bronnen

Eindexamen biologie vmbo gl/tl 2014, tijdvak 1

bij dit examen

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.

opgave 1Bijen

12p
21p
Als een bij van bloem naar bloem vliegt op zoek naar voedsel,
kan bestuiving plaatsvinden. Een bloem die zo wordt bestoven,
heeft eigenschappen die een bij naar de bloem lokken.
Schrijf twee van die eigenschappen op.
Er vindt bestuiving plaats als stuifmeel terechtkomt op het
bovenste deel van een stamper.
In de afbeelding is dit deel van een stamper aangegeven met de
letter P.
Hoe heet dit deel van de stamper?
figuur bij de opgave
32p
Honingbijen leven in groepen. Er zijn in een bijenvolk drie typen bijen: de
koningin, de werksters en de darren.
De koningin is het enige vrouwtje dat eitjes legt. De werksters zijn
onvruchtbare vrouwtjes die onder andere de larven verzorgen en voedsel
zoeken. Darren zijn mannetjes die ontstaan uit onbevruchte eitjes. Uit
bevruchte eitjes groeien vrouwtjes.
Een spiercel van een koningin bevat 32 chromosomen.
Hoeveel chromosomen bevat een spiercel van een dar? Leg je
antwoord uit.

opgave 2Taaislijmziekte

Taaislijmziekte is een ziekte waarbij slijm dat in het lichaam wordt gemaakt, abnormaal dik en taai is. Dit veroorzaakt problemen in verschillende orgaanstelsels.
41p
Bij veel mensen met taaislijmziekte werkt de alvleesklier niet goed. Dit
kan een vorm van suikerziekte tot gevolg hebben. De alvleesklier maakt
dan niet voldoende hormonen voor het regelen van het glucosegehalte
van het bloed.
Hoe heten deze hormonen?
A adrenaline en glucagon
B adrenaline en insuline
C glucagon en insuline
51p
P
Bij veel jongens met taaislijmziekte bevat het
sperma alleen zaadvocht en geen zaadcellen.
Zij zijn daardoor onvruchtbaar. Bij deze
jongens ontbreken de delen van de
voortplantingsorganen die in de afbeelding
zijn aangegeven met de letter P.
Hoe heten deze delen?
Taaislijmziekte wordt veroorzaakt door een recessief gen (a). In de afbeelding zie je een stamboom van een familie waarin de ziekte voorkomt. Legenda: 1 2 geen taaislijmziekte taaislijmziekte 3 4 5 6 ? 7 8
61p
Wat is het genotype van nummer 7 in de stamboom?
A AA
B Aa
C aa
71p
Nummer 5 en 6 in de stamboom zijn beiden heterozygoot voor het gen dat
taaislijmziekte veroorzaakt. Ze krijgen nog een dochter.
Hoe groot is de kans dat deze dochter geen taaislijmziekte heeft?
A 0%
B 25%
C 50%
D 75%
E 100%
81p
Taaislijmziekte is vast te stellen door prenataal onderzoek van cellen van
de baby.
Drie methoden die gebruikt worden bij prenataal onderzoek zijn:
1 echoscopie
2 vlokkentest
3 vruchtwaterpunctie.
Bij welke van deze methoden worden cellen van de ongeboren baby
weggenomen?
A alleen bij 1
B alleen bij 2
C alleen bij 3
D zowel bij 1 als bij 2
E zowel bij 1 als bij 3
F zowel bij 2 als bij 3

opgave 3Een kippenhouderij

Er zijn verschillende manieren om kippen te houden voor de productie van eieren (zie de afbeelding). Het houden van kippen in een legbatterij is sinds 2012 in Nederland verboden. Batterijkippen zitten met drie bij…

Er zijn verschillende manieren om kippen te houden voor de productie van eieren (zie de afbeelding). Het houden van kippen in een legbatterij is sinds 2012 in Nederland verboden. Batterijkippen zitten met drie bij elkaar in een kooi. In de andere kippenhouderijen lopen de kippen vrij rond. batterijkip 1 m2 scharrelkip 1 m2 vrije-uitloopkip 1 m2 biologische kip 1 m2 minstens 8 uur per dag toegang tot uitloop naar buiten vrije uitloop naar buiten

