bronnen

Eindexamen natuur- en scheikunde 1 vmbo kb 2009, tijdvak 1

bij dit examen

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Open vragen
− Geef niet méér antwoorden dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld
twee redenen worden gevraagd, geef er dan twee en niet méér. Alleen de
eerste twee redenen kunnen punten opleveren.
− Vermeld altijd de berekening, als een berekening gevraagd wordt. Als een
gedeelte van de berekening goed is, kan dat punten opleveren. Een goede
uitkomst zonder berekening levert geen punten op.
− Geef de uitkomst van een berekening ook altijd met de juiste eenheid.

opgave 1Schrikdraad

Tijdens een werkweek doen Sjoerd en Ray proeven in een weiland. Om dit
weiland is schrikdraad gespannen.
figuur bij de opgave
figuur bij de opgave
11p
Sjoerd maakt het schrikdraad los met een kunststof handgreep.
Welk antwoord is juist?
A
B
C
D
de handgreep is een geleidt elektrische stroom geleider niet geleider wel isolator niet isolator wel
Sjoerd en Ray zien een schrikdraadapparaat. Ze willen meer weten over het
systeem. Zij zoeken op internet informatie en vinden de tekening hieronder.
metalen pennen
22p
Leg met behulp van het plaatje uit hoe in deze situatie een gesloten stroomkring
ontstaat.
Op internet vinden Sjoerd en Ray nog een plaatje over dit systeem. In de
tekening is een situatie aangegeven waar iets bijzonders aan de hand is.
metalen pennen
32puitwerkbijlage
Op de uitwerkbijlage staat hetzelfde plaatje.
Vul op de uitwerkbijlage in wat daar fout gaat en wat daarvan het gevolg is.

opgave 2Donder en bliksem

figuur bij de opgave
Als een onweersbui dichtbij is, hoor je na een blikseminslag een enorme knal.
Als de onweersbui verder weg is, hoor je na een inslag alleen ‘gerommel’.
Dat gerommel bestaat uit tonen met een zeer lage frequentie.
41p
Welke frequentie moet het gerommel minstens hebben om het geluid te kunnen
horen?
A 20 dB
B 50 Hz
C 20 Hz
D 50 dB
51p
Bliksem en donder ontstaan op hetzelfde moment. Toch hoor je de donder
meestal later. In de Binas staan in tabel 1 de snelheden van geluid en licht.
Hoeveel maal sneller is het licht vergeleken met geluid?
A ongeveer 102 maal
B ongeveer 103 maal
C ongeveer 104 maal
D ongeveer 105 maal
E ongeveer 106 maal
61p
De geluidssnelheid staat genoemd bij een temperatuur van 293 K.
Hoeveel °C is dat?
A −20 °C
B 0 °C
C 20 °C
D 100 °C
72p
Inge ziet een bliksemflits, 6 seconde later hoort ze de donder.
Bereken hoeveel kilometer het onweer van haar weg is.

opgave 3De NUNA-IV in Australië

In 2007 reed de NUNA-IV, een wagen met zonnecellen, dwars door Australië en
won de World Solar Race.
figuur bij de opgave
82puitwerkbijlage
In een zonnecel vind een energieomzetting plaats.
Vul in de tabel op de uitwerkbijlage de juiste vormen van energie in bij deze
energieomzetting.
De zonnecellen van de NUNA-IV hebben een rendement van 26%.
Op een zonnige dag namen de zonnecellen per m2 een vermogen van 1000 W
op. Het totale oppervlak aan zonnecellen op de auto was 6 m2.
93p
Bereken het elektrische vermogen dat deze zonnecellen leveren.
101p
Op deze zonnecellen is een zogenaamde anti-reflectielaag aangebracht.
Wat is het voordeel van die anti-reflectielaag op de zonnecellen?
De Nuna-IV heeft een koolstofvezelcarrosserie. Daardoor heeft hij een massa
van slechts 250 kg.
Bovendien rijdt de auto niet op 4 maar op 3 wielen.
De Nuna-IV heeft ook een goede stroomlijn.
Door deze drie maatregelen zijn de wrijvingskrachten op de Nuna-IV erg klein.
112puitwerkbijlage
Over deze wrijvingskrachten staat in de uitwerkbijlage een tabel.
Kruis in de tabel op de uitwerkbijlage aan op welk soort wrijvingskracht(en)
elke maatregel een gunstige invloed heeft.

opgave 4‘Plastic diesel’ de oplossing voor het afvalprobleem?

