Eindexamen biologie vmbo kb 2004 tijdvak 1

bij dit examen

Meerkeuzevragen

Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

opgave 1HARINGKAKEN

Haringkaken is een manier om haring langer houdbaar te maken.

Bij het haringkaken wordt een aantal organen uit de vis verwijderd: de kieuwen,

het hart, een deel van de darmen, de lever en de galblaas.

Daarna wordt de haring gezouten.

11p

Door haringkaken worden de bacteriën niet gedood.

Door welke manier van conserveren worden wel alle bacteriën gedood?

A door invriezen

B door pasteuriseren

C door steriliseren

21p

In de afbeelding is een haring met enkele organen weergegeven.

Hoe heet orgaan P?

31p

De alvleesklier wordt bij het haringkaken niet verwijderd.

Stoffen uit de alvleesklier breken onder andere eiwitten af, waardoor de vis malser wordt.

De alvleesklier maakt enzymen en hormonen.

Breken enzymen uit de alvleesklier eiwitten af? En breken hormonen uit de alvleesklier

eiwitten af?

A alleen enzymen breken eiwitten af

B alleen hormonen breken eiwitten af

C zowel enzymen als hormonen breken eiwitten af

opgave 2EEN BOTZIEKTE BIJ PAARDEN

Net als bij mensen, zijn bij paarden de kop en de kom van gewrichten bekleed

met kraakbeen.

Bij ongeveer 15% van alle renpaarden komt ook in het bot van de kop en van

de kom extra kraakbeen voor. Dit wordt osteochondrose genoemd.

41p

Noem een functie van het dunne laagje kraakbeen op de kop en de kom van een

gewricht.

52p

Onderzoekers vermoeden dat het gebruik van eiwitrijk voedsel invloed heeft op het

ontstaan van osteochondrose bij paarden.

Beschrijf een werkplan voor een onderzoek waarmee nagegaan kan worden of het

gebruik van eiwitrijk voedsel van invloed is op het ontstaan van osteochondrose.

opgave 3BOTONTKALKING

Welke tekening uit de afbeelding stelt beenweefsel voor? A tekening 1 B tekening 2 C tekening 3 Om botontkalking te voorkomen wordt vooral jonge mensen aangeraden om calciumrijke voeding te gebruiken: 1200 milligram calcium per dag. Als de botten tijdens de groei sterk en stevig worden, is de kans op botontkalking op latere leeftijd minder groot. De tabel hieronder is een deel van de voedingsmiddelentabel (geanalyseerd per 100 gram eetbaar gedeelte). voedingsmiddel eiwitten (gram) vetten (gram) koolhydraten (gram) calcium (milli- gram) appels 0,0 0,0 10,0 10 bruin brood 7,9 2,5 43,0 20 bruine bonen 20,0 1,5 43,0 80 doperwten 5,0 0,3 10,0 20 kaas 25,0 29,0 1,0 600 margarine 0,5 83,0 0,4 15 volle melk 3,3 3,2 4,6 120 roomboter 0,5 83,0 0,4 15 selderij 1,0 0,0 2,0 80 slaolie 0,0 99,9 0,0 0 tomaten 1,0 0,2 3,0 10 magere vis 18,0 0,5 0,0 20 wit brood 8,0 2,5 46,0 10

Harry is een jongen van 17 jaar. Hij eet tussen de middag 4 bruine boterhammen (totaal 140 g) met roomboter (20 g) en kaas (60 g). → Laat zien dat deze maaltijd van Harry onvoldoende calcium bevat voor één dag. Leg je antwoord uit met een berekening.

Een leerling maakt met behulp van de tabel hiernaast drie cirkeldiagrammen. Elk cirkeldiagram geeft de verhouding tussen de hoeveelheid eiwitten, vetten en koolhydraten van een calciumrijk voedingsmiddel weer. De cirkeldiagrammen zijn weergegeven in de afbeelding hieronder. eiwitten vetten koolhydraten diagram 3 diagram 1 diagram 2 → Welk diagram hoort bij volle melk?

opgave 4DE MONDHOLTE

In de afbeelding is een deel van het hoofd afgebeeld, met onder andere de mondholte.

91p

Geef de naam van P in de afbeelding.

101p

Is de tong een weefsel of een orgaan? Leg je antwoord uit.

opgave 5HET BEKKEN

De vorm van het onderlichaam wordt voor een deel bepaald door het bekken (de bekkengordel). In de afbeelding is een deel van het skelet weergegeven.

112p

P en Q geven twee botten van het bekken aan.

Benoem de botten P en Q uit de afbeelding.

