bronnen

Eindexamen biologie vmbo gl/tl 1999, tijdvak 1

bij dit examen

Tenzij anders vermeld,is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

opgave 1Alcohol in het bloed

12p
22p
Als iemand bier drinkt, wordt alcohol in afbeelding 1
het bloed opgenomen.Via bloed (zie
afbeelding 1) komt de alcohol in de
hersenen terecht en werkt daar als een
verdovend middel. De bewegingen worden
dan minder gecoördineerd.Als iemand in
korte tijd te veel drinkt, kan hij zelfs
bewusteloos raken.
In de tekst staat, dat bewegingen minder
gecoördineerd worden.
Welk deel van het zenuwstelsel wordt op
grond van dit gegeven zeker door de
alcohol beïnvloed?
A de grote hersenen
B de hersenstam
C de kleine hersenen
D het ruggenmerg
Een alcoholmolecuul is via de wand van de
maag in het bloed opgenomen. Dit
molecuul wordt met het bloed langs de
kortste weg naar de hersenen vervoerd.
Komt een alcoholmolecuul op de kortste
weg van de maag naar de hersenen in de
grote bloedsomloop? En in de kleine
bloedsomloop?
A alleen in de grote bloedsomloop
B alleen in de kleine bloedsomloop
figuur bij de opgave
C zowel in de grote als in de kleine
bloedsomloop
Enkele bloedvaten zijn: aorta, onderste holle ader, longader, longslagader en poortader.
32p
In welke volgorde gaat het alcoholmolecuul langs de kortste weg van maag naar hersenen
door de genoemde bloedvaten heen?

opgave 2Pizza

Els en Huub bekijken de informatie op een verpakking van een diepvries vis-pizza die zij
in een winkel hebben gekocht. De informatie is weergegeven in afbeelding 2.
afbeelding2
Ingrediënten: tarwemeel, water, tomatenpuree, tonijn, kaas, garnalen, uien, kruidenboter, mosselen, gepaneerde inktvis, plantaardige olie, ansjovispasta, paprika, olijven, gist, suiker, specerijen, zout,…

Ingrediënten: tarwemeel, water, tomatenpuree, tonijn, kaas, garnalen, uien, kruidenboter, mosselen, gepaneerde inktvis, plantaardige olie, ansjovispasta, paprika, olijven, gist, suiker, specerijen, zout, gemodificeerd zetmeel, kappertjes, kruiden. Bewaren.In het vriesvak -12˚C** 1 maand na aankoop. Ten minste houdbaar tot einde: zie zijkant. In diepvries -18˚C*** zie houdbaarheidsdatum. Na ontdooiing niet opnieuw invriezen Voedingswaarde per 100 g Albert Heijn Servicelijn telefoon: 06-0305 (gratis) energie 770 kJ V i s p i z z a eiwit 10 g e 450 gram Diepvries koolhydraten 19 g vet 7,5 g v n o a e tr d iu in m gsvezel 3 0 , , 0 5 g g PAPIERKARTO N verpakking D-BE kan bij oud EFB 018 papier KRINGLOOP Albert Heijn Zaandam

Els en Huub doen een uitspraak over het bewaren van de pizza.
Els zegt: „Wanneer je de pizza bewaart in een diepvriezer, gaan alle bacteriën dood”.
Huub zegt: „Bij het bewaren van de pizza in een diepvriezer wordt de vermeerdering van
bacteriën méér geremd dan bij het bewaren in een koelkast”.
42p
Wie heeft er gelijk?
A geen van beiden
B alleen Els
C alleen Huub
52p
Bereken hoeveel gram water volgens de gegevens 100 gram pizza maximaal bevat.

