bronnen

Eindexamen nederlands havo 2024, tijdvak 1

opgave 1Tekst 1 Concentratie graag!

11p
Met welk begrip kan de functie van alinea 2 ten opzichte van alinea 1 het
best aangeduid worden?
A gevolg
B nuancering
C tegenstelling
D verklaring
Volgens tekst 1 bevinden we ons in een “aandachtscrisis” (regels 6-7).
21p
Welke zin legt het best uit wat deze aandachtscrisis inhoudt?
Door het toenemende gebruik van sociale media en digitale technologie
A kunnen we alle nieuwe informatie die op ons afkomt niet meer
bijhouden.
B kunnen we ons concentratievermogen niet optimaal benutten.
C worden onze vermogens tot multitasken en verwer ken van prikkels
aangetast.
D worden onze creativiteit en productiviteit op de proef gesteld.
“Eén moment van mentale zwakheid of verveling en de mobiele telefoon
komt tevoorschijn.” (regels 15-18)
Naast mentale zwakheid en verveling worden nog andere oorzaken voor
de aandachtscrisis genoemd in alinea 1 en 2.
32p
Noem drie van die oorzaken. Nummer je antwoorden.
In alinea 4 en 5 worden een situatie, het gevolg daarvan, het ontstane
probleem en een oplossing beschreven.
43p
Vat de informatie uit alinea 4 en 5 samen door onderstaande tabel in te
vullen.
Neem de nummers over en zet je antwoord daarachter.
situatie: 1 gevolg: 2 probleem: 3 oplossing: 4
De afleiding bij het werken in een kantoortuin heeft volgens alinea 6 en 7
nadelige gevolgen, voor het bedrijf of de werknemer.
52p
Welke drie nadelige gevolgen zijn dat? Nummer je antwoorden.
61p
Welk negatief gevolg hebben lunchvergaderingen voor de concentratie
van werknemers, volgens alinea 8 tot en met 10?
Geef antwoord in één of meer volledige zinnen.
Hieronder staan zes uitspraken over de verhouding van de mens tot
digitale ontwikkelingen.
72p
Welke twee uitspraken zijn in overeenstemming met de informatie in
tekst 1?
Noteer alleen de nummers van die twee uitspraken.
1 De mens is mentaal sterk genoeg om afleidingen in de digitale
samenleving te weerstaan en ons brein heeft daarom geen training
nodig.
2 De snelle digitale ontwikkelingen in onze samenleving zorgen ervoor
dat ons brein oppervlakkiger gaat functioneren.
3 Mensen weten in theorie wel hoe ze met de toegenomen informatie
moeten omgaan, maar zwichten in de praktijk toch steeds voor
afleidende prikkels.
4 Het menselijk brein wordt in de digitale samenleving zwaarder belast,
maar de werking ervan is niet veranderd.
5 Hoewel er nog geen hard bewijs voor is, zijn er sterke signalen dat de
vele digitale informatietoepassingen onze creativiteit en intelligentie
aantasten.
6 Ons brein is dermate gevoelig voor afleiding dat multitasken een
inefficiënte manier van werken is.
Zowel in alinea 2 als in alinea 6 noemt de auteur argumenten die tegen de
eigen argumentatie ingaan.
81p
Welk effect is hiermee waarschijnlijk beoogd?
De argumentatie in tekst 1 wordt hierdoor
A geloofwaardiger, want hieruit blijkt dat het niet de bedoeling is de lezer
te misleiden.
B krachtiger, want door deze nuances worden mogelijke bezwaren al
verworpen.
C minder geloofwaardig, want de stelling van de tekst lijkt hierdoor niet
houdbaar.
D minder krachtig, want de tegenargumenten worden onvoldoende
verworpen.
bron 1
figuur bij de opgave
naar: twitter.com, @marcjanjanssen
In bron 1 wordt ‘De kantoortuin van de toekomst’ gepresenteerd.
91p
In hoeverre zal de auteur van tekst 1 deze kantoortuin van de toekomst
wel of niet een goed idee vinden? Licht je antwoord toe aan de hand van
informatie uit alinea 6 tot en met 10.