91p
Noem een verschil tussen de manier waarop scharrelkippen worden
gehouden en de manier waarop vrije-uitloopkippen worden gehouden.
Gebruik daarvoor de afbeelding.
101p
Een groot probleem in kippenhouderijen is het ‘verenpikken’. Dit is
afwijkend gedrag en komt alleen in gevangenschap voor. Het is een
gevolg van stress en verveling. Tien tot twintig procent van de kippen op
een kippenhouderij bestaat uit ‘verenpikkers’.
Een verenpikker is een vrij actief dier. Het loopt van de ene kip naar de
andere om veren uit te trekken. Dit kan ernstige verwondingen en zelfs de
dood tot gevolg hebben. Bovendien veroorzaakt het veel onrust in de
groep en zet het andere kippen aan tot hetzelfde gedrag.
In legbatterijen is het verenpikken een minder groot probleem dan bij
scharrelkippen. Verklaar dit.

opgave 4Evolutie van planten

111p
Jaap vindt informatie over de afstamming van planten volgens de
evolutietheorie. Met behulp van deze informatie maakt hij een stamboom
(zie de afbeelding). De cijfers in de stamboom geven aan wanneer enkele
eigenschappen zijn ontstaan tijdens de evolutie van planten.
1 bedektzadigen naaktzadigen 2 varens wolfsklauwen 3 bladmossen levermossen 4 5 algen
Legenda:
1 = bloemen en vruchten
2 = zaden
3 = vaatbundels
4 = voortplantingscellen beschermd
tegen droogte
5 = bladgroenkorrels
Jaap trekt twee conclusies uit de gegevens in zijn stamboom.
1 Varens zijn meer verwant aan paardenstaarten dan aan naaktzadigen.
2 Alle planten met vaatbundels maken zaden voor de voortplanting.
Zijn deze conclusies juist volgens de gegevens in de stamboom?
A Geen van beide conclusies is juist.
B Alleen conclusie 1 is juist.
C Alleen conclusie 2 is juist.
D Zowel conclusie 1 als conclusie 2 is juist.

opgave 5Schimmels

Fusariumschimmels kunnen bij planten ziekten veroorzaken. Ze dringen via jonge wortels de plant binnen en groeien verder in de houtvaten.
121p
Tanja bekijkt door een microscoop een stukje wortel van een plant die
ziek is door zo’n schimmel. Ze ziet wortelcellen en schimmelcellen.
Heeft een wortelcel een celwand? En heeft een schimmelcel een
celwand?
A Geen van beide cellen heeft een celwand.
B Alleen een wortelcel heeft een celwand.
C Alleen een schimmelcel heeft een celwand.
D Zowel een wortelcel als een schimmelcel heeft een celwand.
131p
Als een fusariumschimmel een plant is binnengedrongen, raken houtvaten
verstopt.
In de afbeelding zie je een schematische tekening van een doorsnede van
een stengel. Daarnaast is een doorsnede van een vaatbundel vergroot
afgebeeld.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft een deel van de vaatbundel aan waarin zich houtvaten
bevinden?
A letter Q
B letter R
C letter S

opgave 6Een voedingsadvies

141p
Op een website over voeding staat het volgende te lezen.
Zorg ervoor dat je voedsel voldoende voedingsvezels en water bevat. Je lichaam gebruikt water onder andere om zweet te maken. Zweet is nodig voor de regeling van de lichaamstemperatuur.
Over zweet en lichaamstemperatuur worden de volgende twee uitspraken
gedaan.
1 De productie van zweet neemt toe als je lichaamstemperatuur stijgt.
2 Door verdamping van zweet koelt je lichaam af.
Zijn deze uitspraken juist?
A Geen van beide uitspraken is juist.
B Alleen uitspraak 1 is juist.
C Alleen uitspraak 2 is juist.
D Beide uitspraken zijn juist.

opgave 7Een ziekte van het afweersysteem

Dina heeft CVID. Door deze ziekte maakt haar lichaam onvoldoende antistoffen. Voordat de ziekte bij haar werd ontdekt, liep ze vaak infecties op. Regelmatig moest ze antibiotica gebruiken om deze infectieziekten te…

Dina heeft CVID. Door deze ziekte maakt haar lichaam onvoldoende antistoffen. Voordat de ziekte bij haar werd ontdekt, liep ze vaak infecties op. Regelmatig moest ze antibiotica gebruiken om deze infectieziekten te bestrijden. Inentingen leveren bij Dina geen goede immuniteit op. Daarom krijgt ze eenmaal per maand antistoffen uit donorbloed toegediend.