opgave 3Bursitis

Bij bursitis heeft iemand last van een
pijnlijke slijmbeurs. Een slijmbeurs is een
zakje dat als stootkussen dient op plaatsen
waar bot stevig tegen spieren of pezen kan
drukken. Bursitis ontstaat meestal ten
gevolge van overbelasting van een
slijmbeurs, bijvoorbeeld door zwaar werk of
door zware sport.
Vroeger kwam bij veel werksters bursitis
voor als gevolg van werken op de knieën.
figuur bij de opgave
(Zie afbeelding 3).
62p
72p
In afbeelding 4 is een doorsnede van een afbeelding 4
knie weergegeven. Drie slijmbeurzen zijn
genummerd. Een werkster zoals in
afbeelding 3 afgebeeld, leunt vaak voorover
bij het schrobben. De punt van de knie
wordt daarbij zwaar belast.
Bij welke van de genummerde slijmbeurzen
is bij de werkster in de afgebeelde situatie
de kans op bursitis het grootst?
A bij slijmbeurs 1
B bij slijmbeurs 2
C bij slijmbeurs 3
Wat is de naam van het bot P in
afbeelding 4? En wat de naam van bot R?
Schrijf het zo op je antwoordblad:
bot P …………
bot R …………
figuur bij de opgave
Zowel roodheid als zwelling zijn bij bursitis het gevolg van dezelfde reactie van het
lichaam. Deze roodheid en zwelling ontstaan op eenzelfde manier als bij een ontsteking.
81p
Leg uit waardoor bij bursitis roodheid en zwelling ontstaan.

opgave 4De nieren

In afbeelding 5 is een schema van een nier afbeelding 5
weergegeven. In een nier wordt bloed
gezuiverd door zogenaamde nierfilters.
Deze nierfilters „filtreren” het bloed dat via
de bloedvaten in de nier komt. De vloeistof
die door de wand van de nierfilters gaat,
noemt men voorurine. Uit het bloedserum
komen veel stoffen in de voorurine terecht.
Eiwitten gaan echter niet door de wand van
de filters.
Veel van de opgeloste stoffen en het meeste
water uit de voorurine gaan weer in het
figuur bij de opgave
bloed terug. De vloeistof die overblijft,
wordt uitgeplast.
Per dag ontstaat er 150 liter voorurine in de nieren. Daarvan gaat 148 liter weer terug naar
het bloed.
In de tekst wordt de vorming van voorurine beschreven.
92p
Bevat voorurine de afvalstof ureum? En bevat voorurine zouten?
A geen van beide
B alleen ureum
C alleen zouten
D zowel ureum als zouten
102p
Bevindt zich bloed in een nier in het gedeelte aangeduid met 1 (afbeelding 5)? En in het
gedeelte aangeduid met 2?
A in geen van beide gedeelten
B alleen in gedeelte 1
C alleen in gedeelte 2
D zowel in gedeelte 1 als in gedeelte 2
111p
Hoeveel urine wordt er gemiddeld per dag door een mens uitgeplast? Leg je antwoord uit
met behulp van een berekening aan de hand van de gegevens in de tekst.

opgave 5Sluitspier

Bij sommige mensen werkt de sluitspier van de anus niet meer goed. Deze mensen hebben
problemen met het ophouden van hun ontlasting. Door een operatie kan een nieuwe
sluitspier worden gemaakt. Men maakt dan een spiertje uit een bil aan een kant los en legt
dat spiertje in een lus om de darmuitgang.
Er worden elektroden in het spiertje aangebracht en verbonden met een apparaatje
(pacemaker). De pacemaker kan via de elektroden impulsen afgeven aan het spiertje. De
patiënt kan de pacemaker zelf aan- en uitzetten.
122p
Komt de verbinding tussen de pacemaker en het spiertje in functie overeen met een
uitloper van een bewegingszenuwcel, met een uitloper van een gevoelszenuwcel of met
een uitloper van een schakelzenuwcel?
A met een uitloper van een bewegingszenuwcel
B met een uitloper van een gevoelszenuwcel
C met een uitloper van een schakelzenuwcel
Een patiënt bij wie de sluitspier niet meer werkte, heeft zo’n nieuwe sluitspier gekregen.
132p
Moet de patiënt de pacemaker inschakelen of uitschakelen als hij op het toilet zijn
ontlasting kwijt wil? Leg je antwoord uit.
Onder andere door de peristaltische bewegingen van de endeldarm wordt de inhoud van
de darm naar buiten gewerkt.
142p
Maakt de dikke darm peristaltische bewegingen? En de dunne darm?
A geen van beide
B alleen de dikke darm
C alleen de dunne darm
D zowel de dikke darm als de dunne darm
Kinderen onder de twee jaar kunnen hun ontlasting nog niet goed ophouden. Zij kunnen
de sluitspier van de anus nog niet bewust gebruiken. Bij hen wordt het ontlasten nog
helemaal door middel van een reflex geregeld.
152p
Verlopen de impulsen van deze reflex via schakelcellen in de grote hersenen? En via
schakelcellen in het ruggenmerg?
A alleen via schakelcellen in de grote hersenen
B alleen via schakelcellen in het ruggenmerg
C zowel via schakelcellen in de grote hersenen als via schakelcellen in het ruggenmerg

