opgave 1Opgave 1 Meer zichtbaarheid Friese taal in Friesland
Bij deze opgave horen tekst 1 en figuur 1 uit het bronnenboekje.
Inleiding
Sinds 1 januari 2014 is het Fries, naast het Nederlands, erkend als
officiële taal in de provincie Friesland. Twee Tweede Kamerleden vonden
echter dat er te weinig gebeurde op het gebied van bevordering van de
Friese taal. Meer zichtbaarheid van het Fries in openbare ruimtes zou
daar volgens hen een bijdrage aan kunnen leveren. Daarom dienden de
Kamerleden in 2020 een motie in, waarin de regering werd verzocht een
akkoord met de provincie Friesland te sluiten om de zichtbaarheid van het
Fries te vergroten. De motie werd aangenomen en leidde tot het
Zichtbaarheidsakkoord Friese taal en cultuur.
In het Zichtbaarheidsakkoord staat dat het Rijk zich inzet om de tijdelijke
bewegwijzering en andere openbare tijdelijke informatievoorziening
rondom rijkswegen binnen de provincie Friesland aan te passen naar
tweetalige teksten. Verder staat er dat de provincie Friesland zich inspant
voor meer Fries- of tweetalige bebording aan provinciale (water)wegen.
Tekst 1 gaat over dit akkoord.
Gebruik de inleiding van deze opgave.
12pLeg uit dat er bij het uitvoeren van het Zichtbaarheidsakkoord sprake is
van samenwerking. Gebruik in je uitleg:
− de omschrijving van het kernconcept samenwerking;
− informatie uit de inleiding van deze opgave waaruit samenwerking
blijkt.
Gebruik de inleiding van deze opgave.
Er zijn verschillende functies van socialisatie te onderscheiden,
bijvoorbeeld de functie ‘identiteitsontwikkeling van het individu’ en de
functie ‘gedragsregulatie van het individu’.
21pLeg uit welke andere functie van socialisatie te herkennen is in het doel
van het Zichtbaarheidsakkoord. Gebruik in je uitleg:
− de naam van de functie van socialisatie;
− informatie uit de inleiding om deze functie te illustreren.
Gebruik tekst 1.
32pBeredeneer dat volgens gedeputeerde Poepjes het zien van meer Fries in
openbare ruimtes een socialiserende werking voor Friezen kan hebben.
Gebruik in je redenering:
− de omschrijving van het kernconcept cultuur;
− een voorbeeld uit tekst 1 waaruit het kernconcept cultuur blijkt;
− de omschrijving van het kernconcept socialisatie.
Gebruik regel 34 tot en met 54 van tekst 1.
44pBeredeneer met behulp van het kernconcept acculturatie dat volgens
kandidaat-wethouder Soepboer meer zichtbaarheid van het Fries
bevorderlijk kan zijn voor de sociale cohesie in Friese woonplaatsen.
Gebruik in je redenering:
− de omschrijving van het kernconcept acculturatie;
− informatie uit regel 34 tot en met 54 van tekst 1 om acculturatie te
illustreren;
− de omschrijving van het kernconcept sociale cohesie;
− informatie uit regel 34 tot en met 54 van tekst 1 waaruit bevordering
van sociale cohesie blijkt.
Gebruik figuur 1.
Figuur 1 is gebaseerd op informatie uit De Fryske Taalatlas 2020. In deze
taalatlas staan de uitkomsten van een taalonderzoek dat in 2019 gedaan
is. Door middel van een enquête is aan inwoners van Fryslân (Friesland)
gevraagd in hoeverre ze de Friese taal beheersen en gebruiken. Bijna
6.500 inwoners van Friesland hebben de enquête ingevuld. In figuur 1 zijn
alleen de uitkomsten onder de mensen tot en met 64 jaar weergegeven.
In figuur 1 wordt de samenhang tussen twee variabelen weergegeven.
52pa Noem deze twee variabelen.
b Leg uit op basis van figuur 1 of er sprake is van een positieve
correlatie tussen de twee variabelen. Gebruik in je uitleg een
omschrijving van positieve correlatie.
opgave 2Opgave 2 Studeren als je ouders dat nooit hebben gedaan
Bij deze opgave horen tekst 2 en figuur 2 uit het bronnenboekje.