151p
Leg uit waardoor inentingen bij Dina geen goede immuniteit opleveren.
161p
Hoe worden ziekten bestreden door het gebruik van antibiotica?
A Door antibiotica worden alleen bacteriën onschadelijk gemaakt.
B Door antibiotica worden alleen virussen onschadelijk gemaakt.
C Door antibiotica worden zowel bacteriën als virussen onschadelijk
gemaakt.
D Door antibiotica wordt het lichaam aangezet tot het maken van meer
antistoffen.
171p
Is het toedienen van antistoffen aan Dina actieve immunisatie of is het
passieve immunisatie? Leg je antwoord uit.

opgave 8Andalusiërs

181p
Bij het kippenras Andalusiërs zijn er drie verschillende fenotypen voor de
verenkleur: zwart, wit en blauw. De blauwe kleur is een intermediair
fenotype.
Een blauwe kip wordt gekruist met een blauwe haan.
Hoe groot is de kans dat een nakomeling uit deze kruising blauwe veren
heeft?
A 0%
B 25%
C 50%
D 75%
E 100%

opgave 9Aanpassingen aan de leefomgeving

De stofwisseling van een kangoeroerat is aangepast aan een bepaald type leefomgeving. Daarbij spelen verlies en aanvulling van water een rol. In de afbeelding zie je diagrammen met gegevens daarover. Daarnaast staan…

De stofwisseling van een kangoeroerat is aangepast aan een bepaald type leefomgeving. Daarbij spelen verlies en aanvulling van water een rol. In de afbeelding zie je diagrammen met gegevens daarover. Daarnaast staan diagrammen met zulke gegevens over een mens. kangoeroerat mens Legenda: urine ontlasting verdamping verlies van water per dag kangoeroerat mens Legenda: gemaakt in het lichaam opgenomen met aanvulling vast voedsel van water per dag opgenomen met vloeistof

191p
Een groot deel van het water dat de kangoeroerat nodig heeft, wordt in
het lichaam gemaakt bij de stofwisseling (zie de afbeelding). De rest
neemt het dier op uit de omgeving.
Er is verschil in de manier waarop de kangoeroerat en de mens water uit
de omgeving opnemen.
Leid uit de diagrammen af wat dat verschil is.
201p
Water wordt in het lichaam gemaakt bij het stofwisselingsproces dat
energie vrijmaakt in de cellen.
Hoe heet het proces waarbij energie vrijkomt in de cellen?
211p
De stofwisseling van een kangoeroerat is aangepast aan een bepaald
type leefomgeving.
Is die leefomgeving droog of is die vochtig? Leg je antwoord uit met
behulp van gegevens uit de afbeelding.
222p
Een mens verliest gemiddeld per dag 2500 milliliter water, waarvan
900 milliliter door verdamping en 100 milliliter met de ontlasting.
Hoeveel procent van het waterverlies bij de mens wordt veroorzaakt
door het afgeven van urine volgens bovenstaande gegevens? Leg je
antwoord uit met een berekening.

opgave 10Een röntgenfoto

231p
Voor het maken van een röntgenfoto wordt soms een contrastvloeistof in
het bloed gespoten. Door de vloeistof worden de bloedvaten beter
zichtbaar.
figuur bij de opgave
In de röntgenfoto hierboven zijn bloedvaten van het hart te zien. De pijl
wijst naar een vernauwing in één van de bloedvaten. Dit bloedvat is een
aftakking van de aorta en vervoert zuurstofrijk bloed naar de hartspier.
Hoe heet dit bloedvat?
A holle ader
B kransader
C kransslagader
D longader
241p
Het gebruik van röntgenstraling heeft een nadeel. De straling vergroot de
kans op mutaties waardoor cellen beschadigd kunnen raken.
Hoe heet het deel van de cel waarin mutaties kunnen optreden?

opgave 11Resusnegatief of resuspositief?

251p
Bij een zwangere vrouw worden cellen van de ongeboren baby
weggenomen voor onderzoek. Daarbij komt wat bloed van de baby terecht
in het bloed van de moeder. Als gevolg hiervan gaat het lichaam van de
moeder anti-resus maken.
Is de moeder resusnegatief of is ze resuspositief? En is de ongeboren
baby resusnegatief of is die resuspositief?
A Beiden zijn resusnegatief.
B De moeder is resusnegatief, haar baby resuspositief.
C De moeder is resuspositief, haar baby resusnegatief.
D Beiden zijn resuspositief.