opgave 6Voortplanting bij petuniaplanten

Petunia’s worden gekweekt om ze in afbeelding 6 bloembakken of in de tuin te zetten.Zie afbeelding 6.Petunia’s vallen op door hun felle kleur.Ook in het wild heeft de petuniabloem een opvallende kleur.
Op welke wijze wordt bij petuniaplanten in het wild het stuifmeel verspreid? Leg je antwoord uit. Onderzoekers hebben aangetoond dat een stof als flavonoïde in de stuifmeelkorrels onmisbaar is voor het voortplantingsproces van een petunia.Als stuifmeelkorrels zonder flavonoïde op de stempel van een…

Op welke wijze wordt bij petuniaplanten in het wild het stuifmeel verspreid? Leg je antwoord uit. Onderzoekers hebben aangetoond dat een stof als flavonoïde in de stuifmeelkorrels onmisbaar is voor het voortplantingsproces van een petunia.Als stuifmeelkorrels zonder flavonoïde op de stempel van een petuniabloem terechtkomen,kunnen ze niet door de stijl groeien. Een bloem van een bepaalde petuniaplant wordt bestoven met stuifmeelkorrels zonder flavonoïde.

n Kunnen deze stuifmeelkorrels eicellen in deze bloem bevruchten zonder de hulp van mensen? En zullen zich in deze bloemen zaden ontwikkelen zonder de hulp van mensen? eicellen bevruchten ontwikkelen van zaden A ja ja B ja nee C nee ja D nee nee Van een bepaalde petuniaplant kunnen alle…

n Kunnen deze stuifmeelkorrels eicellen in deze bloem bevruchten zonder de hulp van mensen? En zullen zich in deze bloemen zaden ontwikkelen zonder de hulp van mensen? eicellen bevruchten ontwikkelen van zaden A ja ja B ja nee C nee ja D nee nee Van een bepaalde petuniaplant kunnen alle stuifmeelkorrels een bepaald flavonoïde maken.Het vermogen om het flavonoïde te produceren wordt bepaald door de aanwezigheid van een gen.

n Welke cellen van de petuniaplant bevatten dit gen? A alleen de stuifmeelkorrels B alleen de cellen van de bloem C alle cellen van de petuniaplant

opgave 7Kloneren

Men wil van een koe met gunstige eigenschappen veel meer nakomelingen krijgen dan op een natuurlijke manier mogelijk is.Dat is tegenwoordig mogelijk met de methode van het kloneren.Bij het kloneren wordt een zogenoemde superkoe bevrucht door een stier met gunstige eigenschappen.De bevruchte eicel…

Men wil van een koe met gunstige eigenschappen veel meer nakomelingen krijgen dan op een natuurlijke manier mogelijk is.Dat is tegenwoordig mogelijk met de methode van het kloneren.Bij het kloneren wordt een zogenoemde superkoe bevrucht door een stier met gunstige eigenschappen.De bevruchte eicel deelt zich.Het klompje cellen wordt uit de superkoe gehaald en gesplitst.Wat er gebeurt bij het kloneren is schematisch weergegeven in afbeelding 7. afbeelding 7

