bronnen

Eindexamen biologie vmbo kb 2004, tijdvak 2

bij dit examen

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

opgave 1BACTERIËN IN HET VERTERINGSKANAAL

11p
Veel koolsoorten bevatten vezels.
Koolhydraten in die vezels worden door menselijke
enzymen in het verteringskanaal niet verteerd.
Bacteriën in het verteringskanaal breken deze
onverteerbare koolhydraten wel af.
In de afbeelding is het verteringskanaal weergegeven.
In deel P komen veel bacteriën voor die onverteerbare
resten afbreken.
Wat is de naam van deel P?
A de dikke darm
B de dunne darm
C de twaalfvingerige darm
figuur bij de opgave
21p
Voor microscopisch onderzoek wordt een preparaat gemaakt van ontlasting. In dat
preparaat bevinden zich onder andere bacteriën, cellen van een koolplant en cellen van
de darmwand.
In de afbeelding hieronder zijn deze drie soorten cellen weergegeven.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft bacteriën aan?
A letter P
B letter Q
C letter R
31p
In het verteringskanaal maken bacteriën bij de afbraak van koolhydraten gassen zoals
methaan, waterstof en zwavelwaterstof. Als iemand een wind laat, komen deze gassen
naar buiten. De samenstelling van het gasmengsel hangt af van wat er gegeten is.
In de onderstaande tabel staat hoe die samenstelling kan zijn.
soort gas percentage koolstofdioxide 20 – 30% stikstof 20 – 90% zuurstof 0 – 10% waterstof 0 – 50% methaan 0 – 10% zwavelwaterstof 0 – 1%
Gemiddeld zit er 200 milliliter van dit gasmengsel in het verteringskanaal.
Hoeveel milliliter methaan zit er maximaal in deze hoeveelheid gas?
42p
Vooral na het eten van kool moet iemand veel winden laten, omdat kool veel vezels met
onverteerbare koolhydraten bevat.
Sam eet 250 gram gekookte spitskool.
Hieronder is een deel uit de voedingsmiddelentabel afgebeeld.
Analyse per 100 gram eetbaar gedeelte van het voedingsmiddel.
voedingsmiddel energie kJ eiwit gram vet gram koolhydraten gram vezel gram water gram boerenkool, gekookt 172 4 1 4 3 86 chinese kool, gekookt 67 1 0 3 3 95 chinese kool, rauw 50 1 0 2 3 95 groene kool, gekookt 155 3 1 4 3 90 groene kool, rauw 117 3 0 4 4 90 rodekool, gekookt 84 2 0 3 3 89 rodekool,

voedingsmiddel energie kJ eiwit gram vet gram koolhydraten gram vezel gram water gram boerenkool, gekookt 172 4 1 4 3 86 chinese kool, gekookt 67 1 0 3 3 95 chinese kool, rauw 50 1 0 2 3 95 groene kool, gekookt 155 3 1 4 3 90 groene kool, rauw 117 3 0 4 4 90 rodekool, gekookt 84 2 0 3 3 89 rodekool, rauw 84 2 0 3 4 91 savooikool, gekookt 121 2 1 3 2 91 savooikool, rauw 121 2 1 3 3 91 spitskool, gekookt 188 4 1 5 3 90 spitskool, rauw 155 3 1 4 3 90 spruitjes, gekookt 117 4 0 3 3 86 witte kool, gekookt 84 2 0 3 3 91 witte kool, rauw 100 2 0 4 3 91 zuurkool, gekookt 50 2 0 1 4 92 zuurkool, rauw 50 2 0 1 4 92

Hoeveel gram vezels bevat de spitskool die Sam eet? Leg je antwoord uit met een
berekening.

opgave 2CHOLESTEROL

Cholesterol is een vetachtige stof die in het lichaam onder andere wordt gebruikt voor de opbouw van celmembranen. Ongeveer 85% van alle cholesterol wordt in de lever aangemaakt, de rest wordt met de voeding…

Cholesterol is een vetachtige stof die in het lichaam onder andere wordt gebruikt voor de opbouw van celmembranen. Ongeveer 85% van alle cholesterol wordt in de lever aangemaakt, de rest wordt met de voeding opgenomen. Een teveel aan cholesterol wordt door het bloed weer naar de lever vervoerd, waar het uitgescheiden wordt met gal.