opgave 12Een blad

In de afbeelding zie je een stukje van een doorsnede van een blad gezien door een microscoop.
262p
In de afbeelding geven letters enkele delen van het blad aan.
Welke letter geeft een cel aan waarin fotosynthese kan plaatsvinden,
R, S of T? Leg uit waardoor dit proces in deze cel kan plaatsvinden.
272p
Het schema hieronder stelt de fotosynthese voor.
water + ……(1)…… + energie ……(2)…… + zuurstof
Wat moet op de plaatsen (1) en (2) ingevuld worden om het schema
compleet te maken?
Schrijf je antwoord zó op:
1 =................................
2 =................................

opgave 13Pissebedden

Een biologiedocent geeft zijn leerlingen de opdracht om een onderzoek uit te voeren met pissebedden.
283p
Omdat je pissebedden vaak onder stenen kunt vinden, denken Reza en
Tessa dat pissebedden een voorkeur hebben voor donker. Ze maken een
werkplan om dit te onderzoeken.
Voor hun onderzoek maken Reza en Tessa gebruik van een keuzekamer
met een licht deel en een donker deel (zie de afbeelding).
figuur bij de opgave
Aan het begin van hun onderzoek zetten ze 25 pissebedden in het lichte
deel en 25 pissebedden in het donkere deel. Steeds na één minuut tellen
ze het aantal pissebedden in het lichte deel van de keuzekamer. Na vijf
minuten tellen de leerlingen ook het aantal pissebedden in het donkere
deel. De resultaten staan in de tabel.
tijd aantal pissebedden (minuten) donker licht 0 25 25 1   22 2   19 3   11 4   7 5 46 4
Op de uitwerkbijlage staat een stuk grafiekpapier.
Maak op dit grafiekpapier een staafdiagram van het aantal
pissebedden in het donker en in het licht op de tijdstippen 0, 3 en 5
minuten.
291p
Joey en Sylvia onderzoeken of pissebedden een voorkeur hebben voor
een bepaalde temperatuur. Ze gebruiken voor hun onderzoek de
keuzekamer zoals die te zien is in de afbeelding hieronder.
figuur bij de opgave
Is deze keuzekamer geschikt om te onderzoeken of de pissebedden
een voorkeur hebben voor 20 ºC of voor 5 ºC? Leg je antwoord uit.

opgave 14Immuniteit

302p
Iemand wordt in een bepaalde tijd tweemaal besmet met dezelfde
ziekteverwekker. In die tijd wordt regelmatig gemeten hoeveel antistoffen
tegen die ziekteverwekker in het bloed aanwezig zijn (zie de afbeelding).
hoeveelheid antistoffen in het bloed tijd eerste tweede besmetting besmetting
De reactie van het lichaam op de eerste besmetting is anders dan de
reactie op de tweede besmetting.
Leid uit het diagram twee verschillen af tussen deze reacties.

opgave 15Reddingshonden

Na een aardbeving worden vaak honden ingezet om naar overlevenden te zoeken. Deze honden hebben geleerd om de geur van levende mensen te herkennen. Als ze een levend persoon onder het puin gevonden hebben, blaffen ze…

Na een aardbeving worden vaak honden ingezet om naar overlevenden te zoeken. Deze honden hebben geleerd om de geur van levende mensen te herkennen. Als ze een levend persoon onder het puin gevonden hebben, blaffen ze om de reddingswerkers te waarschuwen. Ze hebben dit geleerd tijdens een training waarbij ze iedere keer als ze een zoekopdracht goed hadden uitgevoerd, werden beloond.

311p
De honden leren het zoeken van overlevenden tijdens een training.
Hoe heet deze vorm van leren?
A conditionering
B gewenning
C inprenting
321p
Wat is voor de reddingshonden de uitwendige prikkel om bij het vinden
van een overlevende te blaffen?

opgave 16Wolven

In een groep wolven bestaat een rangorde. Deze rangorde kan afgeleid worden uit het gedrag van de wolven. In de buurt van een dominante wolf legt een wolf met een lagere rang zijn oren plat naar achteren, terwijl de…

In een groep wolven bestaat een rangorde. Deze rangorde kan afgeleid worden uit het gedrag van de wolven. In de buurt van een dominante wolf legt een wolf met een lagere rang zijn oren plat naar achteren, terwijl de dominante wolf zijn oren rechtop houdt.

