Eindexamen filosofie vwo 2018, tijdvak 1

Leg uit dat het solipsisme immuun is voor het probleem van andere

geesten:

− op metafysisch niveau,

− op epistemologisch niveau, en

− op conceptueel niveau.

Leg vervolgens uit of de hoofdpersoon van Vanilla Sky (in de

computersimulatie) volgens Descartes wel of niet bestaat.

In de film Vanilla Sky worden de gevolgen van een leven in een

computersimulatie, zonder dit te weten, getoond. De film kan op deze

manier worden opgevat als een filosofisch gedachte-experiment.

Gedachte-experimenten kunnen worden onderscheiden in drie soorten,

namelijk tegenfeitelijke, conceptuele en evaluatieve gedachte-

experimenten.

Leg uit welk soort gedachte-experiment de film Vanilla Sky toont.

Niet alleen in de film Vanilla Sky maar ook in andere films komen

personages soms terecht in ‘sceptische’ situaties waarin ze blijken te

leven in een onechte wereld of worden misleid door anderen of zelfs door

zichzelf.

Volgens de Amerikaanse filosoof Stanley Cavell zijn films zelfs altijd een

vorm van scepticisme en kan élke film worden gezien als verbeelding van

een sceptisch gedachte-experiment:

De werkelijkheid is volgens Cavell tegelijkertijd aanwezig en afwezig voor

het filmpubliek, omdat die filmwerkelijkheid niet ‘werkelijk’ bestaat, maar

alleen in de geest van de toeschouwer.

Hoewel er een verschil is in status tussen de werkelijkheid volgens Cavell

en die volgens het subjectief idealisme van Berkeley, is er toch een

overeenkomst aan te geven.

Geef aan wat het subjectief idealisme van Berkeley inhoudt.

Leg vervolgens uit in welk opzicht dit subjectief idealisme:

− overeenkomt met de stelling van Cavell in tekst 1 en

− verschilt met tekst 1 wat betreft de status van de werkelijkheid.

Cavells opvatting over film als scepticisme in bewegende beelden is door

anderen opnieuw geformuleerd als algemene opvatting over scepticisme,

namelijk: een standpunt van waaruit we de wereld kunnen zien zoals die

echt is, ook wel een ‘view from nowhere’ genoemd, is onmogelijk.

Over de eisen die we aan kennis mogen stellen, wordt door filosofen

verschillend gedacht.

Leg uit welke reactie zou worden gegeven op de onmogelijkheid van een

‘view from nowhere’ vanuit de eisen aan kennis volgens:

− het fallibilisme,

− het contextualisme,

− het relevantisme en

− het transcendentaal idealisme (Kant).

Naast films waarin de hoofdpersonen blijken te leven in een onechte

wereld of waarin ze worden misleid door anderen of door zichzelf, zijn er

ook films waarin wordt getwijfeld aan het bestaan van andere geesten.

In de film S1m0ne bijvoorbeeld staat de filosofische vraag centraal of het

mogelijk is te weten of iemand anders een persoon is, en wie die andere

persoon dan is.

De film S1m0ne gaat over een

virtuele, door een computer

gegenereerde actrice die

S1m0ne heet (Simulation One).

S1m0ne ‘speelt’ in

verschillende films terwijl het

publiek niet in de gaten heeft

dat de actrice in werkelijkheid

een simulatie is. Het publiek in

de film denkt dat S1m0ne een

actrice van vlees en bloed is. In

de film kan S1m0ne het dan

ook zover brengen dat ze twee Oscars voor haar acteerwerk wint.

Volgens Mills analogieargument en volgens het functionalisme kunnen

anderen, en misschien zelfs de actrice S1m0ne, mentale toestanden

hebben.

Sommige filosofen zouden nog verder gaan en stellen dat de actrice

S1m0ne ons geloof in andere geesten kan herstellen. Dat wil zeggen dat

de actrice S1m0ne ons vertrouwen in het bestaan van andere geesten

kan redden van de sceptische twijfel.