Schrijf het zo op je antwoordblad:

P =...........

Q =...........

121p

In bot P bevindt zich beenmerg.

Noem de belangrijkste functie van dit beenmerg.

131p

In de afbeelding is ook een gewrichtskom aangegeven.

Van wat voor type gewricht is dit de kom?

A van een kogelgewricht

B van een rolgewricht

C van een scharniergewricht

141p

Het bekken van een man is anders gebouwd dan dat van een vrouw.

De opening onderin het bekken is bij een vrouw groter dan bij een man.

Leg uit waarmee dit verschil te maken heeft.

opgave 6ONDERZOEK NAAR DE INVLOED VAN ROKEN

Iemand onderzoekt de invloed van roken op het gemiddelde geboortegewicht van baby’s.

In de tabel staan de resultaten van dit onderzoek.

baby’s groep 1 geboortegewicht van baby’s van moeders die tijdens de zwangerschap baby’s groep 2 geboortegewicht van baby’s van moeders die tijdens de zwangerschap niet gerookt gerookt hebben (kg) hebben (kg) 1 2,7 1 3,8 2 2,8 2 3,9 3 3,2 3 3,4 4 2,9 4 3,2 5 3,2 5 3,8 6 3,2 6 3,0

151p

Schrijf een conclusie op uit de resultaten van dit onderzoek.

161p

Om de resultaten betrouwbaarder te maken wil de wetenschapper het onderzoek

verbeteren.

Noem een verandering of een aanvulling van het onderzoek waardoor de resultaten

betrouwbaarder worden.

opgave 7REIZIGERSPROBLEMEN

Trombose is het afsluiten van bloedvaten door bloedstolsels. Tijdens lange vlieg- en busreizen is door het langdurig zitten de doorstroming van het bloed, vooral in de benen, minder goed. Hierdoor wordt de kans op het ontstaan van trombose groter. Dit wordt reizigerstrombose genoemd.

Welke bloeddeeltjes spelen een rol bij de vorming van bloedstolsels? A de bloedplaatjes B de rode bloedcellen C de witte bloedcellen

Mariska is geslaagd voor haar eindexamen. Haar ouders bieden haar een vakantie in Spanje aan. In de krant leest ze twee advertenties waarin zo'n reis aangeprezen wordt. advertentie 1: advertentie 2: Speciale aanbieding: Rechtstreekse vliegreis naar het zonnige strand van de Costa del Sol. in 20 uur naar de Costa del Sol. Vertrek: 20 juni a.s. Prijs: € 185,- Vertrek: 18 juni a.s. Prijs: € 95,- → Tijdens welke van de twee aangeboden reizen is de kans op het ontstaan van trombose het grootst? Leg je antwoord uit.

Gezonde mensen wordt afgeraden om tijdens zo’n lange reis medicijnen tegen trombose te gebruiken. Eenvoudige tips om de kans op trombose in het vliegtuig of de bus te verkleinen zijn: gemakkelijke, ruim zittende kleding dragen en de schoenen uittrekken. → Noem nog een andere manier om de kans op trombose tijdens zo’n reis te verkleinen.

opgave 8ZUURSTOF-OPNAME

201p

In de longen wordt zuurstof in het bloed opgenomen.

Door welk deel van het bloed wordt zuurstof vooral opgenomen?

A door de bloedplaatjes

B door het bloedplasma

C door de rode bloedcellen

D door de witte bloedcellen

De hoeveelheid zuurstof die in het bloed kan worden opgenomen, hangt onder andere af van het geslacht en de leeftijd. Bij een groep ongetrainde mannen en vrouwen heeft men gemeten hoeveel zuurstof het bloed per minuut kan opnemen. De resultaten van deze metingen zijn weergegeven in het diagram. maximale 6,0 Legenda: zuurstof-opname zuurstof-opname bij mannen (L/min) 5,0 zuurstof-opname bij vrouwen 4,0 3,0 2,0 1,0 0 0 10 20 30 40 50 60 70 80 leeftijd (jaren)

211puitwerkbijlage

Naar aanleiding van de resultaten van dit onderzoek worden twee uitspraken gedaan.

Deze twee uitspraken staan op de uitwerkbijlage.

Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist of onjuist is.

221p

Lees uit het diagram af hoe groot het verschil is tussen de maximale hoeveelheid

opgenomen zuurstof per minuut bij mannen en bij vrouwen van 45 jaar.

opgave 9ÖTZI

In de Alpen heeft men enkele jaren geleden in een gletsjer een ijsmummie

gevonden van 5300 jaar oud. Ötzi, zoals hij genoemd is, wordt bij – 6 ˚C

bewaard en tentoongesteld.