opgave 2Tekst 2 Lezen is cruciale oefening voor geest én lichaam

In alinea 1 en 2 worden een probleem en twee oorzaken van dat probleem
geschetst.
103p
Vat het probleem en de twee oorzaken uit alinea 1 en 2 samen door
onderstaande tabel in te vullen. Neem de letters en nummers uit de tabel
over en zet je antwoord daarachter.
Geef antwoord in één of meer volledige zinnen en gebruik voor je totale
antwoord niet meer dan 60 woorden.
probleem: P oorzaak 1: O1 oorzaak 2: O2
In alinea 3 en 4 komen de begrippen intensief lezen en extensief lezen
voorbij.
112p
Geef per begrip aan wat ermee bedoeld wordt in tekst 2.
Noteer beide begrippen en schrijf je antwoord daarachter.
“Volgens de achttiende-eeuwse schrijver Georg Christoph Lichtenberg
was de wereld meer veranderd ‘door het lood in zetkasten dan door lood
in kogels’.” (regels 70-75)
121p
Wat wordt met deze uitspraak duidelijk gemaakt, gelet op tekst 2?
Hiermee wordt duidelijk gemaakt dat
A boeken de burgers meer hebben geleerd over een zinvolle manier van
samenleven dan oorlogen hebben gedaan.
B de boekdrukkunst de grote sociale ongelijkheid veel meer heeft
aangewakkerd dan oorlogen hebben gedaan.
C de boekdrukkunst een grotere bijdrage heeft geleverd aan vrijheid en
gelijkheid dan oorlogen hebben gedaan.
D het lezen van boeken een grotere invloed heeft gehad op het uit de tijd
raken van gewoontes dan oorlogen hebben gehad.
“Is lezen nog wel van deze tijd?” (regel 76)
131p
Wat is het antwoord op deze vraag, gelet op de strekking van tekst 2?
A Het is twijfelachtig of lezen nog van deze tijd is, omdat het lezen in
een neerwaartse spiraal terechtgekomen is.
B Lezen is zeker niet meer van deze tijd, omdat we tegenwoordig veel
meer aandacht hebben voor het bewegende beeld van onze
schermen.
C Lezen is zeker wel van deze tijd, omdat het ervoor zorgt dat we
kunnen functioneren in een democratische maatschappij.
141p
Wat is het doel van de historische schets in alinea 3 tot en met 5?
Met de historische schets in alinea 3 tot en met 5 wordt getoond dat lezen
A essentieel is voor het functioneren van een democratie.
B kan helpen om ons te verhouden tot het verleden.
C misschien wel leuk is, maar volstrekt uit de tijd.
D onze kennis van de binnenwereld kan vergroten.
In bron 2 staat hoeveel procent van verschillende groepen mensen in
Nederland lazen in 2006, 2011 en 2016.
bron 2
figuur bij de opgave
naar: Tijdsbestedingsonderzoek 2006, 2011, 2016; Sociaal en
Cultureel Planbureau en Centraal Bureau voor de Statistiek
“Weinigen gaan zover, maar dat lezen, en al helemaal het lezen van
boeken, in een neerwaartse spiraal dreigt te belanden, valt ondanks
leesclubs en e-readers toch lastig te ontkennen.” (regels 82-87)
151p
Leg uit in hoeverre deze bewering wel of niet wordt bevestigd door
bron 2.
Geef antwoord in één of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 25 woorden.
In een tekst kunnen verschillende drogredenen voorkomen, zoals:
− een cirkelredenering
− een onjuist beroep op autoriteit
− een persoonlijke aanval
− het ontduiken van de bewijslast
− het vertekenen van het standpunt
Een kritische lezer zou kunnen opmerken dat één van deze drogredenen
te herkennen is in alinea 6.
162p
Noem die ene drogreden. Noteer daarachter de twee nummers van de
hieronder genoemde uitspraken waarin die drogreden te herkennen is.
1 “Weinigen gaan zover” (regel 82)
2 “en al helemaal het lezen van boeken” (regels 83-84)
3 “valt (...) toch lastig te ontkennen” (regels 85-87)
4 “Ik ben natuurlijk vooringenomen, want mijn leven hangt van lezen en
schrijven aan elkaar.” (regels 87-90)
5 “zoals elke lezer weet” (regels 95-96)
6 “Een goed boek is doorgaans leuker dan de film” (regels 96-97)
In alinea 10 van tekst 2 wordt gesproken over “die nalatigheid”
(regel 172).
171p
Citeer uit alinea 10 het zinsgedeelte waaruit blijkt wat met die nalatigheid
wordt bedoeld.
181p
Citeer uit alinea 10 de twee woorden waarin de kritiek van tekst 2 op die
nalatigheid het sterkst tot uitdrukking komt.
“Misschien kan aan het bestrijden van die nalatigheid een wat
filosofischer argument worden toegevoegd, dat ik nog niet eerder
tegenkwam.” (regels 171-175)
191p
Wat houdt dit filosofische argument in?
Dit houdt in dat lezen ons helpt om
A de politieke desinteresse in lezen te bestrijden.
B onafhankelijk te blijven van de digitale technologie.
C ons bewust te worden van de algoritmen van de grote techbedrijven.
D stil te zitten wanneer we niet mentaal of visueel geprikkeld worden.
De titel van tekst 2 is “Lezen is cruciale oefening voor geest én lichaam”.
201p
Wat moeten mensen oefenen voor hun geest, volgens alinea 11 en 12?
In een tekst kunnen verschillende argumentatieschema’s worden gebruikt,
zoals een argumentatieschema op basis van
1 autoriteit
2 kenmerk of eigenschap
3 oorzaak en gevolg
4 overeenkomst en vergelijking
5 voorbeelden
6 voor- en nadelen
211p
Welk argumentatieschema wordt vooral gebruikt voor de
hoofdargumentatie in tekst 2?
Noteer alleen het nummer van je antwoord.
In alinea 2 wordt de vraag gesteld of “wij kiezen voor ontlezing of dat we
het sluipenderwijs laten gebeuren” (regels 30-32). Uit alinea 11 en 12 kan
een antwoord op deze vraag worden afgeleid.
221p
Welke zin geeft dat antwoord het best weer?
Ontlezing
A is een keuze, want we besteden veel te veel tijd aan de schermen van
onze smartphones.
B is een keuze, want we oefenen te weinig met het vermijden van
fysieke en visuele prikkels.
C laten we sluipenderwijs gebeuren, want we hebben ons afhankelijk
laten maken van digitale technologie.
D laten we sluipenderwijs gebeuren, want we zijn een weerloos
slachtoffer geworden van commerciële en politieke manipulatie.
231p
Welke zin geeft het tekstdoel van tekst 2 het best weer?
De tekst wil
A de lezer aan het denken zetten over de manier waarop we ervoor
kunnen zorgen dat we geen weerloos slachtoffer worden van
commerciële en politieke manipulatie.
B de lezer overtuigen van het feit dat een goede leescultuur een
voorwaarde is om een maatschappij goed te laten functioneren.
C de lezer informeren over het ontstaan van de boekdrukkunst en welke
gevolgen die heeft gehad voor de democratische maatschappij.
D de politiek overhalen om meer belangstelling te tonen voor de
afnemende leesvaardigheid in de samenleving.