52p
In de afbeelding is een schema van de bloedsomloop weergegeven.
Geef de namen van bloedvat P en van bloedvat Q.
Schrijf je antwoord zo op:
bloedvat P = ……….
bloedvat Q = ……..
61p
Als het cholesterolgehalte in het bloed hoog is, dan is de kans op een hartinfarct groter
dan bij een lager cholesterolgehalte. Een teveel aan cholesterol zet zich af tegen de
binnenkant van bloedvaten, waardoor deze steeds nauwer worden. Een hartinfarct wordt
veroorzaakt door afsluiting van één van de bloedvaten die bloed vanuit de aorta naar de
hartspier toevoeren.
Geef de naam van zo'n bloedvat waardoor zuurstofrijk bloed naar de hartspier
stroomt.
72p
Mensen met een te hoog cholesterolgehalte in het bloed wordt een dieet met weinig vet
voorgeschreven. Bovendien wordt een aantal andere gedragsregels aangeraden voor een
gezonde leefwijze.
Noem twee van zulke gedragsregels om de kans op een hartinfarct te verkleinen.

opgave 3SCHEDELBEENDEREN

In het begin van de ontwikkeling in de baarmoeder bestaat het skelet van een foetus nog uit kraakbeen. Tijdens de verdere ontwikkeling verandert dit kraakbeenweefsel steeds meer in beenweefsel. Hiernaast is een foto…

In het begin van de ontwikkeling in de baarmoeder bestaat het skelet van een foetus nog uit kraakbeen. Tijdens de verdere ontwikkeling verandert dit kraakbeenweefsel steeds meer in beenweefsel. Hiernaast is een foto van een foetus afgebeeld, waarin het skelet zichtbaar is.

81p
Tussen de schedelbeenderen van een foetus bevinden zich openingen, zogenaamde
fontanellen (zie de afbeelding hierboven).
Ongeveer anderhalf jaar na de geboorte zijn bij de meeste kinderen de fontanellen
verdwenen.
Op welke manier zijn de schedelbeenderen dan met elkaar verbonden?
91p
In de vorige eeuw werd een bepaald hondenras speciaal gefokt om het kenmerk
'openblijvende fontanel'. Tegenwoordig is bij oudere honden van dit ras de fontanel wel
gesloten, omdat de kans op hersenletsel bij deze dieren daardoor kleiner is.
Leg uit dat honden bij een openblijvende fontanel meer kans op hersenletsel hebben
dan honden met een gesloten fontanel.

opgave 4DE KNIE

In de afbeelding is onder andere het kniegewricht weergegeven.
101p
Welk type gewricht is een kniegewricht?
A een kogelgewricht
B een rolgewricht
C een scharniergewricht
111p
Als de meniscus in een knie beschadigd is door slijtage of door een ongeluk, dan is het
vaak nodig dat een gedeelte van de meniscus door een operatie wordt verwijderd.
Uit welk type weefsel bestaat de meniscus?