n Zijn de delingen bij proces X van afbeelding 7 gewone celdelingen of zijn het reductiedelingen? Of is dit niet te zeggen op grond van de gegevens? A gewone celdelingen B reductiedelingen C dit is niet te zeggen op grond van de gegevens
Bij het kloneren wordt gebruik gemaakt van een aantal koeien:de superkoe,de donorkoe en draagkoeien.
n Levert de donorkoe een bijdrage aan het genotype van de kalveren? En levert een draagkoe daaraan een bijdrage? A geen van beide B alleen de donorkoe C alleen een draagkoe D zowel de donorkoe als een draagkoe Een gewone lichaamscel van een koe heeft 60 chromosomen.
n Hoeveel chromosomen heeft een cel P van afbeelding 7? En hoeveel heeft een cel R er? cel P cel R A 30 30 B 30 60 C 30 120 D 60 30 E 60 60 F 60 120
Hebben de drie kalveren die bij dit kloneren zijn ontstaan allemaal hetzelfde geslacht of kunnen ze ook een verschillend geslacht hebben? Leg je antwoord uit.

opgave 8Zo bouw je een composthoop op

Een goede composthoop krijg je niet door zomaar wat afval op een hoop te gooien. In
afbeelding 8 is de opbouw van een goede composthoop weergegeven.
232p
Over het nut van een laag takken onderin afbeelding 8
een composthoop worden twee beweringen
gedaan:
1 Daardoor krijgen de reducenten in de
composthoop gemakkelijker zuurstof.
2 Vooral de takken leveren de voor de
reducenten noodzakelijke voedingsstoffen.
Welke van deze beweringen is juist?
A geen van beide beweringen
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D zowel bewering 1 als bewering 2
figuur bij de opgave
Over het composteren in de composthoop worden twee beweringen gedaan:
1 Tijdens het composteren neemt de massa van de koolhydraten in de composthoop toe.
2 Tijdens het composteren worden mineralen in de composthoop vrijgemaakt.
242p
Welke van deze beweringen is juist?
A geen van beide beweringen
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D zowel bewering 1 als bewering 2

opgave 9100 kilometer

Men overweegt een maatregel dat auto’s op de snelwegen overdag niet harder mogen
rijden dan 100 km per uur. Naast minder ongelukken op de wegen streeft men ook
positieve effecten voor het milieu na.
252p
Welk van de volgende effecten voor het milieu zal met de genoemde maatregel vooral
nagestreefd worden?
A er is dan minder accumulatie van zware metalen
B er is dan minder horizonvervuiling
C er is dan minder uitstoot van gassen

opgave 10Een proef met ademen

De aanwezigheid van waterdamp in lucht kan met behulp van de proefopstellingen van
afbeelding 9 worden aangetoond. Door de lage temperatuur van het ijs blijft in de buizen
water uit de lucht achter.
afbeelding9
figuur bij de opgave
Via opstelling 1 wordt gedurende 15 minuten buitenlucht ingeademd. Uitademen gebeurt
door de neus.
Via opstelling 2 wordt gedurende 15 minuten lucht uitgeademd. Inademen gebeurt door
de neus.
Na het ademhalen is in de buis van opstelling 2 meer water achtergebleven dan in de buis
van opstelling 1. Ook is bij de buis van opstelling 2 meer ijs gesmolten dan bij de buis van
opstelling 1.
Op grond van deze resultaten zijn twee conclusies te trekken over het verschil tussen
buitenlucht en uitgeademde lucht.
262p
Schrijf deze twee conclusies op.

opgave 11De hommel

In afbeelding 10 zijn een hommel en een schema van een gedeelte van de hommel
weergegeven.
figuur bij de opgave
figuur bij de opgave
Twee delen zijn met P aangeduid. De beide delen hebben dezelfde functie.
272p
Wat bevindt zich in de delen P?
A bloed
B lucht
C weefselvloeistof