opgave 3Tekst 3 Stimuleer het lezen, maar negeer Netflix niet

241p
Hoe kan de houding van de auteur van tekst 3 ten opzichte van ontlezing
bij jongeren het best worden getypeerd?
De auteur
A is teleurgesteld dat jongeren minder lezen, want boeken bieden zoveel
waardevols.
B onderkent het probleem van ontlezing, maar toont begrip voor de
situatie van jongeren.
C vindt de situatie niet zorgwekkend, want jongeren gaan als ze ouder
zijn toch lezen.
D windt zich erover op, maar snapt wel dat jongeren minder lezen met al
die afleidingen van hun beeldschermen.
In alinea 2 tot en met 5 wordt de inspanning op het gebied van lezen
vergeleken met die op het gebied van fietsen. Je kunt de ontwikkelingen
in deze inspanningen weergeven met behulp van onderstaande tabel.
253p
Vul de tabel aan met de juiste informatie uit tekst 3. Neem de nummers uit
de tabel over en zorg dat er correcte zinnen ontstaan.
lezen fietsen Vroeger (1) … Vroeger (4) … En toen (2) … En toen (5) … Daardoor (3) … Daardoor (6) …
“Het is – wat klinkt dat vervelend – een letterlijk “asociale” bezigheid.”
(regels 80-81)
In deze zin geeft de auteur zelf commentaar op het gebruik van het woord
“asociale”.
261p
Wat is het belangrijkste effect van dit commentaar?
Het maakt de lezer ervan bewust dat de term “asociaal” normaal
gesproken
A een negatieve lading heeft, maar in dit geval neutraal wordt bedoeld.
B een negatieve lading heeft, maar in dit geval positief wordt bedoeld.
C een neutrale lading heeft, maar in dit geval negatief wordt bedoeld.
D een neutrale lading heeft, maar in dit geval positief wordt bedoeld.
“Lezen lukt vaak alleen in alle rust en stilte. Kom daar eens om in deze
tijd.” (regels 85-87)
271p
Welke constatering over “deze tijd” is af te leiden uit bovenstaand citaat?
“Wat heeft dat ‘lastige lezen’ meer te bieden dan kijken?” (regels 97-99)
281p
Wat is het antwoord op deze vraag, volgens tekst 3?
Geef antwoord in één of meer volledige zinnen.
De titel van tekst 3 kan worden gezien als een oproep.
291p
Aan wie wordt deze oproep gedaan, gelet op de conclusie van tekst 3?
Deze oproep wordt gedaan aan
A de jongere generatie lezers.
B de makers van Netflixseries.
C docenten literatuuronderwijs.
D Maarten Doorman.
302p
Welke omschrijving verwoordt het best de hoofdgedachte van tekst 3?
A Om de toenemende ontlezing door jongeren te stoppen, is het
belangrijk dat de jeugd tijdens het literatuuronderwijs leert inzien dat
het lezen van boeken een unieke en waardevolle activiteit is.
B Om het lezen te stimuleren, moeten docenten ervoor zorgen dat de
jongere generatie zowel verhalen leest als naar verhalen kijkt, zodat
zij leert dat boeken iets noodzakelijks bieden wat series en films niet
bieden.
C Om te begrijpen waarom jongeren tegenwoordig minder lezen, moet
de oudere generatie accepteren dat de leesinspanning door de jeugd
heel anders wordt ervaren dan door de oudere generatie toen die jong
was.
Overkoepelende vragen bij tekst 2 (Lezen is cruciale oefening…)
en tekst 3 (Stimuleer het lezen…)
Hieronder staan zeven uitspraken naar aanleiding van tekst 2 en 3.
1 De auteur benadert zowel beeld als schrift positief.
2 De auteur is bezorgd over de gevolgen van ontlezing voor de
maatschappij.
3 De auteur presenteert zich als leesliefhebber.
4 De auteur richt zich in de tekst tot het onderwijs.
5 De auteur richt zich in de tekst tot de politiek.
6 De auteur vindt dat boeken iets unieks kunnen bewerkstelligen bij de
lezer.
7 De auteur ziet een generatiekloof op het gebied van lezen.
314p
