Eindexamen economie vwo 2016 tijdvak 2

opgave 1Opgave 1

Eieren voor je geld

In het land Ovaria is de uitvoer van eieren volledig weggevallen door een

internationaal conflict. De afzet van eieren is daardoor sterk gekrompen.

De overheid verwacht dat deze situatie nog jaren zal duren.

Economen hebben de ontstane situatie op de eiermarkt in dit land

weergegeven met onderstaande vergelijkingen van vraag en aanbod per

maand. Eieren worden hier als een homogeen product beschouwd.

Q = 4P − 120 a Q = aangeboden hoeveelheid eieren in miljoenen kilo’s a Q = − 2P + 240 v Q = gevraagde hoeveelheid eieren in miljoenen kilo’s v P = prijs per kilo eieren in coins (de munteenheid van het land)

In de ontstane situatie is de marktprijs 60 coin per kilo. Deze marktsituatie

is in figuur 1 weergegeven met de lijnen A en V₁. De lijn V₀ is de

oorspronkelijke vraaglijn voordat de export wegviel. De aanbodlijn is niet

veranderd. Het gedrag van de vragers in het binnenland is niet veranderd.

11p

Hoeveel miljoen kilo eieren werden er per maand geëxporteerd voor de

export wegviel? Geef de afleiding aan de hand van figuur 1.

Een eierboer in dit land, de heer De Haan, heeft 140.000 coin constante

kosten per maand. De variabele kosten zijn proportioneel en bedragen

40 coin per kilo eieren. Zijn productiecapaciteit bedraagt 4.000 kilo eieren

per maand. De Haan streeft naar maximale totale winst. Bij de marktprijs

van 60 coin lijdt hij echter verlies.

22p

Zal De Haan in de gegeven situatie op korte termijn stoppen met zijn

bedrijf? Licht je antwoord toe, met gebruik van de gegevens.

Met het wegvallen van de export overweegt de overheid om een

minimumprijs in te stellen, met de garantie aan de boeren dat ze het

ontstane overschot aan eieren zal aankopen. Aangekochte eieren zullen

worden vernietigd.

32p

Bereken hoe hoog de minimumprijs minstens moet zijn om te zorgen dat

De Haan geen verlies hoeft te lijden.

De overheid besluit tot een minimumprijs van 80 coin per kilo eieren.

Dit zal het totale consumenten- en producentensurplus veranderen.

41p

Welk vlak of combinatie van vlakken in figuur 1 geeft de verandering weer

van het totale consumenten- en producentensurplus? Noteer de letter(s).

figuur 1 Markt van eieren in Ovaria

VVV VVV 120 111 000 P in coins 110 AA 100 DDD 90 GGG PPP mmmiiinnn 80 CCC EEE 70 FFF 60 50 BBB 40 30 20 10 0 0 20 40 60 80 100 120 140 160 180 200 220 240 260 280 300 Qa en Qv in miljoenen kilo’s A = aanbod van eieren V = vraag naar eieren in de oorspronkelijke situatie 0 V = vraag naar eieren na het wegvallen van de export 1 P = minimumprijs, ingesteld door de overheid min

De kosten die de overheid moet maken zullen volgens de economen de

toename van het totale consumenten- en producentensurplus echter

overtreffen.

52p

Bereken de kosten voor de overheid van het aankopen van de eieren.

opgave 2Opgave 2

Mission Zero In 2011 verkoopt autoproducent Abec 1,5 miljoen auto’s. De productie gaat in 2011 gepaard met veel restafval: 62,8 kilo per auto. Het management wil dat Abec zich maatschappelijk gaat profileren met een ‘groen’ imago en schrijft een plan: Mission Zero. Doelstelling in Mission Zero is een reductie van het restafval tot bijna nul in het jaar 2022, zonder dat daarbij de productiekosten per auto stijgen. In Mission Zero worden de volgende twee stappen beschreven: 1 De ontwikkeling en introductie van nieuwe technieken, waardoor grondstoffen efficiënter worden ingezet en er minder restafval per auto wordt geproduceerd; 2 Het restafval wordt in de periode tot 2022 doorverkocht aan een recyclingbedrijf dat het verwerkt tot herbruikbare grondstoffen voor de productielijnen van Abec of voor andere industrieën. Het management van Abec laat eerst onderzoek doen naar de uitvoering van stap 1. Informatie uit dit onderzoek staat weergegeven in figuur 1 en bron 1. figuur 1 Prognose restafval van de productie per auto bij stap 1 70 kilo’s 666222,,,888 60 444999,,,777 50 40 333999,,,111 333777,,,555 333222,,,444 333000,,,777 30 222888,,,111 222444,,,777 222000,,,333 20 10 0 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 888,,,111 2021 444,,,111 2022 111,,,888 jaar

