Eindexamen nederlands havo 2023 tijdvak 2

opgave 1Tekst 1 Maar ik bén gelukkig en ik bén productief

“Het is geen afgunst, maar ik ga toch sommigen ontvolgen om niet elke

keer geconfronteerd te worden met wat ik niet heb.” (regels 1-4)

11p

Wat wil deze persoon volgens alinea 1 uiteindelijk bereiken met het

mijden van de confrontatie?

Uit alinea 1 tot en met 5 blijkt wat de heersende gedachte is in de

samenleving over een succesvol en gelukkig leven.

21p

Welke zin geeft die heersende gedachte het best weer?

Gelukkig en succesvol leven is vrijwel onmogelijk.

Gelukkiger worden kun je leren met online cursussen.

Je mag niet tevreden zijn met je eigen successen.

Je succes en geluk heb je zelf in de hand.

In alinea 6 staat de happiness paradox centraal.

31p

Welke zin is de beste toelichting bij deze paradox?

Individualisme zorgt ervoor dat mensen niet echt gelukkig kunnen zijn.

Juist ogenschijnlijk gelukkige mensen zijn in werkelijkheid ongelukkig.

Mensen denken ten onrechte dat geld hen gelukkig kan maken.

Mensen staan hun geluk in de weg door naar andermans geluk te

kijken.

Richard Layard en Kelly Dekker benoemen in alinea 6 en 7 ieder een

gevolg van het vergelijken van jezelf met anderen.

42p

Waar leidt het vergelijken met anderen toe volgens Layard en waar leidt

het toe volgens Dekker?

Volgens alinea 7 en 8 heeft de komst van internet aspecten van het

onderling vergelijken veranderd.

52p

Wat is er veranderd volgens alinea 7 en wat is er veranderd volgens

alinea 8?

Neem de alineanummers 7 en 8 over en schrijf je bijbehorende antwoord

erachter. Gebruik voor je totale antwoord niet meer dan 25 woorden.

61p

Welk kopje vat de inhoud van alinea 11 tot en met 13 het best samen?

De constante druk om succesvol te zijn

De grote invloed van beroemde voorbeeldfiguren

De hoge uitgaven aan zelfontwikkeling

De negatieve gevolgen van hard werken

71p

Welk kopje vat de inhoud van alinea 14 tot en met 17 het best samen?

De hang naar controle

De zoektocht naar geluk

Het streven naar zelfvertrouwen

Het vastleggen van geluk

“Dat zoekende gevoel ontbreekt op sociale media.” (regels 190-191)

81p

Wat wordt met deze uitspraak bedoeld?

De onzekere route naar geluk wordt doorgaans niet gedeeld op

sociale media.

Gevoelens die leiden tot geluk worden zelden getoond op sociale

media.

Het is meestal niet mogelijk om geluk vast te leggen in een post op

sociale media.

Het recept voor succes en geluk is bijna niet terug te vinden op sociale

media.

“Volgens de eerdergenoemde Layard, tevens een autoriteit op het gebied

van onderzoek naar geluk, is een groot deel van de mensen verkeerd

bezig in de zoektocht naar geluk.” (regels 194-199)

In alinea 17 geeft Layard aan wat mensen wel en wat mensen niet

moeten doen in de zoektocht naar geluk.

91p

Citeer de zin waarin deze beide elementen voorkomen.

“Er is nadrukkelijk ook een rol weggelegd voor werkgevers, organisaties

en onderwijsinstellingen, zegt Bussemaker.” (regels 248-251)

101p

Hoe moeten werkgevers, organisaties en onderwijsinstellingen de druk bij

jongvolwassenen verminderen volgens alinea 18?

Zij moeten

de verwachtingen ten aanzien van jongvolwassenen bijstellen.

duidelijke maatstaven opstellen voor de beoordeling van

jongvolwassenen.

jongvolwassenen zelf laten kiezen wat ze belangrijk vinden.

niet meegaan in de druk die jongvolwassenen elkaar opleggen.

Zowel in alinea 10 als in alinea 19 worden adviezen gegeven.

111p

Welk advies blijkt uit beide alinea’s?

tekstfragment 1

(1) Sociale vergelijkingen kunnen twee kanten op: omhoog en omlaag.

We vergelijken onszelf in neerwaartse richting door te kijken naar

mensen die er slechter voorstaan dan wijzelf.