Inleiding
Deze opgave gaat over zogenaamde ‘eerstegeneratiestudenten’. Dit zijn
studenten die als eerste in hun gezin een opleiding zijn gaan volgen aan
een instelling voor hoger onderwijs (hogeschool of universiteit).
Onderzoek van Hogeschool Windesheim toont aan dat zij vaker dan
andere studenten tegen problemen aanlopen tijdens hun studie.
Gebruik regel 1 tot en met 63 van tekst 2.
62pBeredeneer dat studeren Hehakaya heeft gevormd. Gebruik in je
redenering:
− de omschrijving van het hoofdconcept vorming;
− informatie uit regel 1 tot en met 63 van tekst 2 waaruit het
hoofdconcept vorming blijkt.
Gebruik regel 13 tot en met 34 van tekst 2.
Hehakaya richtte voor eerstegeneratiestudenten het ‘Eerste Generatie
Fonds’ en ‘University Pioneers’ op.
73pLeg uit dat deze steun aan eerstegeneratiestudenten zich richt op het
verhogen van hun economisch, sociaal en cultureel kapitaal. Gebruik in je
uitleg:
− een omschrijving van de drie soorten kapitaal;
− bij elke soort kapitaal een voorbeeld uit regel 13 tot en met 34 van
tekst 2.
Gebruik regel 64 tot en met 83 van tekst 2.
Er kan een spanning bestaan tussen persoonlijke en (externe) collectieve
identiteit.
82pBeredeneer dat het gebruik van het begrip eerstegeneratiestudent deze
spanning kan bevorderen. Gebruik in je redenering:
− een omschrijving van persoonlijke identiteit;
− informatie uit regel 64 tot en met 83 van tekst 2 om persoonlijke
identiteit te illustreren;
− een omschrijving van (externe) collectieve identiteit;
− informatie uit regel 64 tot en met 83 van tekst 2 om (externe)
collectieve identiteit te illustreren;
Gebruik figuur 2.
In figuur 2 is een ontwikkeling te zien.
91pGeef een verklaring voor deze ontwikkeling in figuur 2 met behulp van het
gestegen gemiddelde opleidingsniveau in Nederland. Gebruik in je
verklaring informatie uit figuur 2.
Gebruik figuur 2.
Stel dat je onderzoek wilt doen naar verschillen in opleidingsniveau van
de ouders van eerstejaars-studenten aan het hbo en
eerstejaars-studenten aan de universiteit.
101pFormuleer een hypothese over de verschillen tussen eerstejaars aan het
hbo en eerstejaars aan de universiteit wat betreft het opleidingsniveau
van hun ouders, die bevestigd wordt door de informatie in figuur 2.
opgave 3Opgave 3 vTaiwan
Bij deze opgave hoort tekst 3 uit het bronnenboekje.
Inleiding
Deze opgave gaat over vTaiwan, een online platform in Taiwan dat
ontwikkeld is naar aanleiding van protesten tegen de overheid. Bij deze
protesten werd de overheid verweten onvoldoende naar de burgers te
luisteren. vTaiwan is een online platform dat kan worden ingezet bij
politieke besluitvorming. Burgers kunnen op vTaiwan hun standpunten
rondom een politieke kwestie kenbaar maken. Daarnaast kunnen ze ook
aangeven of ze het eens of oneens zijn met de standpunten van anderen.
Wat vTaiwan onderscheidt van andere sociale mediaplatforms, is dat
vTaiwan bewust gericht is op het creëren van consensus en geen
aandacht geeft aan uitspraken die verdeeldheid zaaien. Met behulp van
kunstmatige intelligentie worden de standpunten waarover veel mensen
het eens zijn zichtbaar gemaakt en worden er clusters van mensen
getoond met overeenkomstige standpunten.
Gebruik regel 1 tot en met 38 van tekst 3.
De civic hackers van g0v hebben vTaiwan ontwikkeld.