bron 1 Actuele gegevens en verwachtingen met Mission Zero Op basis van deze informatie concludeert het management dat met stap 1 de kosten per auto naar verwachting toch zullen toenemen. Het management beschouwt het daarom als essentieel dat ook stap 2 wordt uitgevoerd.

Toon met een berekening aan dat de kosten per auto in 2022 ten opzichte van 2011 zullen toenemen. Gebruik zowel figuur 1 als de gegevens en verwachtingen in bron 1. Abec verzoekt afvalverwerkingsbedrijf The Recycling Factory (TRF) om een offerte op te stellen voor het kopen en recycleren van het restafval in de periode tot het jaar 2022. TRF ziet hier wel winstmogelijkheden, maar zal hiervoor een omvangrijke investering moeten doen in een aangepaste verwerkingsinstallatie en is daarom toch huiverig om deze stap te zetten.

Verklaar deze huiver bij TRF voor het doen van deze investering. Om TRF het nodige vertrouwen te geven, doet de directie van Abec het voorstel om kapitaal voor deze investering beschikbaar te stellen door aandelen in TRF te kopen.

Geef aan dat het kopen van aandelen in TRF door Abec ertoe kan bijdragen dat TRF meer vertrouwen krijgt om te besluiten tot de investering. Milieuorganisatie De Groene Planeet verwacht dat het initiatief van Abec snel gevolgd zal worden door concurrerende autoproducenten. De organisatie is bezorgd dat deze trend van ‘vergroening’ ook zal leiden tot een toename van negatieve externe effecten, in de verwachting dat mensen juist meer auto’s zullen aanschaffen, aangelokt door het imago van milieuvriendelijkheid.

Leg de bezorgdheid van De Groene Planeet uit, gebruikmakend van het begrip ‘externe effecten’.

opgave 3Opgave 3

Belastingopbrengsten op de tocht

Multinationale ondernemingen moeten in principe in alle landen waar ze

gevestigd zijn winstbelasting betalen. Overheden kunnen geneigd zijn om

dergelijke bedrijven te lokken met lagere tarieven voor de winstbelasting,

om de eigen economie te stimuleren. Een econoom beargumenteert de

stelling dat bij deze vorm van ‘belastingconcurrentie’ overheden in een

positie komen die kan worden beschouwd als een gevangenendilemma,

ervan uitgaande dat deze hun totale belastingopbrengsten op peil willen

houden.

102p

Licht de stelling van de econoom toe.

Multinationale ondernemingen hebben, naast het hoofdkantoor in hun

‘thuisland’, productiebedrijven in andere landen. Met de dreiging om deze

vestigingen te verplaatsen naar een ander land kunnen zij overheden

onder druk zetten om voor hen apart lagere tarieven voor de

winstbelasting te rekenen. Met name in ontwikkelingslanden hebben deze

‘multinationals’ een sterke positie ten opzichte van de nationale

overheden.

In tabel 1 is Alagne een sterk industrieland. Belanië kan gezien worden

als een land met een opkomende economie en Cervoland als een

ontwikkelingsland.

tabel 1 Kerngegevens over productie en belasting in drie landen

waar multinationals zijn gevestigd

(1) (2) (3) bruto binnenlands product in euro’s totale productiewaarde van de voornaamste lokaal gevestigde multinationals in euro’s tarief van winstbelasting Alagne 625 mld. 10 mld. 22% Belanië 1.200 mld. 6 mld. 25% Cervoland 200 mld. 5 mld. 24%

112p

Verklaar aan de hand van kolommen (1) en (2) dat multinationals vooral in

een ontwikkelingsland een sterke positie hebben bij onderhandelingen

met de lokale overheid over de winstbelasting.

Niet alleen vanuit het belang van overheden maar ook vanuit het oogpunt

van multinationals zijn er argumenten die pleiten voor het instellen van

winstbelastingverdragen. Multinationals zijn bijvoorbeeld gebaat bij een

verdrag ter voorkoming van dubbele belastingheffing in situaties waarbij

vanuit de productiebedrijven winsten worden overgeboekt naar het

hoofdkantoor.