Geef voor elke uitspraak aan of deze van toepassing is op alleen tekst 2,
alleen tekst 3 of allebei.
Noteer steeds het nummer van de uitspraak en zet je antwoord
daarachter.
Tekstfragment 1 is een fragment uit een interview met twee filosofen
waarin de vraag aan bod komt of het erg is dat er minder gelezen en meer
genetflixt wordt.
tekstfragment 1
(1) “Je kunt beter een goede serie kijken dan een slecht boek lezen”, zegt
Fleur Jongepier, docent toegepaste ethiek en onderzoeker aan de
Radboud Universiteit. “Dat neemt niet weg dat er tal van redenen zijn
waarom lezen waardevol is. Zo zorgen boeken ervoor dat wij andere
tijden, culturen en opvattingen begrijpen; dat we kennis opdoen over ons-
zelf, anderen en de wereld in brede zin. Maar dat kunnen series en films
ook bieden. We hebben behoefte aan goede verhalen, niet per se aan
boeken. De ene vorm is daarbij niet per definitie beter dan de andere
vorm, het gaat om de kwaliteit van het verhaal. Neem het boek 1984 van
George Orwell en de serie Black Mirror op Netflix. Is het beter als een
scholier een roman over een dystopie leest dan dat hij een science-
fictionserie over dystopieën kijkt? Dat lijkt mij niet; het zijn beide
interessante, gelaagde verhalen.”
(2) “Er is wel degelijk een groot verschil tussen beide”, reageert filosoof
en schrijver Désanne van Brederode. “Een boek lezen is een intieme
aangelegenheid tussen mij en het fysieke boek. Hoewel de schrijver zo
goed mogelijk een bepaalde wereld schetst, is het mijn verbeelding die
aan de hand van zijn woorden de personages, kamers en landschappen
oproept. Bij een serie of film krijg ik die hele wereld op een presenteer-
blaadje aangereikt. Dit verschil tussen actieve en passieve verbeelding is
van belang: boeken dagen het verbeeldingsvermogen meer uit en bieden
ruimte voor persoonlijke invullingen. Dat blijft iets magisch van het
geschreven woord.”
(3) Fleur Jongepier: “In hoeverre we iets actief of passief meemaken,
heeft denk ik meer te maken met de inhoud en kwaliteit van het verhaal.
En ook films of series kunnen een intieme relatie teweegbrengen.
Bovendien, is onszelf passief onderdompelen in verhalen altijd slechter?
Als je geen energie hebt om een boek op te pakken, maar wel om een
goede serie te kijken, lijkt mij dat prima. Het is beter dan eindeloos door
sociale media scrollen, wat je anders misschien zou doen.”
naar: Alexandra van Ditmars, ‘Woord én beeld zijn waardevol’
uit: Trouw, 25 juni 2020
Stel je voor:
Op school ga je discussiëren over de volgende stelling: “Een verhaal in
boekvorm heeft meerwaarde boven een Netflixverhaal.” Je leest ter
voorbereiding op de discussie tekst 2, tekst 3 en tekstfragment 1.
Tijdens het lezen merk je op dat het begrip “geestelijke […] oefening” uit
tekst 2 (regels 202-203) inhoudelijk overeenkomt met een zin in alinea 5
tot en met 8 van tekst 3.
321p
Citeer deze zin uit tekst 3.
Het begrip “geestelijke oefening” komt ook in andere bewoordingen voor
in alinea 2 van tekstfragment 1.
331p
Welke bewoording in tekstfragment 1 is dat?
Je zoekt uit of de auteurs van tekst 2 en tekst 3 en de twee personen in
tekstfragment 1 het wel of niet eens zijn met de stelling en waarom.
344p
Neem de nummers uit onderstaande tabel over en geef steeds aan of de
betreffende persoon het wel of niet eens is met de stelling en wat diens
belangrijkste argument daarvoor is.
stelling: “Een verhaal in Netflixverhaal.” boekvorm heeft meerwaarde boven een persoon wel of niet eens belangrijkste argument 1 auteur tekst 2     2 auteur tekst 3     3 Fleur Jongepier     4 Désanne van Brederode    