Beargumenteer of je het met deze stelling over de actrice S1m0ne eens

bent aan de hand van:

− het functionalisme,

− het onderscheid tussen binnenwereld en belevingswereld en

− het analogieargument van Mill.

Geef een overeenkomst en een verschil tussen pyrronistische en

academische scepsis.

Leg vervolgens met tekst 2 uit of het wetenschappelijk activistisch

scepticisme meer aansluit bij het academisch of bij het pyrronistisch

scepticisme.

De pyrronistische sceptici, en Sextus in het bijzonder, verwijten de

academische sceptici dat ze een verborgen doctrine aanhangen, namelijk

die van Plato. Volgens Sextus beweren de academische sceptici, net als

Plato, dat waarneming nooit tot echte kennis kan leiden.

Leg met Plato’s kennisleer uit dat waarneming volgens Plato nooit tot

echte kennis kan leiden.

Leg vervolgens uit hoe we volgens Plato van een ‘geloofwaardige

onderzochte voorstelling’ naar echte kennis kunnen komen.

Leg ten slotte met Agrippa’s trilemma uit dat pyrronistische sceptici het

oneens zullen zijn met Plato op dit punt.

De sceptici en dogmatici in de oudheid discussieerden over verschillende

filosofische thema’s. De kenleer was in deze discussies een belangrijk

onderwerp.

Epicurus dacht bijvoorbeeld dat objecten kleine beeldjes afgeven die via

onze zintuigen tot ons komen. Deze beeldjes behouden volgens Epicurus

hun vorm en structuur waardoor ze in onze waarneming nog exact zijn

zoals het object. Deze informatie zelf is daarom onbetwijfelbaar volgens

Epicurus. Dat levert de opvatting op dat onze waarnemingen betrouwbare

informatie opleveren over de buitenwereld.

Ook in de moderne epistemologie vinden we dergelijke opvattingen

terug zoals in de sense-data-theorieën over de waarneming van

Bertrand Russell.

De onafhankelijkheid van de waarneming wordt juist in twijfel getrokken

door de Duhem-Quine-stelling.

Geef een verschil tussen de theorie van Epicurus over de waarneming en

de sense-data theorie van Russell.

Leg vervolgens met de Duhem-Quine-stelling uit dat het accepteren van

onafhankelijke waarnemingen discutabel is.

De filosofische stromingen in de oudheid geven vele voorbeelden van

waarnemingen die onbetwijfelbaar lijken te zijn, waarmee ze proberen te

bewijzen dat de waarneming betrouwbare kennis kan opleveren.

Sextus Empiricus bespreekt een aantal van deze voorbeelden van

waarnemingen bij het bespreken van tropen:

Sextus poogt op grond van deze troop van posities, afstanden en plaatsen

tegenstellingen op te werpen om zo isothenie te kunnen bereiken. Voor

een empirist zijn deze verschillen in waarneming mogelijk een probleem.

Locke probeert in zijn empirisme de primaire eigenschappen die we

waarnemen buiten de discussie van het scepticisme te houden. Volgens

Reid maakt Locke zijn theorie juist extra kwetsbaar voor het scepticisme.

Leg uit dat Locke zich met zijn theorie over primaire eigenschappen tegen

het scepticisme probeert te verdedigen.

Geef vervolgens Reids kritiek op de theorie van Locke.

Beargumenteer tot slot met een voorbeeld uit tekst 3 dat Locke zich tegen

deze kritiek van Reid kan verdedigen.

De volgelingen van de academie hebben de pyrronistische tegenstrevers

uitvoerig bekritiseerd. Zo zeggen veel dogmatici over de pyrronistische

sceptici dat ze onmogelijk in staat zijn om normaal te handelen. Zo schrijft

Diogenes over Pyrro:

Volgens Sextus Empiricus kun je als pyrronistisch scepticus wel degelijk

een normaal leven leiden, omdat het scepticisme niet opgevat moet

worden als een echte doctrine. Toch zie je in tekst 4 dat er twijfels zijn

geweest of het systematisch opschorten van je oordeel niet gewoon

gevaarlijk is.