Per persoon gooien we jaarlijks zo'n 30 kg aan kunststof (plastic) verpakkingen weg. In totaal is dat in Nederland ongeveer 5·10 8 kg. Al dit afval komt op gewoonlijk op een stortplaats of wordt verbrand.
Onder welke soort afval valt kunststof? A gft B kca C restafval
De meest milieuvriendelijke manier om kunststof te verwerken is recycling. → Wat is recyclen? Een Nederlands bedrijf wil het kunststofafval omzetten in diesel als brandstof voor auto’s. Hieronder zie je dit proces in vier stappen. Nederlanders brouwen diesel uit afvalplastic
opgave als beeld van het examen
In het productieproces verandert de fase van de kunststof. In de uitwerkbijlage staat een tabel voor het beantwoorden van deze vraag. → Zet in de tabel op de uitwerkbijlage een kruis bij de twee stappen waar sprake is van een gasvormige fase van de kunststof.
Bij de verbranding van dieselolie wordt CO 2 gevormd. Welk milieueffect wordt daardoor veroorzaakt? A broeikaseffect B luchtverontreiniging door roetdeeltjes C smog D zure regen

opgave 5Hanglamp

Anneke heeft boven de eettafel een
verstelbare hanglamp.
Het elektriciteitssnoer loopt over twee
katrollen.
Een vaste katrol bij het plafond en een
losse katrol waaraan een contragewicht
hangt. Zie de foto.
Bij dit systeem wordt een speciaal
elektriciteitssnoer gebruikt.
Het snoer moet goed geïsoleerd en sterk
genoeg zijn.
Daarnaast moet dit snoer aan nog een
aantal eisen voldoen omdat het over
katrollen moet lopen.
figuur bij de opgave
161p
Noem nog een andere speciale eis voor het toegepaste elektriciteitssnoer.
171p
Wat geldt voor de massa van de lamp en het contragewicht?
A De massa van de lamp is groter dan die van het contragewicht.
B De massa van de lamp is even groot als die van het contragewicht.
C De massa van de lamp is kleiner dan die van het contragewicht.

opgave 6Dode Zee

De Dode Zee is een binnenzee tussen Israël en Jordanië.
Het water van de Dode Zee is 10 keer zo zout als gewoon zeewater.
Daarom blijf je er beter in drijven dan in de Noordzee.
Zie de foto hieronder.
figuur bij de opgave
182puitwerkbijlage
Op de uitwerkbijlage staan twee zinnen.
Omcirkel in elke zin de juiste mogelijkheid.
191puitwerkbijlage
In de zomer is de dichtheid van de Dode Zee kleiner dan in de winter.
Op de uitwerkbijlage staat een zin over deze situatie.
Omcirkel de juiste mogelijkheid.

opgave 7Schroevendraaiers

In de volgende figuur zie je twee schroevendraaiers. Ze zijn geschikt om
dezelfde schroeven in een houten balk te draaien.
Beide schroevendraaiers zijn even lang, de onderste heeft een dikker handvat.
1 2
202p
Leg met het begrip moment uit welke schroevendraaier je zou gebruiken om met
de minste moeite een schroef in een houten balk te draaien.
Wil je het deksel van een blik verf lichten? Ook hiervoor is een schroevendraaier
te gebruiken.
Drie leerlingen discussiëren bij welke schroevendraaier dat de minste moeite
kost.
figuur bij de opgave
figuur bij de opgave
Piet zegt dat het met de linker schroevendraaier de minste moeite kost, omdat
het handvat dunner is.
Jan zegt dat het juist met de rechter de minste moeite kost, omdat daar het
handvat dikker is.
Fatima zegt dat het niet uitmaakt, omdat de krachtarm in beide gevallen even
groot is.
211p
Wie heeft gelijk?
A Piet
B Jan
C Fatima

