumenten om het rechtssysteem aan te passen

zodat zaken makkelijker heropend kunnen worden:

− één vanuit de plichtethiek en

− één vanuit de gevolgenethiek.

Maak tot slot een afweging tussen deze twee ethische argumenten aan de

hand van het onderscheid tussen de instrumentele en intrinsieke waarde

van de mens.

Leg uit dat het solipsisme immuun is voor het conceptueel scepticisme.

Geef daarna de twee denkstappen volgend op het cogito waarin

Descartes tot zekere kennis over de buitenwereld komt.

Leg ten slotte uit dat Descartes’ conclusie ‘ik denk dus ik ben’ tot

conceptueel scepticisme kan leiden.

Volgens de filosoof Ludwig Wittgenstein moeten we ons afvragen wat het

precies betekent als we zeggen ‘ik heb pijn’. Wittgenstein denkt niet dat

woorden betekenis krijgen omdat ze ergens naar verwijzen. De zin ‘ik heb

pijn’ verwijst volgens hem dus niet naar een of andere innerlijke ervaring

die vervolgens wel of niet toegankelijk is voor anderen.

De zin ‘ik heb pijn’ begrijpen we volgens Wittgenstein omdat we hem op

een bepaalde manier gebruiken in de praktijk. De betekenis van woorden

komt volgens hem dus tot stand in het gebruik. Hij noemt deze

gebruikscontext van woorden een ‘taalspel’.

Wittgenstein legt zijn idee van het taalspel uit met het gedachte-

experiment van het kevertje in een doosje:

Volgens Wittgenstein gaan veel filosofische redeneringen over

pseudoproblemen. Hij probeert deze problemen te ontmaskeren door het

gebruik en daarmee de betekenis van de woorden te onderzoeken.

Leg met een citaat uit tekst 4 uit dat volgens Wittgenstein de betekenis

van pijnuitspraken niet afkomstig kan zijn van privé-ervaringen.

Leg vervolgens uit dat het probleem van andere geesten daarom een

pseudoprobleem is volgens Wittgenstein.

Wittgenstein is het niet eens met de traditionele analyse van kennis.

Dat geldt ook voor Edmund Gettier.

Geef de traditionele analyse van kennis.

Leg vervolgens met een voorbeeld van een Gettier-geval uit wat het

probleem is met deze analyse van kennis.

Wittgenstein bespreekt in zijn publicatie ‘Over zekerheid’ allerlei

onderwerpen die verband houden met het scepticisme. Hij bespreekt

onder andere het bewijs voor het bestaan van de buitenwereld van zijn

voorganger in Cambridge, George Moore. Moore probeert het bestaan

van de buitenwereld te bewijzen op grond van het gezond verstand. Hij

doet dat door allereerst het gebruik van ‘gezond verstand’ te verdedigen.

In zijn artikel ‘Een verdediging van het gezond verstand’ schrijft hij:

Met dergelijke alledaagse overtuigingen, die volgens Moore onderdeel zijn

van het gezond verstand, geeft hij een bewijs voor het bestaan van de

buitenwereld.

Om zijn argumenten kracht bij te zetten geeft Moore drie criteria voor een

goed bewijs waaraan hij zijn bewijs voor het bestaan van de buitenwereld

toetst.

Ondanks dat Moore vindt dat hij een goed bewijs geeft voor het bestaan

van de buitenwereld, voldoet zijn bewijs volgens critici niet aan zijn eigen

criteria, omdat de premisse niet verschilt van de conclusie.

Leg met tekst 5 uit dat Moore met een beroep op gezond verstand de

redenering van de scepticus omdraait.

Geef vervolgens Moores bewijs voor het bestaan van de buitenwereld.

Leg tot slot uit dat in Moores bewijs zijn premisse niet verschilt van de

conclusie.

Volgens Moore hebben we geen enkele reden om te twijfelen aan de

uitspraken over de buitenwereld die we op grond van gezond verstand

aannemen. Hij vergelijkt deze uitspraken met uitspraken die we doen als

we zeggen dat we pijn hebben. We hebben in beide gevallen geen reden

om te twijfelen aan de waarheid van de uitspraken, of we nou weten dat

we pijn hebben of weten dat we gegroeid zijn na onze geboorte. De

zekerheid van je eigen beleving is volgens Moore gelijk aan de zekerheid

van veel simpele beweringen over de buitenwereld.