opgave 5HET HEUPGEWRICHT

121p
Pijn in de heupgewrichten komt bij oudere mensen vaak voor. Men spreekt dan van
‘slijtage van het heupgewricht’. De pijn is het gevolg van het verdwijnen van het
kraakbeen in het gewricht. De oorzaak hiervan is niet precies bekend.
Noem een functie van het kraakbeen in het heupgewricht.
131p
Naast het voorschrijven van pijnstillers en fysiotherapie wordt een patiënt met
heupklachten die te dik is, vaak aangeraden te vermageren.
Leg uit waardoor vermageren de pijn van een patiënt met heupproblemen kan
verminderen.
142p
In ernstige gevallen van slijtage van het heupgewricht wordt bij een patiënt een
zogenaamde heupprothese aangebracht. Tijdens een operatie wordt dan de kop van een
heupgewricht verwijderd en vervangen door een kop van metaal. Soms wordt ook nog de
kom vervangen (zie de afbeelding hieronder).
figuur bij de opgave
De heupprothese verbindt de botten P en Q uit de afbeelding met elkaar.
Geef de namen van bot P en van bot Q.
Schrijf je antwoord zo op:
bot P = ………………..
bot Q = ……………….
EPO
Epo is een hormoon dat door de nieren wordt gemaakt. Het speelt een rol bij
het maken van rode bloedcellen. Epo kan ook kunstmatig gemaakt worden en
door sporters gebruikt worden als doping. Door Epo te gebruiken worden er
veel meer rode bloedcellen geproduceerd dan normaal. Daardoor kan een
sporter zijn prestaties vergroten.
Sporters worden op het gebruik van Epo gecontroleerd door bloed- en
urineonderzoek.
151p
Leg uit dat een sporter tot grotere lichamelijke prestaties in staat is, als het bloed
meer rode bloedcellen bevat.
161p
Waar in het lichaam worden rode bloedcellen gemaakt?
A in de lever
B in de nieren
C in het beenmerg
D in het bloedplasma
171p
Het gebruik van Epo kan door urineonderzoek gecontroleerd worden.
Waar in de nieren wordt Epo uit het bloed verwijderd?
A alleen in niermerg
B alleen in nierschors
C zowel in niermerg als in nierschors

opgave 6DE ACHILLESPEES

181p
De achillespees is een grote pees die spier P met het hielbeen verbindt.
figuur bij de opgave
Wat is de naam van spier P?
Tijdens het volleyballen voelt Julia plotseling een heftige pijn vlak boven haar hiel. Het is alsof zij een schop tegen haar been krijgt. De trainer vermoedt dat haar achillespees is gescheurd. Om vast te stellen of…

Tijdens het volleyballen voelt Julia plotseling een heftige pijn vlak boven haar hiel. Het is alsof zij een schop tegen haar been krijgt. De trainer vermoedt dat haar achillespees is gescheurd. Om vast te stellen of de pees volledig is afgescheurd, knijpt hij in haar onderbeen (zie de afbeelding hiernaast). Als de pees niet volledig is afgescheurd, zal haar voet bewegen.

191p
In de afbeelding hieronder staan vier manieren getekend waarop de voet kan bewegen.
figuur bij de opgave
Welke tekening geeft de beweging weer die de voet maakt als de achillespees omhoog
getrokken wordt?
A tekening 1
B tekening 2
C tekening 3
D tekening 4

opgave 7VEEVOER

Het voedsel dat koeien te eten krijgen, kan onder andere grassen en granen
bevatten. Veel gras in het voer is voor de gezondheid van de koeien beter dan
veel granen.
In het verteringskanaal van koeien leven veel soorten schimmels, eencellige
diertjes en bacteriën. Sommige van deze bacteriesoorten produceren zuren.
Als het vee veel granen te eten krijgt, dan neemt het aantal zuurproducerende
bacteriën in het verteringskanaal toe. Het zuur kan dan ontstekingen en zweren
in de maag tot gevolg hebben.
201p
Bij welke micro-organismen uit het verteringskanaal van een koe is er een celwand
aanwezig?
A bij bacteriën en bij eencellige diertjes
B bij bacteriën en bij schimmels
C bij eencellige diertjes en bij schimmels
211p
Bij het slachten kunnen bacteriën uit het verteringskanaal van een koe in het vlees
terechtkomen. De kans dat een mens daardoor een darminfectie oploopt is het grootst,
als de bacteriën uit een koe komen die gevoerd is met granen. Door het hoge zuurgehalte
in het verteringskanaal van zo’n koe hebben de bacteriën zich aangepast aan een zure
omgeving.
Een bacterie die aangepast is aan een zure omgeving, veroorzaakt eerder een
darminfectie dan een bacterie die dat niet is. Leg dit uit.