(2) Dat is een manier om onszelf gerust te stellen. “Het is niet voor niks

dat de programma’s van bijvoorbeeld Dr. Phil¹⁾ en Oprah Winfrey²⁾ zo

populair zijn”, zegt sociaal psycholoog Paul van Lange, hoogleraar aan

de Vrije Universiteit Amsterdam. In feite verzekeren we onszelf ervan

dat het allemaal nog veel erger kan als we de misère bij Dr. Phil zien.

(3) “Door onszelf te vergelijken met mensen die slechter af zijn, voelen

we ons korte tijd beter”, zegt Van Lange. Het is een handige truc die we

inzetten om te kunnen omgaan met teleurstellende gebeurtenissen in

ons eigen leven, zoals ontslag of ziekte.

(4) Neerwaartse vergelijkingen gebruiken we dus om ons beter te

voelen. Daartegenover staan de ‘opwaartse vergelijkingen’ die we

maken als we iemand zien die beter presteert dan wijzelf. Vaak gebeurt

dat onbewust: wanneer een collega vertelt dat hij gisteren twintig

kilometer heeft hardgelopen ga je automatisch bij jezelf na wanneer je

zelf voor het laatst sportte. Dat kan een stimulans zijn om zelf ook aan

je conditie te gaan werken. Goed voorbeeld doet immers goed volgen:

van kijken naar iemand die beter presteert of het beter heeft, kun je

leren wat je eigen zwakke plekken zijn en hoe je kunt groeien.

uit: Eva Gabeler, ‘Dag perfectie! Hoog tijd voor wat online eerlijkheid’

in: www.psychologiemagazine.nl

noot 1 Dr. Phil McGraw gaat in zijn talkshow met mensen in gesprek over hun dagelijkse

problemen.

noot 2 Oprah Winfrey sprak in haar talkshows over uiteenlopende onderwerpen met

uiteenlopende (beroemde) gasten.

Zowel in tekstfragment 1 als in tekst 1 komt het vergelijken met anderen

aan bod.

121p

In welk opzicht verschillen tekstfragment 1 en tekst 1 als het gaat om het

effect van vergelijken?

Geef antwoord in één of meer volledige zinnen en gebruik voor je

antwoord niet meer dan 25 woorden.

In alinea 11 en 12 van tekst 1 vergelijkt Maaike Schneiders zichzelf met

anderen.

131p

Geef op basis van de informatie in tekstfragment 1 aan of hier sprake is

van een neerwaartse of een opwaartse vergelijking. Leg je antwoord uit.

Geef antwoord in één of meer volledige zinnen en gebruik voor je

antwoord niet meer dan 25 woorden.

Tekstfragment 2 gaat over de app HappyWe, die werd ontwikkeld door

onder anderen Chiel van der Linden.

tekstfragment 2

(1) HappyWe past in de trend die is ontketend door het wetenschappelijke bewijs dat de meeste mensen aanzienlijk gelukkiger worden als ze regel- matig opschrijven wat er goed gaat in hun leven. Sindsdien is er een scala aan dankbaarheidsdagboeken op de markt gekomen, zoals The Five Minute Journal1) uit Canada, waarin je ’s avonds onder meer ‘drie geweldige dingen die vandaag gebeurden’ noteert. (2) Prachtig, dat steeds meer mensen hun ‟hersenpatronen voor dankbaarheid” trainen, vindt Van der Linden. Maar zo’n dagboek kun je niet gemakkelijk delen met anderen. Wat je schrijft in HappyWe wél. (3) Het lezen van elkaars geluksmomenten zorgt volgens hem voor een extra positief effect. Vervolgens kun je de ander ook via een smiley laten weten dat je ‘happy’ wordt van diens bericht. Eventueel voorzien van een persoonlijke reactie, die vaak blij maakt om te schrijven én te ontvangen. “Veel vliegen in één klap dus”, zegt Van der Linden. naar: Ykje Vriesinga, ‘Geluk is er om te delen, dus daar is nu een app voor’ uit: NRC, 21 oktober 2021 noot 1 The Five Minute Journal: Het vijfminutendagboek

Stel je voor: in de les maatschappijleer ga je discussiëren over de vraag

of de app HappyWe wel of geen geschikt hulpmiddel is om gelukkiger te

worden. Ter voorbereiding op de discussie verzamel je uit tekst 1

argumenten die voor of tegen het gebruik van de app kunnen pleiten.

144p

Neem onderstaande tabel over en vul hem aan met argumenten voor en

tegen. Gebruik hiervoor alinea 6, 16 en 17 zoals aangegeven in de tabel.

