opgave 1Door de tijd heen
De volgende gebeurtenissen en ontwikkelingen die te maken hebben met
sport, spel en lichaamsbeweging staan in willekeurige volgorde:
1 Door de ontwikkeling van de multiculturele samenleving in Nederland
kwamen meer voetballers met een Surinaamse of een Marokkaanse
achtergrond in het Nederlandse voetbalelftal.
2 Tijdens de Duitse bezetting werd het Joodse Nederlanders verboden
op sportvelden te komen of lid te zijn van gemengde
sportverenigingen.
3 Tijdens de bloeitijd van de Republiek vond een 'Kleine IJstijd' plaats
met zeer koude winters. Er werd daardoor veel geschaatst, wat door
schilders is vastgelegd in wintertaferelen.
4 Tijdens de renaissance greep men terug op de klassieke gedachte dat
een gezonde geest in een gezond lichaam huisde, waardoor de
belangstelling voor sport toenam.
5 Onder invloed van het opkomende feminisme gingen vrouwen zich
verzetten tegen het idee dat sport niet geschikt was voor vrouwen. De
oprichting van fietsclubs voor dames was daarvan een gevolg.
6 De Franse Verlichtingsfilosoof Rousseau schreef een boek waarin hij
pleitte voor een natuurlijke opvoeding met voldoende beweging voor
kinderen.
12pZet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van
vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.
opgave 2Vroegmoderne tijd
In 1552 publiceerde de Spaanse priester Bartolomé de las Casas zijn
boek Beknopt verslag van de vernietiging van West-Indië, waarin hij de
behandeling van de inheemse volkeren van Amerika door de Spaanse
veroveraars veroordeelde. De las Casas was de eerste bisschop van
Chiapas, in het zuiden van Mexico.
22pLeg uit dat de opvatting van De las Casas verklaard kan worden vanuit
zijn achtergrond.
In 1596 verscheen in Amsterdam een Nederlandstalige bewerking van het
boek van De las Casas (zie vraag 2) met als titel De spiegel van de
Spaanse tirannie in West-Indië.
32pNoem de boodschap die met de Nederlandse titel werd overgebracht en
geef aan waardoor deze boodschap paste bij de politieke situatie in de
Republiek omstreeks 1600.
Filips II beval in 1565 dat de maatregelen tegen ketterij in de Nederlanden
streng moesten worden nageleefd. Hij bereikte met dit bevel het door hem
beoogde politieke doel niet.
43pLicht dit toe door:
− het politieke doel te noemen dat Filips II wilde bereiken met het bevel
en
− uit te leggen dat de reactie van de adel het behalen van dit doel
belemmerde.
Gebruik bron 1.
Uit deze bron blijkt dat calvinisten in Utrecht in 1566 openlijk hun geloof
kunnen verspreiden.
53pLicht dit toe door:
− aan de bron twee verschillende manieren te ontlenen waarmee de
calvinisten hun geloof verspreiden en
− zonder bron te verklaren waardoor de calvinisten juist in 1566 openlijk
kunnen optreden.
Historici zijn het niet eens over welk jaartal beschouwd kan worden als
het beginpunt van een zelfstandige Nederlandse staat. Hiervoor worden
verschillende jaartallen genoemd, zoals:
1 1579
2 1588
62pGeef voor elk van beide jaartallen de redenering weer waarom dat jaar
beschouwd kan worden als het beginpunt van een zelfstandige
Nederlandse staat.
Hieronder staan vier gebeurtenissen (a tot en met d) uit de tijd van de
Nederlandse Opstand:
a De Beeldenstorm brak uit.
b Radicale calvinisten namen de macht over in veel steden in Brabant
en Vlaanderen.
c Het Plakkaat van Verlatinge werd getekend.
d De stad Antwerpen werd ingenomen door Spaanse troepen onder
leiding van de hertog van Parma.
Hieronder staan vijf directe gevolgen van gebeurtenissen tijdens de
Nederlandse Opstand (1 tot en met 5) in willekeurige volgorde:
1 De Unie van Utrecht werd getekend.
2 Tienduizenden immigranten uit de Zuidelijke Nederlanden trokken
naar Hollandse en Zeeuwse steden.
3 De Pacificatie van Gent viel uiteen.
4 De Raad van Beroerten werd ingesteld.
5 De Staten-Generaal besloten de hertog van Anjou, de broer van de
Franse koning, tot vorst der Nederlanden te benoemen.
72pGeef per gebeurtenis het daarbij passende gevolg. Noteer alleen de
letters en het daarbij passende cijfer.
Let op: er blijft één gevolg over.
Gebruik bron 2.
In dit fragment leggen de Staten-Generaal uit wat hun motivatie is om het
Plakkaat van Verlatinge op te stellen.