112pBeredeneer dat de keuze voor het ontwikkelen van vTaiwan een
ideologische keuze is. Gebruik in je redenering:
− de omschrijving van het kernconcept ideologie;
− informatie uit regel 1 tot en met 38 van tekst 3 waaruit het kernconcept
ideologie blijkt.
Gebruik regel 39 tot en met 83 van tekst 3.
Bij het omgaan met conflicten kunnen twee modellen voor onderhandelen
worden onderscheiden.
122pLeg uit welk model te herkennen is in de manier waarop vTaiwan werkt.
Gebruik in je uitleg:
− een kenmerk van het genoemde model;
− informatie uit regel 39 tot en met 83 van tekst 3 waaruit dat kenmerk
blijkt.
Gebruik regel 39 tot en met 83 van tekst 3.
132pLeg uit dat deelnemers aan vTaiwan macht hebben.
Gebruik in je uitleg:
− de omschrijving van het kernconcept macht;
− informatie uit regel 39 tot en met 83 van tekst 3 waaruit het
kernconcept macht blijkt.
Gebruik regel 39 tot en met 120 van tekst 3.
In tekst 3 wordt beschreven dat de Taiwanese overheid voor meerdere
politieke kwesties gebruik heeft gemaakt van vTaiwan.
142pLeg uit dat het gebruik van vTaiwan heeft bijgedragen aan
democratisering. Gebruik in je uitleg:
− de omschrijving van het kernconcept democratisering;
− informatie uit regel 39 tot en met 120 van tekst 3 waaruit
democratisering blijkt.
Gebruik regel 39 tot en met 120 van tekst 3.
In tekst 3 wordt beschreven dat de Taiwanese overheid voor meerdere
politieke kwesties gebruik heeft gemaakt van vTaiwan.
152pBeredeneer dat de representativiteit van politieke besluiten kan toenemen
door het gebruik van vTaiwan bij politieke besluitvorming. Gebruik in je
redenering:
− de omschrijving van het kernconcept representativiteit;
− informatie uit regel 39 tot en met 120 van tekst 3 die je redenering
ondersteunt.
Gebruik tekst 3.
We onderscheiden twee visies op de wenselijkheid van politieke
participatie.
162pa Leg uit dat gebruikmaken van vTaiwan bij politieke besluitvorming past
bij de instrumentele visie. Gebruik in je uitleg:
− het doel van politieke participatie volgens de instrumentele visie;
− informatie uit tekst 3.
b Noem de naam van de andere visie op de wenselijkheid van politieke
participatie en geef aan wat het doel van politieke participatie volgens
deze visie is.
Gebruik tekst 3.
172pLeg uit dat in de manier waarop vTaiwan werkt rationalisering te
herkennen is. Gebruik in je uitleg:
− de omschrijving van het kernconcept rationalisering, met de woorden
‘systematiseren’, ‘doel(stelling)’ en ‘effectief’;
− informatie uit tekst 3 waaruit rationalisering blijkt.
Gebruik tekst 3.
Het systeemmodel beschrijft het proces van politieke besluitvorming en
bestaat uit verschillende fasen. Een van deze fasen is de fase van invoer.
182pLeg uit in welke andere fase van het systeemmodel vTaiwan wordt
ingezet. Gebruik in je uitleg:
− de naam en omschrijving van een fase van het systeemmodel;
− informatie uit tekst 3 waaruit deze fase blijkt.
Gebruik tekst 3.
vTaiwan is geen politieke partij, maar voorziet wel in een aantal functies
die politieke partijen hebben. We onderscheiden verschillende functies
van politieke partijen, zoals de functie van articulatie en de functie van
aggregatie.
192pBeredeneer in welke twee andere functies van politieke partijen vTaiwan
voorziet. Gebruik in je redenering:
− de naam en omschrijving van twee andere functies van politieke
partijen;
− per functie informatie uit tekst 3 waaruit deze functie blijkt.
opgave 4Opgave 4 Recidive onder jeugdige daders
Bij deze opgave hoort tekst 4 uit het bronnenboekje.