Noteer maximaal één argument per vakje.

argumenten voor argumenten tegen alinea 6: alinea 6: alinea 17: alinea 16:

152p

Welke zin geeft de hoofdgedachte van tekst 1 het best weer?

Door druk vanuit de maatschappij en sociale media richten

jongvolwassenen zich uitsluitend op kwantitatieve successen, wat een

averechts effect heeft op hun persoonlijke ontwikkeling.

Jongvolwassenen krijgen vanuit de maatschappij en via sociale media

de boodschap dat succes een keuze is, waardoor zij steeds meer hun

best gaan doen, maar hun zoekende gevoel niet verdwijnt.

Maatschappelijke verwachtingen en het vergelijken met anderen op

sociale media leggen een grote druk op jongvolwassenen en staan

levensvreugde in de weg.

Onder druk van sociale media en de maatschappij vergeten

jongvolwassenen vaak dat je een heel leven hebt om gelukkig te

worden.

opgave 2Tekst 2 Politiek debat hoort juist in de schoolbank

Wat is de belangrijkste functie van alinea 1? A de opbouw van de tekst aankondigen B de tekst samenvatten met een pakkend citaat C het onderwerp introduceren met een toepasselijk voorbeeld D het standpunt presenteren met een grappige anekdote “Zijn docenten in 3 vwo gaven aan dat het lastig is om over politiek te praten zonder je eigen mening te delen.” (regels 3-6) Hieruit blijkt terughoudendheid bij docenten om hun eigen mening te geven.

Welke woordgroep uit de tekst geeft een directe verklaring voor deze terughoudendheid? A controversiële (politieke) kwesties (regels 23-24) B weinig houvast (regel 41) C nog geen gemeengoed (regels 55-56) D onze afrekencultuur (regel 58)

Welke verklaring geeft alinea 3 voor het verschil in aandacht voor de verkiezingen op middelbare scholen? Geef antwoord in één of meer volledige zinnen. De auteur van tekst 2 laat merken dat zij een autoriteit is op het gebied van het onderwerp van de tekst.

Citeer de twee zinsgedeelten uit tekst 2 waarin dit het duidelijkst tot uitdrukking komt.

In alinea 6 tot en met 9 is sprake van een standpunt met bijbehorende argumenten. Deze kunnen worden weergegeven met behulp van de onderstaande argumentatiestructuur. Twee argumenten zijn al ingevuld. standpunt argument (s) 1 (a1) argument subargument 2 (a2) 1.1 (sa1.1) subargument 2.1 (sa2.1) Leerlingen met verschillende politieke kleuren kunnen op school gezamenlijk stilstaan bij huidige en wenselijke waarden en normen op het gebied van vrijheid van meningsuiting. Het argument subargument hoort bij 3 (a3) de persoonsvormende 3.1 (sa3.1)

Vul de argumentatiestructuur aan met de juiste informatie uit alinea 6 tot en met 9. Neem onderstaande termen over en zet het bijbehorende antwoord erachter. Geef steeds antwoord in één of meer volledige zinnen. s: a1: sa1.1: a2: sa3.1:

Wat is het belangrijkste doel van tekst 2? Het belangrijkste doel is de lezer A aan het denken zetten over de vraag of het onderwijs een rol moet spelen in de politieke meningsvorming van leerlingen. B aan het denken zetten over de vraag of socialisatie in het gedachtegoed van een bepaalde politieke partij thuishoort in het onderwijs. C ervan overtuigen dat er een wet moet komen die voorschrijft op welke manier scholen aandacht moeten geven aan de politiek. D ervan overtuigen dat het onderwijs de belangrijke taak heeft om jongeren te helpen bij het vormen van hun politieke mening. E informeren over de mogelijkheden die het onderwijs heeft om leerlingen te ondersteunen bij het spreken over controversiële politieke kwesties. F informeren over de problemen waar docenten tegenaan lopen bij de invulling van het burgerschapsonderwijs.

opgave 3Tekst 3 Laat jongeren eerder meedoen

“De eerste stap die de regering moet zetten is het voor jongeren mogelijk

maken om burgerinitiatieven in te dienen en te ondertekenen.” (regels

15-19)

In alinea 3 en 4 staan argumenten voor dit standpunt.

223p

Noem drie van deze argumenten.

In alinea 3 en 4 worden drie verschillende vormen van politieke

participatie door jongeren genoemd, waarbij wordt aangegeven hoe snel

of op welke termijn deze vormen kunnen worden ingevoerd.