83pLicht dit toe door aan te geven:
− zonder bron wat de opvatting is over Filips II in het begin van de
Opstand en
− met bron wat daarin is veranderd en
− zonder bron tot welk besluit van de Staten-Generaal dit heeft geleid.
Gebruik bron 3.
In 1629 schildert Adam Willaerts op bestelling van het stadsbestuur van
Dordrecht dit stadsgezicht. Het stadsbestuur laat het schilderij ophangen
in de raadzaal van het stadhuis.
Hierbij passen twee beweringen:
1 Je kunt met dit schilderij de bloei van de Republiek op twee
verschillende terreinen illustreren.
2 Het stadsbestuur wil met het ophangen van dit schilderij in het
stadhuis een politieke boodschap uitdragen.
93pNoem (bij 1), telkens met een verwijzing naar de bron, beide verschillende
terreinen en noem (bij 2) de politieke boodschap die het stadsbestuur wil
uitdragen.
Gebruik bron 4.
Volgens abolitionisten is slavenhandel strijdig met verlichte idealen.
102pOndersteun dit door, met een verwijzing naar de bron, aan te geven met
welk verlicht ideaal slavenhandel strijdig is.
opgave 3Moderne tijd
Enkele gegevens over een vrouwenstaking in 1890 bij de machinale
vlasspinnerij Dumonceau in Groningen:
1 Op 1 januari 1890 ging een nieuwe arbeidswet in, die bepaalde dat
vrouwen en kinderen niet langer dan elf uur mochten werken achter
hun machines.
2 De directie van de vlasspinnerij protesteerde tegen deze wet. Volgens
de directie waren de woonomstandigheden van de arbeiders zo slecht
dat het onmenselijk was de vrouwen en kinderen reeds om zeven uur
's avonds naar huis te sturen.
3 De arbeidsters van de vlasspinnerij gingen staken op 3 januari 1890.
Hun belangrijkste eis was een loonsverhoging om de inkomsten die ze
misten door de kortere werktijden te compenseren.
4 Het dagblad Recht voor allen van de Sociaal Democratische Bond riep
zijn lezers op de stakers financieel te steunen.
5 De staking werd na drie weken beëindigd nadat de stakers een
overeenkomst hadden gesloten met de directie.
De vrouwenstaking van 1890 kan worden gebruikt om verschillende
kenmerkende aspecten van de negentiende eeuw te illustreren.
113pGeef voor drie van deze gegevens aan welk kenmerkend aspect van de
negentiende eeuw erbij past.
Let op: je moet drie verschillende kenmerkende aspecten gebruiken.
Het Groningse Eerste Kamerlid Berend van Roijen stelde na het begin
van de vrouwenstaking (zie vraag 11) voor om de arbeidswet in te
trekken.
122pLicht toe dat:
− Van Roijen met zijn voorstel om de wet in te trekken wel een direct
probleem van de vrouwen wilde oplossen maar
− hij daarmee het achterliggende probleem voor de vrouwen niet
wegnam.
Gebruik bron 5.
Uit de bron kun je opmaken dat Anna Ekker zich zorgen maakt over de
toestand in Algerije.
134pVerklaar de zorgen van Ekker door uit te leggen:
− dat haar houding past bij het moderne imperialisme en
− met een kenmerkend aspect uit de eerste helft van de twintigste eeuw
waar zij waarschijnlijk bang voor is.
De volgende gebeurtenissen, die te maken hebben met
Duitse jongerenverenigingen, staan in willekeurige volgorde:
1 Der Wandervogel, die jongeren wilde beschermen tegen de vervuiling
van de beginnende industrialisatie, organiseerde wandeltochten in de
natuur.
2 De Hitlerjugend, de jeugdvereniging van de nazi's, werd in de
beginjaren van de NSDAP opgericht om jongeren in hun vrije tijd van
de ideologie van de nazi's te doordringen.
3 Meteen na het uitroepen van de DDR werd de communistische
Freie Deutsche Jugend de enige toegestane vereniging voor jongeren.
4 Duitse studenten sloten zich aan bij de APO (Außerparlamentarische
Opposition), die zich verzette tegen de Duitse politiek. Hun felle
protesten pasten bij het ontstaan van jongerenculturen en het verzet
tegen autoriteiten.
5 Tijdens de Eerste Wereldoorlog riep de leider van de
Pfadfinderbewegung padvinders op zich te melden voor
werkzaamheden ter ondersteuning van het Duitse leger.
6 Duitse studenten van de verzetsgroep Die Weiße Rose schreven
pamfletten waarin ze protesteerden tegen de Duitse overheersing van
Europa en tegen de genocide op de Joden.
142pZet deze zes gebeurtenissen in de juiste volgorde, van vroeger naar later.
Noteer alleen de nummers.
Gebruik bron 6.
Deze klok is gebruikt om propaganda te maken voor de Duitse Weltpolitik.
