Eindexamen natuurkunde havo 1988 tijdvak 1

bij dit examen

Natuurkunde Havo 1988-I

opgave 1Opgave 1 Reuzenrad

In figuur 1 is het reuzenrad van een kermis getekend. De straal van het rad is 10,0 m. Het rad draait eenparig rond. Eén omwenteling duurt 30 s. De as M bevindt zich 12,0 m boven de grond. De nabijgelegen huizen hebben een hoogte van 7,0 m. In het rad zijn, op onderling gelijke afstanden, stoeltjes gemonteerd. De afmetingen van stoeltjes en passagiers worden verwaarloosd.

→ Bepaal hoelang een passagier in een stoeltje zich gedurende één omwenteling boven de huizen bevindt. In het rad bevindt zich onder meer het stoeltje P. De hoogte boven de grond van de passagier in stoeltje P is een functie van de tijd. Op het tijdstip t = 15 s passeert stoeltje P het hoogste punt. In figuur A van de bijlage is dit weergegeven door punt K.

→ Teken in figuur A de grafiek die de hoogte van stoeltje P weergeeft als functie van de tijd van t = 0 tot t = 60 s. Bijlage:

opgave 2Opgave 2 Wet van Boyle

De injectiespuit in figuur 2 bevat lucht. De spuit is verticaal opgesteld. De opening aan de onderzijde is via een slang met een manometer verbonden. Op de stang van de zuiger is een plankje bevestigd. De zuiger kan zonder wrijving bewegen. Op de wand van de spuit is een schaalverdeling aangebracht. Hierop is af te lezen het volume V van de lucht die zich onder de zuiger in de spuit bevindt. In de manometer zelf en in de slang bevindt zich ook lucht. Deze lucht heeft een constant volume dat onbekend is. De zuiger wordt langzaam naar beneden geduwd. Bij verschillende standen van de zuiger wordt de druk op de manometer afgelezen. In tabel 1 zijn de zo verkregen meerwaarden vermeld.

→ Geef aan onder welke voorwaarden de wet van Boyle geldt voor een ideaal gas. Neem aan dat de wet van Boyle geldt voor de uitgevoerde proef.

→ Bereken het volume van de lucht die zich in de manometer en de slang bevindt. Het meetpunt waarbij het volume in de spuit 6,0 cm 3 is, is verkregen door op het plankje bovenop de stang een voorwerp te plaatsen. De doorsnede van de zuiger is 2,5 cm 2 . De massa van plankje, zuiger en stang wordt verwaarloosd. De druk van de buitenlucht is 1,0 ⋅ 10 5 Pa.

opgave 3Opgave 3 Inductie

In figuur 3 is een stroomkring getekend, bestaande uit een

spanningsbron, een schakelaar S en een spoel.

De spoel is gewonden om een weekijzeren kern PQ. Om

deze kern is daarna nóg een spoel gewonden die

opgenomen is in een gesloten kring met een mA-rneter.

We sluiten de schakelaar S.

→ Leg uit of uiteinde P een noordpool dan wel een zuidpool

wordt.

Meteen na het sluiten van S liep er even een stroom door

de kring met de mA-meter.

→ Leg uit of de stroom in de mA-meter van K naar L dan wel van L naar K liep.

opgave 4Opgave 4 Radioactiviteit

In een preparaat bevinden zich de kernen van de radioactieve isotoop ²¹⁸₅₈At.

Deze isotoop vervalt onder het uitzenden van α‑straling.

→ Geef de reactievergelijking van de vervalreactie.

Om de straling te meten die de isotoop tijdens het verval uitzendt, wordt een telbuis opgesteld.

Gedurende 0,10 s wordt geteld hoeveel deeltjes door de telbuis worden geregistreerd. Tijdens de

meting die begint op tijdstip t = 0 worden 800 deeltjes geteld. Enige tijd later wordt, vanaf tijdstip t,

weer gedurende 0,10 s geteld.

Dan worden 50 deeltjes geteld.

→ Bepaal tijdstip t.

opgave 5Opgave 5 Lens

Op de hoofdas van een positieve lens P is een puntvormige lichtbron L geplaatst. De

brandpuntsafstand van lens P is 10 cm. De lichtbron L bevindt zich 15 cm voor de lens. Zie figuur 4.

De lens is in een vlakke plaat gevat. Zo wordt voorkomen dat licht langs de lens valt. Een scherm S is

achter de lens loodrecht op de hoofdas geplaatst. De afstand tussen het scherm en de lens kan worden

gevarieerd.

Scherm S wordt vlak achter de lens geplaatst.

Vervolgens schuiven we het scherm langzaam langs de hoofdas naar rechts. Het licht uit de lens vormt

op het scherm een cirkelvormige lichtvlek.

De diameter van deze lichtvlek wordt kleiner naarmate we het scherm verder van de lens schuiven. Op

zekere plaats is de vlek nog slechts een punt.

→ Bereken hoe groot de afstand is tussen lens P en scherm S op deze plaats.

We laten scherm S in deze positie staan. We variëren nu de voorwerpsafstand v door de lichtbron

langzaam naar de lens toe te schuiven.