233p

Neem de nummers uit onderstaande tabel over op je antwoordblad en vul

het gevraagde aan.

vorm van politieke participatie hoe snel / op welke termijn 1a 1b is al ingevoerd 2a 2b 3a 3b

In alinea 3 en 4 wordt op twee verschillende plekken kritiek gegeven op

het huidige beleid rondom politieke participatie door jongeren.

241p

Citeer twee zinnen uit alinea 3 en 4 waarin kritiek staat op dat beleid.

“Ironisch genoeg was de verschillende politieke jongerenorganisaties niet

om advies gevraagd.” (regels 86-89)

251p

Leg uit waarom het ironisch is dat de verschillende politieke

jongerenorganisaties niet om advies was gevraagd.

Geef antwoord in één of meer volledige zinnen en gebruik voor je

antwoord niet meer dan 30 woorden.

“Sterker nog: voor een premier die jongeren de ‘revolutie’ wil laten

uitroepen is dit een buitenkansje. Met dit plan voegt Rutte de daad bij het

woord en heeft hij pas echt ‘Vertrouwen in de toekomst’.” (regels 107-112)

261p

Hoe kan dit tekstgedeelte het best worden getypeerd en waarom?

Dit kan het best worden getypeerd als

agressief, omdat de premier hiermee direct wordt aangevallen.

cynisch, omdat de auteur weinig vertrouwen lijkt te hebben in de

premier.

enthousiast, omdat de auteur en de premier het uiteindelijk eens

blijken te zijn.

gevat, omdat de premier met zijn eigen woorden wordt

geconfronteerd.

Overkoepelende vragen bij tekst 2 (Politiek debat hoort juist in

de schoolbank) en tekst 3 (Laat jongeren eerder meedoen)

Alinea 1 van tekst 3 geeft een argument voor het bevorderen van

democratische participatie van jongeren dat in tekst 2 nog niet is

genoemd.

271p

Welk argument is dat?

Geef antwoord in één of meer volledige zinnen en gebruik voor je

antwoord niet meer dan 15 woorden.

Zowel in tekst 2 als in tekst 3 wordt gepleit voor een verandering op het

gebied van het betrekken van jongeren bij de democratie.

282p

Wie of wat moet deze verandering in gang zetten volgens tekst 2

enerzijds en tekst 3 anderzijds?

Geef antwoord door uit onderstaande zinnen de nummers over te nemen

en daarachter de juiste aanvulling te noteren.

Volgens tekst 2 moet deze verandering komen vanuit... (2)

Volgens tekst 3 moet deze verandering komen vanuit... (3)

Stel, je overweegt als zestien- of zeventienjarige om een burgerinitiatief in

te dienen, iets wat de auteur van tekst 3 zal aanmoedigen. Je moet dan

twee stappen zetten: de eerste stap is weloverwogen besluiten of je dit

wel of niet gaat doen, de tweede stap is het burgerinitiatief op een goede

manier indienen.

Welke twee vaardigheden heb je volgens tekst 2 nodig voor de eerste

stap?

292p

Noteer deze twee vaardigheden. Baseer je antwoord op alinea 7 tot en

met 9 van tekst 2.

Gebruik voor je antwoord niet meer dan 50 woorden.

opgave 4Tekst 4 Ga loten als je iets wil doen aan ongelijkheid

Hieronder staan in alfabetische volgorde vijf mogelijke tussenkopjes voor

tekst 4:

1 De moeilijkheid van onbevooroordeeld oordelen

2 Discriminatie in het dagelijks leven

3 Gewogen loting als oplossing

4 Positieve discriminatie als oplossing

5 Selectie voor opleidingen en banen

303p

Welk tussenkopje past het best bij welk tekstgedeelte?

Neem onderstaande tabel over op je antwoordblad en noteer per

tekstgedeelte het nummer van het juiste tussenkopje.

Let op: er blijft één tussenkopje over.

tekstgedeelte tussenkopje alinea 1 en 2 alinea 3 alinea 4 t/m 6 alinea 7 t/m 9

Stel je voor: de brugklascoördinator en directie van een havo vergaderen

over de vraag of ze de toelating tot school vooral willen baseren op de

uitslag van de eindtoets basisonderwijs of op de inschatting van de

leerkracht van groep 8.

312p

aan wat volgens alinea 3 het best zou zijn en waarom.