opgave 12Schimmels

Een hondendrol bevat voedselresten. Deze resten zijn weer voedsel voor talloze bacteriën
en schimmels. Ze verbruiken de nog bruikbare stoffen in de drollen. Dat verbruiken gaat
in een vochtige zomer sneller dan in een droge zomer of in de winter.
Sporen zijn cellen die zorgen voor de voortplanting van schimmels. Sommige sporen
ontwikkelen pas tot complete schimmels als ze in het verteringskanaal van een dier
geweest zijn. In het verteringskanaal wordt het begin van de ontwikkeling gestimuleerd
door veel zuur en door een hoge temperatuur. Uiteindelijk worden de sporen complete
schimmels in een verse drol.
282p
Noem twee abiotische factoren die volgens de tekst van invloed zijn op de ontwikkeling
van de schimmels uit de sporen.
De delen van het verteringskanaal van een hond hebben dezelfde namen en functies als de
delen van het verteringskanaal van een mens.
292p
In welk deel van het verteringskanaal van een hond zijn de omstandigheden vooral zo dat
de ontwikkeling van schimmelsporen wordt gestimuleerd?
A in de mond
B in de slokdarm
C in de maag
D in de dikke darm
E in de endeldarm
302p
Welke van de volgende twee beweringen over de bouw van een cel van een schimmel is
juist?
1 Een cel van een schimmel heeft een celkern.
2 Rond een cel van een schimmel bevindt zich een celwand.
A geen van beide
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D zowel bewering 1 als bewering 2
Bij de afbraak van de drollen door bacteriën en schimmels komen stoffen vrij, die door
planten kunnen worden opgenomen.
312p
Is koolstofdioxide een van die stoffen? En zuurstof?
A geen van beide
B alleen koolstofdioxide
C alleen zuurstof
D zowel koolstofdioxide als zuurstof

opgave 13Maatregelen tegen verzuring

In de buurt van een bos bevindt zich een grote boerderij met varkens. De mest van de
varkens werd opgeslagen in open opslagplaatsen op het erf van de boerderij. Men wilde de
hoeveelheid verzurende stoffen in de bodem van het bos beperken.
322p
Door welke van de volgende maatregelen zal de bodem van het bos minder verzuren?
1 Door mestopslagplaatsen op de boerderij af te dekken.
2 Door het aantal varkens op de boerderij te verminderen.
A door geen van beide
B alleen door maatregel 1
C alleen door maatregel 2
D zowel door maatregel 1 als door maatregel 2
Een actiegroep beweert dat het aantal soorten planten in het bos bij de boerderij aan het
afnemen is. Om dat te bewijzen wil de groep een onderzoek uitvoeren.
333p
Stel voor hen voor de komende tijd een onderzoeksplan in drie stappen op.

opgave 14Etheen

Rijpe appels geven voortdurend het gas etheen af. Etheen heeft een grote invloed op
planten.
Joke doet een proef met als onderzoeksvraag:Welke invloed heeft etheen op de
lengtegroei van de stengels van ontkiemende erwten?
Ze zet vier schaaltjes met elk tien ontkiemende erwten onder glazen stolpen.
Door het toevoegen van een rijpe appel komt er etheen in de lucht onder een stolp. In
afbeelding 11 is één van de stolpen getekend.
figuur bij de opgave
Haar proefopzet is:
• schaaltje 1: erwten 48 uur onder een stolp zonder appel (= 0 uur in etheen);
• schaaltje 2: erwten eerst 24 uur onder een stolp met een rijpe appel, daarna 24 uur onder
een stolp zonder appel (= 24 uur in etheen en 24 uur zonder etheen);
• schaaltje 3: erwten eerst 36 uur onder een stolp met een rijpe appel, daarna 12 uur onder
een stolp zonder appel (= 36 uur in etheen en 12 uur zonder etheen);
• schaaltje 4: erwten 48 uur onder een stolp met een rijpe appel (= 48 uur in etheen).
Na 48 uur meet ze de lengte van de stengels. In tabel 1 staan de resultaten van haar
metingen.
tabel 1
    verblijftijd in etheen   0 uur 24 uur 36 uur lengte van de tien stengels van de kiemplanten (in cm) 8,3 9,5 9,0 8,0 8,5 9,0 9,5 10,0 9,5 9,0 7,0 8,0 7,0 7,0 9,0 8,0 7,0 6,5 8,5 7,5 4,2 4,7 4,6 3,8 5,4 4,4 4,0 4,3 4,5 4,5
gemiddelde lengte
9,0
7,6
4,4
1,3
(incm)
344p
Zet op de bijlage bij vraag 34 de gemiddelde lengte van de stengels uit in een lijndiagram.
Zet op de juiste plaats bij de assen: verblijftijd in etheen (uren) en gemiddelde
stengellengte (cm). Zet ook de juiste getallen bij de assen.
De onderzoeksvraag van Joke was: ’Welke invloed heeft etheen op de lengtegroei van de
stengels van ontkiemende erwten?’
351p
Welke conclusie hoort op grond van de resultaten bij deze onderzoeksvraag?