231p

Gewoonlijk worden dode organismen door reducenten afgebroken.

Leg uit wat de oorzaak is dat Ötzi grotendeels is geconserveerd.

241p

Voor onderzoek wordt de mummie gedeeltelijk ontdooid.

In kleine stukjes weefsel onderzoekt men de chromosomen van Ötzi.

Hoe heet het deel van een cel dat dan wordt onderzocht?

251p

Het gebit kan informatie geven over de plaats waar Ötzi is opgegroeid.

Lood en allerlei andere stoffen komen in de kindertijd vooral in het glazuur terecht.

De hoeveelheden van deze stoffen in de bodem en in het voedsel verschillen sterk van

plaats tot plaats.

In de afbeelding is een tand weergegeven.

Welke letter geeft de plaats aan waar de genoemde stoffen vooral terechtkomen?

A letter P

B letter Q

C letter R

D letter S

opgave 10AAMBEIEN

In een folder staat de volgende informatie over aambeien:

Aan het eind van het darmkanaal zit een sluitspier. Aan de binnenkant

van die sluitspier bevinden zich zwellichaampjes met daarin kleine

bloedvaatjes.

Door te veel druk op de zwellichaampjes kunnen aambeien ontstaan.

Zolang de aambeien aan de binnenkant van de darm blijven, geven ze

weinig klachten.

Als ze buiten de sluitspier gedrukt worden, veroorzaken ze pijn en jeuk

261p

Wat is de naam van de sluitspier aan het eind van het darmkanaal?

271p

Behoren de bloedvaatjes in de zwellichaampjes alleen tot de grote bloedsomloop, alleen

tot de kleine bloedsomloop of tot beide?

A alleen tot de grote bloedsomloop

B alleen tot de kleine bloedsomloop

C zowel tot de grote als tot de kleine bloedsomloop

282p

Mensen met een harde ontlasting hebben eerder last van aambeien.

Daarom raadt de folder aan:

Zorg dat u genoeg beweegt en drink 6 tot 8 glazen vocht per dag.

Eet vezelrijke voeding.

Noem twee verschillende voedingsmiddelen die veel vezels bevatten.

opgave 11BACTERIËN EN GEBIT

Tandplak bestaat voor 80% uit bacteriën. Deze bacteriën breken suikers uit het voedsel af en maken dan melkzuur. Dit melkzuur blijft enige tijd in de mond en lost dan een kleine hoeveelheid van het tandglazuur op: demineralisatie. Volgt er een lange periode zonder dat de bacteriën melkzuur maken, dan kan het glazuur zich weer herstellen: remineralisatie. Diagram 1 en diagram 2 laten de demineralisatie en de remineralisatie in de loop van een dag zien bij twee personen met een verschillend eetgedrag. diagram 1: demineralisatie en remineralisatie bij Jelle (remineralisatie) (demineralisatie) diagram 2: demineralisatie en remineralisatie bij Mirjam (remineralisatie) (demineralisatie)

Naar aanleiding van deze diagrammen worden twee uitspraken gedaan. Deze twee uitspraken staan op de uitwerkbijlage. → Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist of onjuist is.

Twee manieren van snoepen zijn: 1 alle snoep op een dag in één keer opeten 2 de snoep in kleine porties verspreid over de dag opeten → Welke manier van snoepen is het minst schadelijk voor het gebit? Leg je antwoord uit met behulp van de diagrammen.

opgave 12HART EN BLOEDDRUK

311p

Veranderingen in de bloeddruk worden onder andere veroorzaakt door het samentrekken

van het hart.

In de afbeelding is het hart schematisch weergegeven tijdens het samentrekken van de

kamers. Een bloedvat is aangegeven met P.

In bloedvat P is de bloeddruk hoger dan in de andere bloedvaten van de afbeelding.

Hoe heet bloedvat P?

321p

In de afbeelding hieronder is de werking van het hart schematisch weergegeven.

De pijlen geven de stroomrichting van het bloed aan.

De tekeningen staan niet in de juiste volgorde.

Wat is de juiste volgorde van de tekeningen?

A 1 – 2 – 4 – 3

B 1 – 3 – 2 – 4

C 1 – 3 – 4 – 2

D 1 – 4 – 2 – 3

E 1 – 4 – 3 – 2

opgave 13DE WERVELKOLOM

In de afbeelding is onder andere een deel van de wervelkolom weergegeven.

331p

Bevindt zich op plaats P beenweefsel? En bevindt zich op plaats Q beenweefsel?