Geef antwoord door onderstaande zin over te nemen en aan te vullen tot

een correcte en volledige zin.

Het best zou zijn om … te gebruiken, want ….

Alinea 3 spreekt over harde en zachte selectiemethodes. Hieronder staan

vier denkbeeldige situaties.

322p

Noteer de nummers van de situaties en geef per situatie aan of de

selectiemethode hard of zacht is.

De situaties:

1 Faizel reageert op een woning van een verhuurder. De verhuurder

kiest voor Faizel omdat hij genoeg verdient om de huur te kunnen

betalen.

2 Kysha wil aan de kunstacademie studeren. Ze wordt niet toegelaten

vanwege de toelichting op haar motivatie.

3 Marjolijn solliciteert bij een IT-bedrijf. Ze wordt aangenomen op grond

van het aantal werkjaren in de IT en de score op een IQ-test.

4 Oliver gaat voor zijn opleiding stage lopen bij een hotel. Hij is uit

twintig kandidaten gekozen omdat hij het best Frans en Duits spreekt.

“Bijkomend probleem is dat in de meeste gevallen vele kandidaten

gewoonweg geschikt zijn.” (regels 41-44)

331p

Wat houdt dit bijkomend probleem in volgens tekst 4?

Wanneer vele kandidaten geschikt zijn,

blijkt het lastig om de uitkomsten van objectieve tests te negeren.

is het onmogelijk om de beste persoon te kiezen.

moet er extra moeite worden gedaan om een keuze te maken.

wordt het risico op een bevooroordeelde keuze groter.

“Een manier om deze menselijke fout te compenseren is positieve

discriminatie.” (regels 48-50)

341p

Citeer uit alinea 1 of 2 het woord waarmee deze “menselijke fout” ook

wordt aangeduid.

alinea 4 tot en met 6 is sprake van een standpunt met drie

bijbehorende argumenten. Deze argumentatiestructuur kan in

onderstaande tabel worden samengevat.

standpunt argument 1 argument 2 argument 3

352p

Neem de tabel over en vul het gevraagde aan.

Geef steeds antwoord in één of meer volledige zinnen.

“Aan de universiteiten worden op dit moment alleen voor sekse quota

gehanteerd. Dit leidt logischerwijs tot extra discriminatie van andere

benadeelde groepen.” (regel 72-76)

361p

Waarom kan een quotum voor sekse leiden tot extra discriminatie van

andere benadeelde groepen volgens tekst 4?

Een quotum voor sekse kan leiden tot extra discriminatie, omdat

mensen die al benadeeld worden op basis van hun achtergrond, bij

voorbaat ook nog eens minder kans maken om aangenomen te

worden als ze niet hetzelfde geslacht hebben als waarvoor het quotum

geldt.

mensen die niet behoren tot het geslacht waarvoor het quotum geldt,

van tevoren geen kans meer maken om aangenomen te worden,

omdat ze door hun achtergrond ook bij een andere benadeelde groep

horen.

mensen die niet het geslacht hebben waarvoor het quotum geldt, geen

kans meer maken om aangenomen te worden omdat ze door hun

achtergrond automatisch bij een andere benadeelde groep horen.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

tekstfragment 3

De Tweede Kamer wil loten voor universiteiten en hogescholen weer toestaan. Is dat terecht? “Nee, ik vind loting een dom instrument dat je mensen niet kunt aandoen”, zegt Frank Ankersmit, emeritus hoogleraar intellectuele geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen. “Het valt niet te verkopen dat een toekomstige student met hoge cijfers en een goede motivatie wordt afgewezen omdat hij werd uitgeloot, terwijl iemand met lage cijfers die het minder graag wil door dom geluk wel wordt toegelaten.” naar: Alexandra van Ditmars, ‘Loten én selecteren is beter dan loten alleen’ uit: Trouw, 20 februari 2020

In alinea 7 en 8 van tekst 4 is sprake van een gewogen loting voor

toelating tot het hoger onderwijs.

371p

Met welk aspect van de gewogen loting uit tekst 4 zal Frank Ankersmit uit

tekstfragment 3 het eens zijn?

Uit tekstfragment 3 blijkt dat Frank Ankersmit de motivatie van een

student belangrijk vindt voor de toelating tot het hoger onderwijs.

381p

Geef aan of de auteur van tekst 4 het hiermee wel of niet eens zal zijn en

leg uit waarom.

Geef antwoord door onderstaande zin over te nemen en aan te vullen tot

een correcte en volledige zin.