Leg met tekst 4 uit in welk opzicht een pyrronistisch scepticus wel een

doctrine heeft en in welk opzicht hij geen doctrine heeft.

Beargumenteer vervolgens of volgens jou het pyrronistisch scepticisme

gevaarlijk is voor het dagelijks leven. Maak in je argument gebruik van het

einddoel van het pyrronistisch scepticisme.

Niet alleen op epistemologische gronden heeft Sextus discussie gevoerd

met zijn directe tegenstrevers. Zo is er ook veel geschreven over de vraag

hoe geluk bereikt kon worden. De scholen uit de oudheid hadden daar

een zeer verschillende mening over.

Zo zegt Seneca, een Stoïcijn:

Als je altijd het juiste oordeel hebt over de situatie, dan accepteer je

volgens de Stoa je lot, waardoor je nooit meer een emotie zal hebben

over de situatie. Je zult een toestand krijgen van apateia: een emotieloze

rusttoestand die volledige acceptatie van het lot mogelijk maakt. De rede

heeft daarin een cruciale rol volgens de Stoa: met de rede moet je inzien

dat je geen oordelen moet hebben over zaken die moreel gezien

irrelevant zijn. Als je die wel hebt, dan krijg je emoties omdat je vindt dat

dingen die je overkomen slecht of juist goed zijn, terwijl ze eigenlijk

onbelangrijk zijn.

Deze grote waardering van de rede is in de oudheid niet uniek. Zowel

Plato als Aristoteles kennen de rede een belangrijke plaats toe in het

ontwikkelen van geluk, of eudaimonia. Toch is er ook een verschil in hun

opvatting over de verhouding tussen de rede en emoties.

Leg met de verhouding tussen de rede en emoties uit:

− wat volgens Plato de weg naar geluk is, en

− wat volgens Aristoteles de weg naar geluk is.

Leg vervolgens met een van deze twee theorieën en met de theorie van

de Stoa uit hoe een pyrronist met de troop van de onenigheid tot

opschorting van het oordeel komt.

Leg uit:

− met welke stap in Descartes’ twijfelexperiment de simulatiehypothese

overeenkomt en

− met welke twee argumenten Descartes tot een andere conclusie komt

dan Musk.

Als argument voor de overtuiging dat wij in een computersimulatie leven,

redeneert Elon Musk als volgt:

Musk heeft het over waarschijnlijkheden die de meesten van ons eerder

onwaarschijnlijk zullen vinden. De Belgische filosoof Maarten Boudry vindt

het bijvoorbeeld veel waarschijnlijker dat wij juist in de basiswerkelijkheid

leven, aangezien een wereld als computersimulatie volgens hem vele

malen ingewikkelder zou zijn dan de werkelijke wereld. De eenvoudigste

verklaring voor onze ervaringen is volgens hem dat er gewoon een echte

wereld aan ten grondslag ligt.

Toch is het mogelijk dat Musk toevallig gelijk heeft, zoals het ook mogelijk

is dat Boudry toevallig gelijk heeft en we ‘gewoon’ in de basiswerkelijkheid

leven.

Om te bepalen of een opvatting werkelijke kennis bevat, kan gebruik

gemaakt worden van de waarheidsgevoeligheidseis.

Leg uit:

− of de opvattingen van Musk en Boudry voldoen aan de

waarheidsgevoeligheidseis en

− dat Boudry’s opvatting een ‘afleiding naar de beste verklaring’ is.

Beargumenteer vervolgens of jij Musks redenering in tekst 6 een

‘creatieve abductie’ vindt.

Elon Musk wordt door velen gezien als een markant figuur. Zijn plannen,

opvattingen en ondernemingen halen regelmatig het nieuws en vaak blijft

in die nieuwsberichten in het midden of we Musks uitspraken met een

korreltje zout moeten nemen of niet.