opgave 15Wijn

De meeste druiven uit de Elzas in Noord-Frankrijk worden gebruikt om wijn van te maken.
Na een zomer met veel zon ontstaat meer alcohol dan na een zomer met weinig zon.
362p
Leg in twee stappen het verband uit tussen veel zon in de zomer en veel alcohol in de wijn.

opgave 16Waterorganismen

Bekijk eerst het boekje met informatie over waterorganismen. Je kunt deze informatie
gebruiken bij het beantwoorden van de vragen 37 tot en met 47.
De aanwezigheid van waterplanten in het water is goed voor vissen. In de informatie
worden verschillende voorbeelden genoemd waaruit dat blijkt.
372p
Geef twee van die voorbeelden. Geef bij elk voorbeeld het nummer van de informatie
waar het voorbeeld uit komt.
In informatie 1 staat schematisch een kringloop afgebeeld met daarin onder andere een
blankvoorn.
382p
Is de blankvoorn een alleseter, een planteneter of een vleeseter?
A een alleseter
B een planteneter
C een vleeseter
392p
Zijn in de afbeelding van de kringloop van informatie 1 organismen afgebeeld die zorgen
voor het zelfreinigend vermogen van water? En zijn producenten afgebeeld?
A geen van beide
B alleen organismen die zorgen voor het zelfreinigend vermogen
C alleen producenten
D zowel organismen die zorgen voor het zelfreinigend vermogen als producenten
Gebruik voor de volgende vraag informatie 9.
402p
Noem de twee diergroepen die een gedraaide schelp hebben.
Net als bij de mens is een van de functies van het geraamte bij een baars bescherming.
411p
Welke van de in de informatie genoemde delen van het geraamte van een baars
beschermen de zwemblaas aan de zijkant?
Als er teveel algen in het water van een meer komen, kan men proberen het aantal algen
te verminderen. Eén van de methoden is het wegvangen van een bepaalde soort vissen.
421p
Welke soort zal men dan wegvangen, brasem of snoek? Leg je antwoord uit met behulp
van de informatie uit het boekje.
In de kringloop van informatie 1 neemt waterpest nitraat op.
432p
Voor de productie van welke groep energierijke stoffen gebruikt waterpest dat nitraat?
A eiwitten
B koolhydraten
C mineralen
D vetten
Bij en in het water van sloten en waterplassen leven ook ratten.
441p
Door welke eigenschap heeft een vis in rust, minder verbranding dan een even grote rat in
rust?
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
In informatie 7 en 8 zijn de plaatsen P en Q aangegeven.
De bloeddruk op plaats P in de bloedvaten bij de vis is lager dan op plaats Q bij een even
grote waterrat.Vlak na het hart is de bloeddruk nog ongeveer gelijk.
451p
Geef een oorzaak voor dit verschil in bloeddruk.
In informatie 10 kun je zien hoe een forel een insect opeet. In afbeelding 12 zijn drie
schema’s getekend.
figuur bij de opgave
462p
Welk van de drie schema’s hoort bij de doorsnede van de kop van een forel?
A schema A
B schema B
C schema C
472p
Blankvoorns eten meer soorten dieren dan
er afgebeeld staan in informatie 1. Zo een
diersoort is weergegeven in afbeelding 13.
Breng deze diersoort op naam met behulp
van de determineertabel uit het boekje met
informatie. Noteer de naam van de
diersoort en de nummers van elke stap die
je bij het determineren maakt.
afbeelding 13
Einde