332p
In een groep van vijf wolven, Q tot en met U, wordt een tijd lang
genoteerd hoe de stand van de oren is als twee wolven bij elkaar in de
buurt komen. Uit de resultaten wordt de rangorde van de wolven bepaald.
In de tabel staan de resultaten voor wolf Q.
in de buurt in de buurt in de buurt in de buurt van wolf R van wolf S van wolf T van wolf U stand van de oren van wolf Q
De plaats in de rangorde wordt aangegeven met de cijfers 1 tot en met 5,
waarbij het cijfer 1 de hoogste rang aangeeft en het cijfer 5 de laagste.
Welk cijfer geeft de plaats in de rangorde aan van wolf Q? Leg je
antwoord uit.

opgave 17Medische technieken

Lees eerst informatie 1 tot en met 6 en beantwoord dan vraag 34 tot en
met 48. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie
gebruiken.
341p
In informatie 1 staat dat een arts sneetjes in de buikwand maakt en
daarbij onder andere door een vetlaag snijdt.
Waar bevindt dit vet zich?
A in de opperhuid
B in de lederhuid
C in het onderhuids bindweefsel
351p
In de eerste afbeelding van informatie 1 geeft de letter P een orgaan aan.
Wat is de naam van dit orgaan?
A baarmoeder
B endeldarm
C nier
D urineblaas
362p
In de tweede afbeelding van informatie 1 wijzen de letters Q en R delen
van twee organen aan.
Geef de namen van deze organen.
Schrijf je antwoord zó op:
Q =...............................
R =...............................
371puitwerkbijlage
Een patiënt krijgt een maagonderzoek met een endoscoop die via de
mond wordt ingebracht.
Op de uitwerkbijlage staat een afbeelding van een doorsnede van een
hoofd.
Langs welke weg gaat de endoscoop het lichaam van de patiënt in?
Geef je antwoord door een lijn te tekenen op de uitwerkbijlage, tot
zo ver mogelijk onderin de afbeelding.
381p
Bij een patiënt wordt de binnenkant van de gehele dunne darm bekeken
door endoscopie.
Gebruikt een arts hiervoor een endoscoop met een camera in een
slang of gebruikt hij een endoscoop met een camera in een pil? Leg je
antwoord uit.
391p
In informatie 3.1 is sprake van uitlopers van zenuwcellen.
Hoe heten die zenuwcellen?
A bewegingszenuwcellen
B gevoelszenuwcellen
C schakelcellen
401p
Tijdens een bevalling kan pijn bij een vrouw onderdrukt worden door een
half-diepe ruggenprik. Spieren in haar onderlichaam werken dan nog wel
(zie informatie 3.2).
Leg uit waarvoor het nodig is dat die spieren dan nog wel werken.
411p
Jelle wordt voor een operatie onder narcose gebracht. Tijdens de operatie
wordt hij kunstmatig beademd.
Leg uit waardoor een patiënt onder narcose zelf niet goed kan
ademen.
422p
In de afbeelding zie je een doorsnede van een oog.
figuur bij de opgave
In de informatie worden twee delen van het oog genoemd die behandeld
kunnen worden met laserstralen.
Schrijf de twee cijfers op die deze delen in de afbeelding aangeven.
Geef ook de namen van die twee delen.
Schrijf je antwoord zó op:
cijfer:........., naam:.....................
cijfer:........., naam:.....................
431p
Waarvan neemt een dialyse-apparaat de functie over?
A van de endeldarm
B van de lever
C van de nieren
D van de urineblaas
441p
In de eerste afbeelding van informatie 5 geven de letters R en S twee
slangetjes aan die in verbinding staan met het dialyse-apparaat. Door de
slangetjes stroomt bloed.
In welk slangetje bevat het bloed de minste afvalstoffen, in R of in S?
Leg je antwoord uit.
451p
In de tweede afbeelding van informatie 5 geeft de letter T een
bloeddeeltje aan.
Schrijf de naam van dit bloeddeeltje op.
461p
In informatie 6 staat dat een hartcyclus bestaat uit drie fasen.
Tijdens welke fase zijn de kleppen tussen de boezems en de kamers
gesloten?
A tijdens fase 1
B tijdens fase 2
C tijdens fase 3
471p
In de informatie staat een afbeelding van een ECG van één hartcyclus
van een patiënt.
Hoe lang duurt deze hartcyclus?
482puitwerkbijlage
In een schema op de uitwerkbijlage staan de namen van twee
orgaanstelsels.
Schrijf in het schema achter elk orgaanstelsel de naam van een
techniek waarmee een deel van het stelsel kan worden onderzocht of
behandeld volgens de informatie.