opgave 8LICHAAMSTEMPERATUUR

221p
De afbeelding geeft de temperatuur op verschillende
plaatsen in het lichaam van de mens weer.
In welk orgaan is de temperatuur het hoogst?
A in de lever
B in de long
C in het hart
figuur bij de opgave

opgave 9ADEMHALINGSSTELSEL

opgave als beeld van het examen
Wat stroomt via buis Q afwisselend een long in en uit? A bloed B lucht C lymfe
→ Stroomt door bloedvat P zuurstofrijk of zuurstofarm bloed? Leg je antwoord uit.
Het bloed in bloedvat R stroomt naar het hart toe. In welk deel van het hart komt dit bloed als eerste terecht? A in de linkerboezem B in de linkerkamer C in de rechterboezem D in de rechterkamer
In de wand van de luchtpijp bevinden zich ringen. Uit welk type weefsel zijn deze ringen voornamelijk opgebouwd? A uit beenweefsel B uit kraakbeenweefsel C uit spierweefsel
opgave als beeld van het examen
De binnenzijde van de luchtpijp is bedekt met slijmvlies. → Wat is de functie van de trilharen in dit slijmvlies?
Bij een proefpersoon wordt de samenstelling van de ingeademde en de uitgeademde lucht vergeleken. Voor drie gassen: koolstofdioxide, stikstof en zuurstof, zijn de resultaten in een willekeurige volgorde weergegeven in het staafdiagram. 100 % 80 60 40 20 0 P Q R Legenda: gassen ingeademde lucht…

Bij een proefpersoon wordt de samenstelling van de ingeademde en de uitgeademde lucht vergeleken. Voor drie gassen: koolstofdioxide, stikstof en zuurstof, zijn de resultaten in een willekeurige volgorde weergegeven in het staafdiagram. 100 % 80 60 40 20 0 P Q R Legenda: gassen ingeademde lucht uitgeademde lucht → Van welk gas geven de staven bij Q het resultaat weer? Leg je antwoord uit.

opgave 10LUIE MAAG

Men spreekt van een 'luie maag' als de peristaltische bewegingen van de maag
onregelmatig en te langzaam zijn. Het voedsel blijft hierdoor te lang in de
maag, bijvoorbeeld vijf uur in plaats van drie uur. Het maagzuur werkt dan te
lang in op de maagwand. Onder andere maagpijn, een vol gevoel en
misselijkheid kunnen het gevolg zijn.
291p
In de afbeelding is een aantal organen in het lichaam weergegeven.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft de maag aan?
301p
Een luie maag duwt het voedsel te langzaam vanuit de maag verder door het
verteringskanaal.
In welk deel van het verteringskanaal komt het voedsel terecht als het vanuit de maag
verder wordt geduwd?
A in de alvleesklier
B in de dikke darm
C in de lever
D in de twaalfvingerige darm
311p
Noem nog een andere functie van de peristaltische bewegingen dan het verder duwen
van het voedsel.

opgave 11EEN PROEF

Sommige kamerplanten hebben bladeren met witte en groene strepen. Irene zet zo'n kamerplant twee dagen in het licht. Een andere plant van deze soort zet zij twee dagen in het donker. Beide planten staan bij…

Sommige kamerplanten hebben bladeren met witte en groene strepen. Irene zet zo'n kamerplant twee dagen in het licht. Een andere plant van deze soort zet zij twee dagen in het donker. Beide planten staan bij kamertemperatuur. Hierna onderzoekt Irene of in bladeren van beide planten zetmeel aanwezig is. Ze gebruikt een bepaalde oplossing om zetmeel aan te tonen. De resultaten van deze proef zijn hieronder weergegeven.

321p
Welke oplossing gebruikte Irene om zetmeel aan te tonen?
A een glucose-oplossing
B een jodium-oplossing
C een kalkwater-oplossing
331p
Welke conclusie is het meest juist op grond van de resultaten van deze proef?
A Voor de vorming van zetmeel is alleen bladgroen nodig.
B Voor de vorming van zetmeel is alleen licht nodig.
C Voor de vorming van zetmeel is zowel bladgroen als licht nodig.

opgave 12GROENWIERTJES IN EEN PANTOFFELDIERTJE

Sommige organismen leven in andere organismen. Een voorbeeld hiervan zijn bepaalde groenwiertjes die in pantoffeldiertjes voorkomen. De groenwiertjes nemen bepaalde stoffen uit het pantoffeldiertje op. Ze gebruiken…

Sommige organismen leven in andere organismen. Een voorbeeld hiervan zijn bepaalde groenwiertjes die in pantoffeldiertjes voorkomen. De groenwiertjes nemen bepaalde stoffen uit het pantoffeldiertje op. Ze gebruiken deze stoffen voor hun fotosynthese. Het pantoffeldiertje krijgt op zijn beurt bepaalde stoffen van de wiertjes.