opgave 8Warme voeten

Henk en Anneke gaan er graag met
de caravan op uit in de winter.
Om geen koude voeten te krijgen, wil Henk
elektrische verwarmingsfolie leggen onder
de vloerbedekking.
Deze verwarmingsfolie bestaat uit een rol
zeer dunne (0,2 mm) plastic folie.
In de folie zitten horizontaal carbonstroken
figuur bij de opgave
(carbon = koolstof) die verbonden zijn met twee koperbanen.
Zie de figuur hieronder.
koper carbon folie
vloerverwarming
223puitwerkbijlage
Wat kun je zeggen over de elektrische geleiding van de materialen waaruit deze
verwarmingsfolie bestaat? Zet in de tabel op de uitwerkbijlage kruisjes op de
juiste plaats.
Henk leest de volgende instructies:
− De verwarmingsfolies mogen niet over elkaar heen gelegd worden. − Het verwarmde oppervlak mag alleen afgedekt worden door vloerbedekking zonder rubberen onderlaag. − De folie mag niet doorboord worden!
232p
Leg uit waarom er geen vloerbedekking met een rubberen onderlaag mag
worden gebruikt.
241p
De bedrading van de verwarmingsfolie is via een thermostaat aangesloten op
het lichtnet. In de thermostaat bevindt zich een sensor.
Wat meet die sensor?
A druk
B elektriciteit
C temperatuur
D vochtigheid
De fabrikant laat met onderstaande plaatjes de voordelen van de
verwarmingsfolie zien.
de warmteverdeling bij
de warmteverdeling bij
verwarming met radiatoren vloerverwarming
plafond 24 C 20 C vloer 18 C
plafond 18 C 20 C vloer 24 C
251p
Welke vorm van warmtetransport wordt aangegeven bij de pijlen in het
linkerplaatje?
A geleiding
B straling
C stroming
De vloerverwarming kan geleverd worden in verschillende lengtes.
In de handleiding vindt Henk onderstaande tabel:
vermogen in watt stroomsterkte in ampère lengte in cm 160 0,7 200 200 0,9 250 240 1,1 300 280 1,3 350 320 1,5 400
263p
Bereken de spanning waarop de verwarmingsfolie moet worden aangesloten.
273puitwerkbijlage
Maak in het diagram op de uitwerkbijlage een grafiek waarbij je de lengte van de
verwarmingsfolie uitzet tegen het vermogen.
281p
Henk wil een baan verwarmingsfolie met een lengte van 3,75 meter leggen.
Bepaal het vermogen bij deze lengte.

opgave 9Bumperkleven

Een snel rijdende zwarte auto passeert een politieauto. Om te controleren hoe
hard deze auto rijdt, gaat de politieauto op constante afstand achter deze auto
rijden.
figuur bij de opgave
291p
Waarom is het voor de meting belangrijk dat de afstand tussen de politieauto en
de zwarte auto niet verandert?
De zwarte auto is bovendien aan het bumperkleven.
Bumperkleven houdt in dat je met je auto erg dicht op je voorganger rijdt.
Als de bestuurder voor je dan plotseling remt, heb je te weinig tijd om te
reageren.
Met de twee-secondenregel kun je nagaan of je voldoende afstand houdt. Zie de
figuur hieronder.

opgave 10Twee-secondenregel:

Een handig hulpmiddel om de veilige afstand te bepalen is de twee-secondenregel. Wanneer de auto vóór je een vast punt passeert -bijvoorbeeld een boom- begin je te tellen. Passeer je na de tweede tel hetzelfde punt, dan
Waarom is het beter om te tellen dan een vaste afstand aan te houden?
De zwarte auto op de foto hierboven wordt bekeurd voor bumperkleven. De bestuurder reed met hoge snelheid slechts 15 meter achter zijn voorganger.
Bereken de snelheid in km/h waarmee hij volgens de twee-secondenregel 15 meter achter zijn voorganger mag rijden.