Toch zijn er gerenommeerde wetenschappers die Musks

simulatiehypothese zeer serieus nemen. Aan de universiteit van

Washington, bijvoorbeeld, wordt momenteel onderzocht of wij in een

computersimulatie leven. Om te toetsen of dit zo is, moeten we volgens

deze wetenschappers zelf een computersimulatie uitvoeren. In zo’n

simulatie zouden dan sporen zichtbaar kunnen worden die erop wijzen dat

wij nu ook in een computersimulatie leven. De wetenschappers

formuleren verschillende hypotheses over hoe zo’n spoor eruit zou

kunnen zien.

Er zijn ook wetenschappers die het onderzoek aan de universiteit van

Washington ‘geen wetenschap meer’ vinden. Paul Feyerabend heeft een

kritisch boek geschreven over de wetenschappelijke methode.

George Moore zou zich niet per se uitlaten over de wetenschappelijkheid

van het onderzoek, maar waarschijnlijk zou hij wel zijn vraagtekens zetten

bij de noodzaak van het genoemde onderzoek.

Leg met de generieke vorm van de sceptische paradox uit dat Moore het

onderzoek in Washington niet nodig zou vinden.

Leg vervolgens uit wat Feyerabends reactie zou zijn op het onderzoek in

Washington.

In plaats van zoeken naar bewijzen voor de simulatiehypothese, zou je

ook kunnen proberen deze te weerleggen. Volgens natuurkundige

Thomas Hertog is dat laatste vrij moeilijk.

Reid heeft weinig op met dergelijk metafysisch scepticisme.

Volgens Kant is metafysisch scepticisme zelfs ‘het schandaal van de

filosofie’. Vanuit de geschiedenis van de filosofie hebben het uitgangspunt

van het empirisme en het uitgangspunt van indirecte waarneming kunnen

leiden tot metafysisch scepticisme.

Reid en Kant hebben allebei een oplossing voor het metafysisch

scepticisme.

Leg uit waarin de oplossing van Kant verschilt van de oplossing van Reid

aan de hand van hun opvattingen over beide uitgangspunten.

Beargumenteer vervolgens wie het metafysisch scepticisme van Hertog in

tekst 7 het beste kan oplossen: Kant of Reid.

Nog los van de vraag wat we filosofisch gezien aan moeten met Musks

simulatiehypothese, spreekt de persoon Musk tot de verbeelding.

Journalist Tim Urban onderzocht wat het geheim is achter Musks manier

van denken. Uit zijn onderzoek kwam naar voren dat Musk zich verzet

tegen de houding van mensen die denken dat ‘iets gewoon zo is’. Mensen

die dit doen, worden door Urban ‘zondvloedwetenschappers’ genoemd,

een verwijzing naar een wetenschappelijke discipline uit de zeventiende

eeuw.

Musk verzet zich ertegen om te denken als een zondvloedwetenschapper.

Kuhn en Bayle zouden allebei vinden dat we de opvattingen van de

zondvloedwetenschappers niet zomaar mogen afdoen als flauwekul.

Geef aan in welk opzicht we de opvatting van de

zondvloedwetenschappers serieus moeten nemen:

− volgens Kuhn en

− volgens Bayle.

Ondertussen zijn er ook allerlei mensen die juist kritiek hebben op Musk

en zijn manier van denken. Er zijn ongelukken gebeurd met Tesla’s en

velen noemen zijn SpaceX-plannen, die telkens met enkele jaren worden

uitgesteld, ‘megalomane luchtfietserij’. Musk weigert volgens sommigen te

zien dat zijn overtuigingen volkomen onrealistisch zijn.

Het geheel van onze overtuigingen wordt ook wel ons ‘wereldbeeld’

genoemd. Daarbij speelt het onderscheid tussen rationaliteit en integriteit

een belangrijke rol.

Beargumenteer met tekst 8 en met dit onderscheid tussen rationaliteit en

integriteit of jij een voorstander of tegenstander bent van Musks manier

van denken.