Inleiding
Deze opgave gaat over recidive onder jeugdige daders. In deze opgave
betekent recidive dat iemand die al eerder veroordeeld is geweest voor
een strafbaar feit, opnieuw veroordeeld wordt voor een strafbaar feit. Het
recidiverisico is de kans hierop.
Uit een onderzoek van het Wetenschappelijk Onderzoek- en
Documentatiecentrum (WODC) blijkt dat de recidive van jeugdige daders
hoog is, maar niet onder alle jeugdige daders even hoog. Het onderzoek
laat zien dat er grote verschillen in recidive zijn tussen groepen met
verschillende achtergrondkenmerken. Jeugdigen die niet op school zitten
of werken hebben bijvoorbeeld een hoger risico op recidive dan jeugdigen
die wel op school zitten of werken. In tekst 4 worden deze en andere
risicofactoren beschreven die de kans op recidive bij jeugdigen verhogen.
Gebruik tekst 4.
202pGeef met het begrip sociale controle een verklaring voor het feit dat
jeugdige daders uit bepaalde gezinnen een hoger risico op recidive
hebben. Gebruik in je verklaring:
− een omschrijving van het begrip sociale controle;
− informatie uit tekst 4 die je verklaring ondersteunt.
Gebruik regel 19 tot en met 33 van tekst 4.
Er zijn verschillende theorieën die crimineel gedrag verklaren, waaronder
de anomietheorie.
In regel 19 tot en met 33 wordt een risicofactor voor recidive beschreven.
Deze risicofactor sluit goed aan bij een andere theorie die crimineel
gedrag verklaart.
212pa Benoem de risicofactor en geef aan bij welke andere theorie die
crimineel gedrag verklaart de risicofactor aansluit.
b Leg vervolgens aan de hand van deze theorie uit dat deze risicofactor
de kans op recidive verhoogt. Gebruik in je uitleg een omschrijving van
de gekozen theorie.
Gebruik regel 41 tot en met 57 van tekst 4.
Politieke ideologieën hebben verschillende opvattingen over de oorzaken
van criminaliteit.
221pLeg uit dat maatregelen ter voorkoming van stigmatisering en de gevolgen
ervan passen bij de opvatting van de socialistische/sociaaldemocratische
ideologie over de oorzaken van criminaliteit. Gebruik in je uitleg:
− de soort oorzaken van criminaliteit waarop de
socialistische/sociaaldemocratische ideologie vanouds de nadruk legt;
− informatie uit regel 41 tot en met 57 van tekst 4 die je uitleg
ondersteunt.
Gebruik regel 41 tot en met 57 van tekst 4.
Uit regel 41 tot en met 57 blijkt dat jeugdige daders met eerdere delicten
geen hoge maatschappelijke positie hebben. Bij het verkrijgen van een
maatschappelijke positie spelen twee processen een rol: het proces van
positieverwerving en het proces van positietoewijzing.
233pa Leg uit dat het proces van positieverwerving een rol speelt in de
maatschappelijke positie die jeugdige daders met eerdere delicten
hebben. Gebruik in je uitleg een omschrijving van het proces van
positieverwerving.
b Leg uit dat het proces van positietoewijzing een rol speelt in de
maatschappelijke positie die jeugdige daders met eerdere delicten
hebben. Gebruik in je uitleg:
− een omschrijving van het proces van positietoewijzing;
− informatie uit regel 41 tot en met 57 van tekst 4 waaruit
positietoewijzing blijkt.
c Bedenk een maatregel die een positieve invloed kan hebben op de
maatschappelijke positie van jeugdige daders met eerdere delicten en
die past bij het proces van positietoewijzing.
Gebruik regel 41 tot en met 57 van tekst 4.
Onder jeugdigen met eerdere delicten is de recidive hoger dan onder first
offenders. In regel 41 tot en met 57 van tekst 4 wordt hiervoor een
verklaring gegeven.
242pLeg uit dat dit verschil in recidive verklaard kan worden met het
kernconcept sociale ongelijkheid. Gebruik in je uitleg:
− de omschrijving van het kernconcept sociale ongelijkheid;
− informatie uit regel 41 tot en met 57 van tekst 4 waaruit sociale
ongelijkheid blijkt.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