Ook Bertrand Russell vraagt zich af wat we zeker kunnen weten. Volgens

Russell zijn er directe en onbetwijfelbare kennisuitspraken over de

waarneming mogelijk. Daarmee lijkt hij het oneens te zijn met Moore.

Neem de simpele bewering dat je weet dat de aarde bestaat.

Leg met deze simpele bewering Russells onderscheid tussen kennis door

vertrouwdheid en kennis door beschrijving uit.

Leg vervolgens uit dat Russell het daarom niet eens zou zijn met Moore

dat we net zo zeker zijn over onze belevingen als over de simpele

bewering dat de aarde bestaat.

Een scepticus zal het niet eens zijn met Moore dat we zekerheid kunnen

bereiken. Maar die scepticus heeft daarbij volgens Wittgenstein wel een

probleem. De scepticus formuleert zijn twijfel in taal. Omdat hij zijn twijfel

formuleert in taal kan de betekenis van zijn woorden zelf niet betwijfelbaar

zijn, anders kan hij zijn twijfel niet uitdrukken in die taal.

Je kunt volgens Wittgenstein dus niet echt twijfelen aan de uitspraak ‘ik

groei na mijn geboorte’ omdat je dan ook zou moeten twijfelen aan de

betekenis van de woorden in die zin.

En dat kan niet volgens Wittgenstein, want als je die betekenis zelf in

twijfel zou moeten trekken, kun je de twijfel niet meer onder woorden

brengen. Je weet wat de zin ‘ik groei na mijn geboorte’ betekent omdat je

weet wat die woorden in het gebruik betekenen. Deze zin kan op zichzelf

dus niet betwijfeld worden.

Wittgenstein noemt dit soort zinnen die op zichzelf niet betwijfeld kunnen

worden 'scharnierzinnen’. Deze ‘scharnierzinnen’ vormen volgens

Wittgenstein de grens van onze twijfel en het zijn ook precies de

uitspraken die Moore wil aannemen op grond van gezond verstand.

Een scepticus zou echter nog steeds blijven beweren dat de wereld toch

anders zou kunnen zijn dan uitgedrukt in de scharnierzinnen, ook al

kunnen we dat dan misschien niet uitdrukken. Je zou dan nog steeds

kunnen twijfelen aan de zekerheid van deze ‘scharnierzinnen’ en dus aan

onze kennis als geheel

John Austin beargumenteert ook dat er grenzen zijn aan onze twijfel,

maar op heel andere gronden. Volgens Austin hoef je niet eindeloos de

twijfel van de scepticus te blijven beantwoorden en is het op een bepaald

moment genoeg.

Leg uit wanneer er volgens Austin genoeg getwijfeld is.

Geef vervolgens aan waarin zijn antwoord aan de scepticus verschilt van

dat van Moore.

Leg tot slot uit of Wittgensteins ‘scharnierzinnen’ volgens Austin genoeg

zouden zijn om met de sceptische twijfel te stoppen.

Leg uit dat elk van deze drie soorten scepticisme herkenbaar is in tekst 6.

In de traditionele kennisleer is veel discussie geweest over de relatie

tussen waarnemen en het bestaan van een buitenwereld. In deze

discussie levert Berkeley kritiek op Locke.

Leg met het onderscheid tussen primaire en secundaire kwaliteiten uit of

kleurwaarneming het bestaan van een onafhankelijke buitenwereld kan

bevestigen:

− volgens Locke en

− volgens Berkeley.

Met een optische illusie in tekst 7 wordt eenvoudig aangetoond dat

kleuren niet corresponderen met golflengtes.