De overheden van Alagne, Belanië en Cervoland hebben een

winstbelastingverdrag met elkaar afgesloten. Hierin is afgesproken dat

winsten alleen worden belast in het land waar deze zijn verdiend, tegen

het laagste tarief dat in de verdragslanden geldt. De multinationale

onderneming EMNO heeft het hoofdkantoor gevestigd in Alagne en een

winstgevend productiebedrijf in Cervoland. Dankzij het verdrag behoeft

EMNO over de winst van deze vestiging alleen aan de overheid van

Cervoland winstbelasting te betalen, tegen een tarief van slechts 22%.

122p

Leg uit dat dit verdrag aan de overheid van Cervoland (ondanks het

lagere tariefpercentage) meer zekerheid biedt over toekomstige

belastingontvangsten.

Nieuwe ontwikkelingen, zoals op het gebied van informatietechnologie,

hebben het denkbaar gemaakt dat multinationals kunnen overwegen om

ook (delen van) het hoofdkantoor naar een ander land te verplaatsen.

131p

Kan het winstbelastingverdrag van de hierboven genoemde landen ook

een oplossing bieden voor het boven vraag 10 genoemde

gevangenendilemma? Licht het antwoord toe.

opgave 4Opgave 4

Tunnelvisie

De Deense overheid overweegt de aanleg en exploitatie van een toltunnel

tussen een Deens eiland en het noorden van Duitsland. Hiermee zou de

reis- en transporttijd over de weg van bijvoorbeeld Hamburg (Duitsland)

naar de Deense hoofdstad Kopenhagen en verder naar Göteborg

(Zweden) en Oslo (Noorwegen) gemiddeld een uur korter worden. Ten

behoeve van de besluitvorming laat de Deense overheid een financiële

haalbaarheidsstudie uitvoeren. De gegevens in onderstaande tabel zijn in

miljoenen Deense kroon (DK), tenzij anders aangegeven.

(1) TK = AK + FK + OK TK = totale kosten per jaar (2) AK = 0,01O i AK = afschrijvingskosten per jaar (3) FK = 0,03O i FK = financieringskosten op de kapitaalmarkt per jaar (4) OK = 7 OK = overige kosten per jaar (5) O = 6.000 i O = overheidsinvestering voor de tunnel i (6) Q = − 0,5P + 19 v Q = aantal passages door de toltunnel per v jaar in miljoen (7) P = 18 P = toltarief in DK per passage inclusief omzetbelasting (8) TT = P × Q TT = totale tolopbrengst per jaar (9) OB = 3Q OB = overige belastingopbrengsten per jaar (10) TO = TT + OB TO = totale opbrengsten per jaar (11) TR = TO − TK TR = totale resultaat per jaar

De overheid stelt als voorwaarde voor de aanleg en exploitatie van de

toltunnel dat het totale resultaat per jaar (TR) positief moet zijn.

142p

Geef een voorbeeld van een type belastingopbrengsten (OB) waarvan de

Deense overheid een toename kan verwachten wanneer de tunnel in

gebruik is. Licht het antwoord toe.

152p

Laat met een berekening zien dat op basis van bovenstaande informatie

de Deense overheid zal besluiten om de toltunnel niet aan te leggen.

De Deense minister van Verkeer onderzoekt mogelijkheden om de aanleg

en exploitatie van de tunnel toch haalbaar te maken. Hij komt tot de

conclusie dat een verhoging van het toltarief met DK 0,50 per passage de

jaarlijkse tolopbrengst uit passages door deze tunnel kan doen toenemen.

162p

Bereken de prijselasticiteit van de vraag naar tunnelpassages en laat

daarmee zien dat de conclusie van de minister juist is.

De minister wijst er ook op dat verschillende belanghebbende partijen in

binnen- en buitenland in belangrijke mate zullen profiteren van het project.

“Ik zie kansen om deze partijen te overtuigen van het belang om

financieel deel te nemen.”

171p

Noem een belanghebbende partij die de minister op het oog kan hebben.