opgave 4Tekst 4 Hoog tijd voor verplicht vaderschapsverlof

In alinea 2 wordt een vergelijking gemaakt met Scandinavische landen.
351p
Wat is het belangrijkste doel van deze vergelijking?
A aangeven dat een hoge plaats op de ranglijst gendergelijkheid
samenhangt met het investeren in vaderschapsverlof
B laten zien dat de situatie in Nederland niet zo veel verschilt van die in
de Scandinavische landen
C voorbeelden geven van landen die moeders en vaders gelijk
behandelen na de geboorte van een kind
D vooruitlopen op de vergelijking met Noorwegen die later in de tekst
wordt uitgewerkt
361p
Welke term geeft het best weer hoe er in alinea 3 en 4 wordt gedacht over
de regelgeving rondom ouder- en partnerschapsverlof in Nederland?
De regelgeving is
A ondoordacht.
B onduidelijk.
C oneerlijk.
D onuitvoerbaar.
In alinea 5 en 6 staat een argumentatie over het huidige Nederlandse
beleid ten opzichte van ouderschapsverlof.
374p
Vat deze argumentatie samen aan de hand van onderstaande tabel.
Neem hiervoor de nummers over op je antwoordblad en noteer daarachter
de juiste aanvullingen.
Zorg dat er correcte zinnen ontstaan.
typering huidige beleid I n de huidige situatie (1) … reden voor het huidige beleid D e reden is dat (2) … bezwaren tegen het huidige beleid D it beleid is niet gewenst, want (3) … en (4) …
381p
Welke zin geeft de strekking van alinea 7 het best weer?
A Moeders hoeven zich tijdens hun ouderschapsverlof geen zorgen te
maken over inkomensverlies.
B Ouderschap leer je al doende en komt zowel bij moeders als vaders
vanzelf als ze voor hun baby zorgen.
C Vaders hebben meer tijd en ruimte nodig om voor hun baby te leren
zorgen dan moeders.
D Zowel moeders als vaders kunnen goed voor hun baby leren zorgen,
maar hebben daar allebei tijd en rust voor nodig.
“Toch slaagt het Noorse model er niet volledig in zorgtaken gelijk te
verdelen.” (regels 107-109)
392p
Welke twee redenen worden hiervoor genoemd in tekst 4?
Geef antwoord in één of meer volledige zinnen. Nummer je antwoorden.
“Maar om vaders te beschermen tegen een competitieve arbeidscultuur
zou het partnerverlof, net als het verlof bij moeders, ook verplicht moeten
worden.” (regels 132-136)
401p
Waarom zou een verplicht partnerverlof vaders beschermen tegen een
competitieve arbeidscultuur, volgens tekst 4?
Geef antwoord in één of meer volledige zinnen.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.