A alleen op plaats P

B alleen op plaats Q

C zowel op plaats P als op plaats Q

342p

In de afbeelding zijn delen te zien van twee orgaanstelsels.

Geef de namen van deze twee orgaanstelsels.

opgave 14FIDO

Fido is een machine met ruimtes, slangen, kleppen en pompen die een aantal

delen van het verteringsstelsel van een hond nabootsen.

Fabrikanten van hondenvoer kunnen hun producten op Fido testen.

De ruimtes in Fido hebben dezelfde namen en functies als delen van het

verteringsstelsel van een hond en ook van een mens.

351p

In welke volgorde zal het hondenvoer door de ruimtes in Fido gaan?

A dunne darm, maag, twaalfvingerige darm

B dunne darm, twaalfvingerige darm, maag

C maag, dunne darm, twaalfvingerige darm

D maag, twaalfvingerige darm, dunne darm

361p

De zuurgraad in Fido kan gecontroleerd en veranderd worden.

Aan welke ruimte zal het meeste zuur toegevoegd worden?

A aan de dunne darm

B aan de maag

C aan de twaalfvingerige darm

371p

Zal door het gebruik van machines, zoals Fido, het gebruik van levende proefdieren

afnemen, gelijkblijven of toenemen?

A afnemen

B gelijkblijven

C toenemen

opgave 15DE BORSTKAS

In de afbeelding is een deel van de borstkas weergegeven, van bovenaf gezien.

381p

Geef de naam van Q in de afbeelding.

391p

Welk type wervel is afgebeeld?

A een borstwervel

B een halswervel

C een lendenwervel

401p

Om te kunnen bewegen zijn de ribben door gewrichtjes verbonden met de wervels.

In de afbeelding geeft P de plaats van zo’n gewrichtje aan.

Leg uit waarvoor de ribben moeten kunnen bewegen.

opgave 16BIOTECHNOLOGIE

Bekijk eerst het boekje met informatie over biotechnologie. Je kunt de informatie

gebruiken bij het beantwoorden van de vragen 41 tot en met 50.

411p

Gist maakt deeg luchtig vóór het bakken, doordat de gistcellen een gas produceren (zie

informatie 1).

Welk gas produceren de gistcellen?

A koolstofdioxide

B stikstof

C zuurstof

421p

In de afbeelding van informatie 2 staat een techniek weergegeven om genen vanuit een

bacterie over te brengen in een plantencel.

Enkele delen in en om een plantencel zijn:

1 celmembraan

2 celwand

3 cytoplasma

In welke volgorde passeren de genen uit de bacterie deze delen van de plantencel, als

gebruikt wordt gemaakt van die techniek?

A 1 – 2 – 3

B 1 – 3 – 2

C 2 – 1 – 3

D 2 – 3 – 1

431p

In informatie 3 staat, dat door genetische modificatie aardappels zijn gemaakt die veel

amylopectine bevatten.

Tot welke groep stoffen behoort amylopectine?

A tot de eiwitten

B tot de koolhydraten

C tot de mineralen

D tot de vetten

441p

In informatie 3 worden verschillende gewassen genoemd.

Welke twee gewassen zijn genetisch gemodificeerd om ze beter te beschermen?

A aardappel en koolzaad

B aardappel en maïs

C koolzaad en maïs

451p

In informatie 4 staat dat biotechnologie ook gebruikt wordt bij de productie van medicijnen

voor hemofiliepatiënten. Voor deze mensen kan een verwonding levensgevaarlijk zijn, als

ze die medicijnen niet gebruiken.

Leg uit waardoor een verwonding voor hemofiliepatiënten levensgevaarlijk kan zijn.

463puitwerkbijlage

Bij het gebruik van micro-organismen voor de productie van voedingsmiddelen zijn er drie

mogelijkheden:

1 micro-organismen blijven levend in het voedingsmiddel aanwezig

2 alle micro-organismen worden tijdens het productieproces gedood

3 niet de micro-organismen zelf, maar alleen de stoffen die ze maken worden gebruikt

bij het productieproces

Noem bij elke mogelijkheid een voedingsmiddel uit informatie 1 of 5 waarvoor dat

geldt.

Schrijf je antwoord in de tabel op de uitwerkbijlage.

471p

In informatie 6 staan gegevens over aantallen gebruikte proefdieren in Nederland.

Hoeveel procent van de dierproeven in 1999 werd uitgevoerd met genetisch

gemodificeerde dieren?

A ongeveer 15%

B ongeveer 33%

C ongeveer 50%

481puitwerkbijlage

Naar aanleiding van de gegevens in het diagram van informatie 6 worden twee uitspraken

gedaan.