341p
Welke stoffen neemt het groenwiertje voor de fotosynthese uit het pantoffeldiertje op?
A glucose en koolstofdioxide
B glucose en water
C koolstofdioxide en water
351p
In welk organisme komt verbranding voor?
A alleen in het groenwiertje
B alleen in het pantoffeldiertje
C zowel in het groenwiertje als in het pantoffeldiertje

opgave 13DEEL VAN DE ELLEPIJP

In de afbeelding is een deel van de ellepijp weergegeven.
361p
Tot welk orgaanstelsel behoort de ellepijp?
371p
Vormen de cellen in gebied P een weefsel? Leg je antwoord uit.

opgave 14BACTERIËN

Bekijk eerst de informatie in het bijlagenboekje over bacteriën.
Je kunt die informatie gebruiken bij het beantwoorden van de vragen 38 tot en met 47.
382p
In informatie 1 staat dat bacteriën gebruikt worden bij de bereiding van voedingsmiddelen.
Noem twee van zulke voedingsmiddelen.
391p
In de informatie worden enkele ziekten genoemd die door bacteriën veroorzaakt worden.
Eén daarvan is de besmettelijke ziekte gonorroe.
Hoe wordt gonorroe verspreid?
402p
Bij een voedselvergiftiging komen bepaalde bacteriën in het lichaam van een mens
(informatie 2). Deze bacteriën produceren een giftige stof.
Het lichaam reageert op deze infectie door antistoffen te maken.
figuur bij de opgave
In de afbeelding zijn drie typen bloeddeeltjes weergegeven.
Welk type bloeddeeltje maakt antistoffen? Geef de letter en de naam.
Schrijf je antwoord zo op:
letter van het bloeddeeltje: …………….
naam van het bloeddeeltje: …………….
411p
Een bacterie komt terecht op een agarlaagje in een petrischaal.
De omstandigheden zijn gunstig.
Hoeveel bacteriën kunnen er na 80 minuten volgens informatie 4 ontstaan zijn uit deze
bacterie?
A 4
B 16
C 24
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
421p
Voedsel kan onder andere geconserveerd worden door toevoeging van zout
(informatie 5).
Leg uit waardoor voedsel minder snel bederft door toevoeging van zout als
conserveermiddel.
431p
In de informatie wordt beschreven hoe een legerkok van Napoleon voedsel conserveerde.
Leg uit waardoor voedsel dat zó behandeld wordt, langer houdbaar is.
441p
In de afbeelding zijn drie grafieken weergegeven.
bacterie- bacterie- groei groei groei 35˚C 35˚C 35˚C temperatuur temperatuur temperatuur
Welke grafiek geeft de groei van bacteriën volgens informatie 3 juist weer?
A grafiek P
B grafiek Q
C grafiek R
451p
In informatie 6 staan etiketten afgebeeld van twee voedingsmiddelen. De rijstepap staat in
de winkel in de koeling, de vanillevla niet.
Leg met behulp van de etiketten uit waardoor de vanillevla buiten de koeling niet
bederft.
461p
In informatie 7 staan twee recepten om ijs te maken.
Ilse wil ijs gaan maken volgens één van deze recepten.
Welk recept moet ze kiezen als ze de kans op een besmetting met Salmonella zoveel
mogelijk wil voorkomen? Leg je antwoord uit.
472p
In informatie 8 wordt een experiment beschreven.
Welk cijfer in de afbeelding geeft het petrischaaltje aan dat in de koelkast heeft
gestaan tijdens het experiment? Leg je antwoord uit.
ga naar de volgende pagina einde