Licht het antwoord toe.

opgave 5Opgave 5

Scoren op twee doelen In een land is sprake van geringe groei van het reële bruto binnenlands product (bbp) in combinatie met een lichte inflatie. De overheid van dit land overweegt een stimulerend beleid door met name overheidsinvesteringen in onderwijs, waarvoor geld geleend zal worden op de kapitaalmarkt. De overheid heeft als doelstelling een zo hoog mogelijke toename van het reële bbp. De centrale bank (CB) van dit land heeft als doelstelling een stabiel prijspeil: er is voor gekozen dat de inflatie zo weinig mogelijk van 1,8% mag afwijken. In dit land is de CB onafhankelijk van de overheid. De CB kan de rente op de vermogensmarkt beïnvloeden door aanpassingen van het rentetarief waartegen banken bij de CB kunnen lenen. Econoom Bartels vraagt zich af welke koers de overheid en de CB zullen varen. Aangezien investeringsbeslissingen voor langere tijd vastliggen en de CB haar beslissingen tussentijds kan wijzigen, heeft Bartels de situatie als volgt in een spelboom weergegeven: stijging -0,3% 0,7% 1,7% In de spelboom staan diverse keuzes van de overheid en de CB, met daarbij de gevolgen van die keuzes. Stel dat in de uitgangssituatie de overheid geen extra investeringen doet. Op basis van de spelboom kan worden geconcludeerd dat de CB de rente dan zal verlagen.

Verklaar waarom in die uitgangssituatie bij renteverlaging zowel de stijging van het reële bbp als de inflatie hoger is dan bij gelijke rente. Bartels stelt op basis van de spelboom dat de overheid met het doen van extra investeringen slechts een gering effect kan verwachten op de nagestreefde toename van het reële bbp.

Bepaal aan de hand van de spelboom hoeveel procentpunt het reële bbp méér zal stijgen als de overheid besluit tot extra investeringen, uitgaande van de doelstelling van de CB.

Collega-econoom Schiffer veronderstelt dat de overheid zich vooral laat leiden door kortetermijnreacties van de kiezer. Met de verkiezingen voor de deur wil de overheid het nominale bbp zoveel mogelijk laten stijgen.

Leg uit bij welke keuzecombinatie in de spelboom dit het geval is. De economen raken in debat over de effecten van overheidsinvesteringen op de langere termijn. Bartels heeft vooral oog voor structurele effecten en verwacht dat deze investeringen in de toekomst tot hogere inkomens zullen leiden. Schiffer benadrukt dat er bij overheidsinvesteringen sprake is van ‘ruilen over de tijd’. Volgens hem zal de burger dit in de toekomst in zijn portemonnee merken.

opgave 6Opgave 6

Vakantiehuis voor een zonnig prijsje

In een land is een markt waarop particulieren hun woning te huur kunnen

aanbieden aan toeristen via websites van bemiddelingsbureaus:

zogenaamde matchingsites. Geïnteresseerde toeristen kunnen gratis op

een matchingsite zoeken in het aanbod van vakantiehuizen en via de

matchingsite een huurcontract sluiten. In opdracht van de

consumentenorganisatie van dit land bestudeert econoom Tonio deze

nieuwe markt. Hij presenteert een aantal gegevens in tabel 1.

tabel 1 Markt van matchingsites voor verhuur van vakantiehuizen

aanbieder Sunhouse Prontocasa Appartrent marktaandeel (in % van het aantal transacties) 60% 25% 15% aandeel aangeboden vakantiehuizen* 80% 40% 40% naamsbekendheid onder toeristen 70% 50% 50% bemiddelingstarief voor de aanbieder: − vast: per ingeschreven vakantiehuis per jaar − variabel: per geslaagde transactie (in % van de huursom) 0 euro 1,8% 60 euro 1,0% 80 euro 0,8% * Aantal vakantiehuizen dat op de site van een het totaal aantal aangeboden vakantiehuizen bepaalde aanbieder te vinden is als percentage van

De markt voor onderlinge verhuur vertoont de volgende kenmerken:

− Aanbieders van vakantiehuizen en toeristen kijken bij hun keuze voor

een bepaalde matchingsite naar de grootste kans op een geslaagde

transactie en naar de laagste kosten.

− De laatste jaren heeft Sunhouse een steeds groter marktaandeel

veroverd.

− De matchingsites verschillen in de ogen van toeristen niet in

zoekgemak, snelheid en kwaliteit van het assortiment.

− De kosten die de matchingsites maken, bestaan voor het grootste deel

uit constante kosten.

− Aanbieders kunnen zich bij meer dan één site inschrijven.

Tonio stelt dat het afhangt van de hoogte van de huursom welke