In deze illusie nemen mensen een deel van een schaakbord waar waarop

een cilinder staat. Vakje A en vakje B lijken een verschillende kleur te

hebben, de ene licht en de andere donker, maar bij metingen blijkt het om

precies dezelfde golflengte te gaan. Uitgaande van de golflengte is er dus

geen verschil in kleur. Mensen betrekken in deze situatie de omgeving in

hun waarneming waardoor ze de schaduw waarnemen die de cilinder op

het schaakbord werpt. Onze hersenen interpreteren deze situatie anders

dan een computer zou doen en we nemen daarom, in tegenstelling tot een

computer, een verschil in kleur tussen vakje A en B waar:

Illusies vormen een probleem voor het realisme ten aanzien van de

buitenwereld. Thomas Reid probeert dit probleem op te lossen op basis

van het gezond verstand.

Een oplossing voor het probleem van illusies voor het direct realisme is

het onderscheid tussen naïef realisme en wetenschappelijk realisme.

Leg met het voorbeeld van de illusie uit tekst 7 het verschil tussen het

naïef realisme en het wetenschappelijk realisme uit.

Geef vervolgens met tekst 7:

− een argument voor Reids gebruik van ‘gezond verstand’ en

− een argument tegen Reids gebruik van ‘gezond verstand’.

De nieuwe theorie van kleurwaarneming heeft overeenkomsten met de

dispositionele benadering van kleur. Kleuren kunnen worden beschouwd

als respons-afhankelijke eigenschappen voor menselijke waarneming: een

kleur is de manier waarop een bepaalde prikkel op een waarnemer

overkomt, én de manier waarop een waarnemer die prikkel waarneemt.

Daarom zouden we volgens de nieuwe theorie anders over kleuren

moeten spreken. In plaats van dat we zeggen dat we de blauwe hemel

zien, zouden we beter kunnen zeggen dat we een blauwige waarneming

van de hemel hebben. Volgens de nieuwe theorie van kleurwaarneming is

kleur geen kwaliteit van een object maar de kwaliteit van een

waarnemingsproces, zoals dat door ons wordt ervaren.

Vanuit een sceptische benadering zouden we de nieuwe theorie kunnen

onderwerpen aan het scenario van spectruminversie.

Voor functionalisten vormt dit sceptische scenario echter geen probleem.

Leg met het onderscheid tussen binnenwereld en belevingswereld uit of

de nieuwe theorie van kleurwaarneming:

− functionalistisch is en

− bestand is tegen het sceptische scenario van spectruminversie.

De op de nieuwe theorie van kleurwaarneming lijkende dispositionele

benadering van kleur, gaat in haar analyse uit van normale menselijke

waarnemers. Maar wat als we uitgaan van niet-normale menselijke

waarnemers?

De meeste mensen hebben drie typen kegeltjes in hun ogen, waarmee ze

ongeveer een miljoen kleuren kunnen onderscheiden.

Mensen die kleurenblind zijn, hebben net als veel andere zoogdieren

maar twee typen kegeltjes, waardoor ze slechts tienduizend kleuren

kunnen waarnemen.

Maar er zijn ook mensen die vier typen kegeltjes hebben, zogeheten

tetrachromaten, waardoor ze in staat zijn om honderd miljoen kleuren te

zien. Een van deze mensen is kunstenares Concetta Antico:

In haar schilderijen wil Antico haar wereld laten zien. Haar schilderijen zijn

daarom kleurrijk als droombeelden of hallucinaties. Bewonderaars van

Antico’s schilderijen menen via haar schilderijen te kunnen weten hoe

haar wereld eruitziet.

Toch kun je je afvragen of dit terecht is en of normale menselijke

waarnemers Antico’s wereld überhaupt mooi zouden kunnen vinden.

De formule van respons-afhankelijkheid redt kleuren van puur

subjectivisme. Er zijn filosofen die ook esthetische waarden op dezelfde

manier van puur subjectivisme willen redden.

Volgens Hume is de overtuiging dat we de (buiten)wereld waarnemen

altijd een product van de verbeelding. Humes positie wordt verduidelijkt

door het voorbeeld van gewone waarnemers die naar Antico’s schilderijen

kijken.

Leg uit dat het voorbeeld van Antico’s schilderijen de opvatting van Hume

over de buitenwereld kan verduidelijken.

Geef vervolgens een argument voor én een argument tegen de stelling

dat esthetische waarden als respons-afhankelijke eigenschappen

beschouwd kunnen worden.