153pLicht dit toe door:
− met een verwijzing naar de bron uit te leggen welke
propagandaboodschap de klok moet overbrengen en
− een reden te noemen waardoor een klok een effectief middel kan zijn
om een propagandaboodschap over te brengen.
Twee gebeurtenissen:
1 In 1894 ondertekende Rusland een verdrag met Frankrijk.
2 In 1904 ondertekende Groot-Brittannië een verdrag met Frankrijk.
164pLeg uit dat je kunt beweren dat:
− Rusland het verdrag sloot als reactie op de Weltpolitik en
− Groot-Brittannië het verdrag sloot als reactie op de Duitse Vlootwet.
Gebruik bron 7.
Gibbs en Haig hebben een meningsverschil over oorlogsjournalistiek.
173pLicht dit meningsverschil toe door:
− te noemen wat volgens Gibbs het belang van oorlogsjournalistiek is en
− uit te leggen dat dit mede de afkeer van oorlogsjournalistiek van Haig
verklaart.
Gebruik bron 8.
Door deze briefkaart te versturen laat de soldaat zien dat hij het eens is
met kritiek op de regering van de Republiek van Weimar.
182pLicht met een verwijzing naar de bron toe met welke kritiek de soldaat het
eens is.
Gebruik bron 9.
In 1923 groeit de aanhang van de NSDAP. Een verklaring hiervoor is dat
de NSDAP aansluit bij bestaande opvattingen in de Duitse samenleving.
194pLicht deze verklaring toe door voor twee verschillende uitgangspunten van
de nationaalsocialisten uit te leggen dat deze aansluiten bij de
opvattingen die in de bron worden beschreven.
Gebruik bron 10.
Met deze prent geeft David Low kritiek weer op de appeasementpolitiek.
203pLicht dit toe door:
− zonder bron te noemen wat de appeasementpolitiek inhoudt en
− met een verwijzing naar de prent aan te tonen welke kritiek Low op
deze politiek weergeeft.
In 1942 kregen leraren in Dortmund van de Duitse geheime dienst de
opdracht hun leerlingen een opstel te laten schrijven met als onderwerp:
'Wat zeggen de mensen over de oorlog?' De opstellen werden door de
geheime dienst ingenomen.
212pNoem het doel dat de geheime dienst had met deze opdracht en toon
hiermee aan dat Duitsland in 1942 een totalitaire staat was.
De Amerikaanse president Truman noemde de Trumandoctrine en het
Marshallplan two halves of the same walnut (twee helften van dezelfde
walnoot), waarmee hij aangaf dat ze onlosmakelijk met elkaar verbonden
waren.
223pLicht dit toe door:
− het doel te noemen dat met de Trumandoctrine werd nagestreefd en
− uit te leggen waardoor het Marshallplan aan dat doel bijdroeg.
Gebruik bron 11.
Een bewering:
Het artikel geeft een eenzijdig beeld van de Amerikaanse hulp tijdens de
watersnoodramp.
233pOndersteun deze bewering door die eenzijdigheid:
− met twee verwijzingen naar het artikel aan te tonen en
− te verklaren vanuit de politieke verhoudingen in die tijd.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Gebruik bron 12.
Een interpretatie: Ivanshutin wil met zijn brief de regering van de
Sovjet-Unie waarschuwen.
244pLicht deze interpretatie toe door:
− met een historische gebeurtenis uit die tijd een verklaring te geven
voor de sfeer tijdens de ijshockeywedstrijd en
− met een verwijzing naar de bron uit te leggen welke waarschuwing
Ivanshutin wil overbrengen aan de regering van de Sovjet-Unie.
In de jaren 1980 introduceerde de Amerikaanse geschiedkundige
Walter Laqueur de term 'Hollanditis', waarmee hij de aanhoudende
Nederlandse protesten tegen kernwapens bedoelde. Laqueur redeneerde
dat de protesten zowel te verklaren waren vanuit een veranderde houding
van de Verenigde Staten in de Koude Oorlog als vanuit een sociaal-
culturele verandering in Nederland.
252pLeg deze redenering uit door:
− de verandering te noemen in de Amerikaanse houding in de
Koude Oorlog waartegen de protesten zich richtten en
− met een sociaal-cultureel veranderingsproces uit de tweede helft van
de twintigste eeuw de aanhoudende protesten te verklaren.
Gebruik bron 13.
In deze prent geeft tekenaar Ernst Maria Lang een mening weer over de
reactie van de regering van de DDR op de binnenlandse politiek van
Gorbatsjov.
264pLicht dit toe door:
− zonder bron de kern van de binnenlandse politiek van Gorbatsjov weer
te geven en
− met twee verwijzingen naar de bron aan te geven welke mening
Ernst Maria Lang weergeeft over de reactie van de regering van de
DDR.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