opgave 11Even dimmen

Als je in de woonkamer een boek wilt lezen, heb je
graag veel licht.
Als je TV kijkt, heb je genoeg aan sfeerverlichting.
Met een dimmer kun je de hoeveelheid licht regelen.
Naomi heeft een dimmer gekocht.
Zie de figuur hiernaast.
Wiebe, de vriend van Naomi, zegt dat met een
dimmer het energieverbruik niet omlaag gaat.
Naomi gelooft hem niet en controleert dit tijdens de
figuur bij de opgave
natuurkundeles met een regelbare weerstand.
Naomi meet eerst de stroomsterkte door een lampje als er nog geen regelbare
weerstand is aangesloten.
Hieronder zie je de schakeling en daarnaast vergroot de multimeter.
figuur bij de opgave
figuur bij de opgave
de opstelling met lampje en multi-meter
Het lampje dat Naomi gebruikt heeft een vermogen van 2,4 W.
322p
Laat met een berekening zien dat Naomi het lampje heeft aangesloten op een
spanning van 6 V.
Daarna neemt Naomi een regelbare weerstand in dezelfde schakeling op.
Naomi meet opnieuw de stroomsterkte. Zie de foto’s hieronder.
figuur bij de opgave
figuur bij de opgave
332p
Teken het schakelschema van de opstelling die Naomi nu gemaakt heeft.
342p
Bereken het totale elektrische vermogen van de opstelling nadat de regelbare
weerstand is aangesloten.
352p
Volgens Wiebe gaat het energieverbruik met een dimmer niet omlaag.
Leg met behulp van de meetresultaten van Naomi uit of hij gelijk heeft.

opgave 12Verdreven met 260 dB!

Het paard van Lieke staat in de tuin. Als er katten in de tuin komen, wordt het
paard onrustig. Lieke leest in een tijdschrift de volgende advertentie:
Ultrasone (ongedierte)verdrijver Zeer hoge geluiden, met een instelbare frequentie van 25.000 tot 65.000 Hertz, bij een geluidsniveau van 260 decibel. Werkzaam binnen een straal van 12 meter rond het apparaat.…

Ultrasone (ongedierte)verdrijver Zeer hoge geluiden, met een instelbare frequentie van 25.000 tot 65.000 Hertz, bij een geluidsniveau van 260 decibel. Werkzaam binnen een straal van 12 meter rond het apparaat. Onhoorbaar en absoluut onschadelijk voor mensen en de meeste huisdieren.

Lieke wil dit apparaat kopen om de katten te verjagen.
Belangrijk voor Lieke is dat het apparaat onhoorbaar is in te stellen voor haar
paard.
Ze vindt in de handleiding van het apparaat de volgende tabel:
gehoorbereik van enkele zoogdieren
  frequentiebereik in Hz kat 50 – 64 000 cavia 50 – 50 000 paard 50 – 40 000
361p
Tussen welke frequenties moet de ongedierteverdrijver volgens de tabel
ingesteld worden om alleen voor de kat hoorbaar te zijn?
372puitwerkbijlage
De katten rennen weg en komen 8 m verder in de tuin van de buurman terecht.
De verdrijver levert een geluidssterkte van 260 dB.
Wat is veranderd aan het geluid dat de katten dan horen? Omcirkel in de zin
op de uitwerkbijlage de juiste mogelijkheden.

opgave 13Kachel

Om in een strenge winter thuis bij te verwarmen, kun je een extra kachel gebruiken. Hieronder zie je een folder voor zo’n kachel. Brandstof Zibro Kamin kachel R56C Voorzien van omvalbeveiliging en tank Voor Zibro met anti-leksysteem. Kamin kachels. Verwarmt een oppervlakte van Reukloos. 16 tot 34 m…

Om in een strenge winter thuis bij te verwarmen, kun je een extra kachel gebruiken. Hieronder zie je een folder voor zo’n kachel. Brandstof Zibro Kamin kachel R56C Voorzien van omvalbeveiliging en tank Voor Zibro met anti-leksysteem. Kamin kachels. Verwarmt een oppervlakte van Reukloos. 16 tot 34 m 2 . In handige Verwarmingscapaciteit 1900 - 2400 W. verpakking. Brandstofverbruik 0,20 - 0,25 liter per uur. Inhoud 5 liter. Gebruik de gegevens uit de folder bij de volgende vragen.

Welke natuurkundige grootheid wordt bedoeld met verwarmingscapaciteit?
Bereken hoeveel kWh er bij de verbranding vrijkomt als de kachel met een verwarmingscapaciteit van 1900 W een uur lang aanstaat.
Op de fles staat een pictogram dat aangeeft dat de stof schadelijk is. Volgens de Europese richtlijnen moet er nóg een pictogram op de fles staan, want de brandstof is licht ontvlambaar. Welk pictogram is dat? Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en…

Op de fles staat een pictogram dat aangeeft dat de stof schadelijk is. Volgens de Europese richtlijnen moet er nóg een pictogram op de fles staan, want de brandstof is licht ontvlambaar. Welk pictogram is dat? Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.