De lichtvlek op het scherm wordt hierbij weer groter. In figuur 5 is af te lezen hoe groot de diameter

van de lichtvlek is bij verschillende waarden van de voorwerpsafstand v.

→ Bepaal de diameter van de lens.

We plaatsen de lichtbron 8,0 cm voor de lens. Vervolgens schuiven we scherm S in de richting van de

lens.

→ Leg uit of de diameter van de lichtvlek op scherm S hierbij groter dan wel kleiner wordt.

opgave 6Opgave 6 Metro

Op 8 februari 1968 werd in Rotterdam de eerste metrolijn van Nederland geopend. Hierop ging een trein van het type SG2 rijden. Deze trein heeft, met passagiers, een massa van 6,96 ⋅ 10 4 kg. De spanning over de elektromotor van de trein bedraagt 750 V. In deze opgave wordt de arbeid die de wrijvingskrachten verrichten, verwaarloosd. Op zeker tijdstip vertrekt de trein op een horizontaal traject. Gedurende de eerste vijf seconden van de rit is de beweging eenparig versneld met een versnelling van 1,00 m/s 2 . Daarna neemt de versnelling geleidelijk af totdat de topsnelheid is bereikt.

→ Leg uit dat bij deze eenparig versnelde beweging gedurende de vijfde seconde meer arbeid wordt verricht dan gedurende de eerste seconde. De trein wordt vervolgens tot stilstand gebracht, waarna deze opnieuw een rit begint. Tijdens deze tweede rit levert de motor een constant vermogen, totdat de topsnelheid is bereikt. In figuur 6 is de kinetische energie van de trein met passagiers weergegeven als functie van de tijd.

→ Toon aan dat de motor tijdens het optrekken een vermogen levert van 2,4 ⋅ 10 5 W. Neem aan dat tijdens het optrekken 90% van de elektrische energie wordt omgezet in mechanische energie.

→ Bereken de elektrische stroomsterkte in de motor tijdens het optrekken. In figuur 7 zijn drie ( v , t )‑ grafieken weergegeven. Eén grafiek hoort bij de tweede rit.

opgave 7Opgave 7 Batterij

In figuur 8 is de doorsnede van een eenvoudig type spanningsbron getekend. Het is een batterij die uit een enkele cel bestaat. De cel bestaat uit een cilindervormig bakje van zink, waarin zich een bepaald mengsel van stoffen (het elektrolyt) bevindt en een staafje van koolstof. Ten gevolge van chemische reacties in het elektrolyt vormt zich tussen het zinken bakje en de koolstofstaaf een potentiaalverschil van 1,5 volt. Het bakje heeft de laagste potentiaal. De cel is "leeg" als de chemische reactie de beschikbare stoffen heeft omgezet. Door een aantal van deze cellen in serie te schakelen, kan men batterijen maken die een potentiaalverschil hebben van een veelvoud van 1,5 volt. Een voorbeeld daarvan is de bekende platte batterij van 4,5 volt. In figuur 9 is de doorsnede van zo'n platte batterij getekend. In de tekening zijn de elektrische verbindingen tussen de cellen onderling en die met de beide aansluitstrippen weggelaten.

→ Teken op de bijlage in figuur 9 de ontbrekende elektrische verbindingen. In de schakeling van figuur 10 is een weerstand R op een platte batterij aangesloten. De stroomsterkte bedraagt 0,38 A.

→ Bereken de elektrische weerstand in de stroomkring. De weerstand R heeft echter slechts een waarde van 10 Ω . De in vraag 24 {de vorige vraag} berekende waarde is hoger omdat de stroom in de batterij ook een weerstand ondervindt. Deze weerstand heet de inwendige weerstand R i van de batterij.

→ Bereken de inwendige weerstand van deze batterij. We sluiten de batterij nu kort met een dikke koperdraad, waarvan de weerstand wordt verwaarloosd.

→ Bereken de stroomsterkte in de koperdraad. Bij het onderzoek van een andere platte batterij voeren we het volgende experiment uit: 1 We bepalen de spanning van de batterij als er geen stroom loopt (bronspanning genaamd). 2 Onmiddellijk daarna sluiten we de batterij 10 s kort en meten hierbij de stroomsterkte (kortsluitstroom genaamd). We noteren de (hoogste) beginwaarde van de kortsluitstroom. Dit experiment voeren we vele malen achter elkaar uit, waarbij blijkt dat de bronspanning steeds lager wordt, naarmate de batterij meer energie heeft geleverd.

In figuur 11 is langs de horizontale as de bronspanning uitgezet en langs de verticale as de direct daarna gemeten kortsluitstroom. Tijdens het meten van de kortsluitstroom ontstaat er warmte in de batterij.

→ Bepaal met behulp van figuur 11 hoeveel warmte er in de batterij ontstond tijdens de laatste meting van 10 s. Figuur 12 is een assenstelsel waarin vier verschillende grafieken zijn geschetst. De grafieken geven aan hoe de inwendige weerstand van de batterij verandert als functie van de bronspanning V b . Eén van deze vier grafieken hoort bij de metingen van figuur 11.