opgave 1Opgave 1 Cashewnoten
Cashewnoten zijn een belangrijk exportproduct voor Tanzania en een
belangrijke bron van inkomsten voor de vele cashewnotenboeren in dat
land. De cashewnotenboeren bieden hun oogst aan op een veiling. De
veilingklok laat een hoge startprijs zien. Daarna zakt de prijs per kilogram,
totdat een koper akkoord is en de cashewnoten koopt voor de
aangegeven prijs. Alle cashewnoten zijn van dezelfde soort en kwaliteit.
12pVan welke marktvorm is sprake op de cashewnotenmarkt? Geef twee
kenmerken van deze marktvorm.
Op de veiling is een gemiddelde marktprijs van 1.550 Tanzaniaanse
shilling per kilogram tot stand gekomen. Volgens de boeren is deze
marktprijs te laag om de productiekosten te dekken. Om de boeren te
behoeden voor faillissement, kondigt de president van Tanzania een
minimumprijs van 3.300 Tanzaniaanse shilling per kilogram aan. Het
overschot dat als gevolg van de minimumprijs ontstaat, zal worden
opgekocht door de overheid. De nieuwe marktsituatie is geschetst in
bron 1.
De prijselasticiteit van het aanbod (Ea) is gedefinieerd als:
% verandering aangeboden hoeveelheid
Ea =
% verandering prijs
Gebruik bron 1 en bovenstaande definitie van de prijselasticiteit van het
aanbod.
22pLeid de prijselasticiteit van het aanbod af uit het verloop van de aanbodlijn
op de markt van cashewnoten.
Gebruik bron 1.
33pWelk vlak geeft het geldbedrag weer van het overschot dat de overheid
heeft opgekocht? Noteer de letters van de hoekpunten van het vlak en leg
je keuze uit.
Bij het besluit om in te grijpen in de markt, heeft de overheid een afweging
gemaakt tussen de belangen van verschillende groepen in de
samenleving. Een econoom stelt dat twee groepen financieel nadeel
ondervinden van de ingreep: de kopers van de cashewnoten en de
burgers van het land.
42pLeg met behulp van het begrip consumentensurplus uit dat de
minimumprijs financieel nadelig is voor de kopers van cashewnoten.
51pGeef een reden waarom het opkoopprogramma financieel nadelig is voor
de burgers van het land.
Een econoom stelt:
“Om te kunnen concurreren met andere landen waar cashewnoten worden
geproduceerd, zijn economische structuurontwikkelingen nodig.
Bijvoorbeeld investeringen in nieuwe technologieën die leiden tot een
toename van de arbeidsproductiviteit. Op de korte-termijn kunnen deze
investeringen leiden tot een vermindering van de werkgelegenheid op de
cashewnotenmarkt, maar op de lange-termijn zijn ze noodzakelijk voor het
herstel ervan.”
Het korte-termijn effect is in de figuur weergegeven door pijl 1.
Het lange-termijn effect is in de figuur weergegeven door pijl 2 en pijl 3.
Toelichting: een “–“betekent een negatief verband, een “+” betekent een
positief verband.
Gebruik pijl 1 uit de figuur.
61pGeef een argument voor het korte-termijn effect dat investeringen in
arbeidsproductiviteit-verhogende technologieën kunnen leiden tot een
vermindering van de werkgelegenheid.
Gebruik pijl 2 en 3 uit de figuur.
72pLeg het lange-termijn effect uit dat investeringen in arbeidsproductiviteit-
verhogende technologieën kunnen leiden tot een toename van
werkgelegenheid.
opgave 2Opgave 2 Kiezen voor een tandarts
Uit een krant, januari 2024:
De overheid van een land wil meer marktwerking in de tandzorg. Vandaar dat er vanaf 1 januari 2024 nieuw beleid van kracht is, waarbij de aanbieders van tandzorg (tandartsen) zelf de tarieven voor hun diensten mogen bepalen. Tandartsen zijn voorstander van dit nieuwe beleid, omdat ze zich dan beter kunnen onderscheiden op kwaliteit. Voorheen werden de tarieven vastgesteld door de overheid. De overheid verwacht dat de marktwerking ertoe zal leiden dat vragers van tandzorg (patiënten) vaker gaan veranderen van tandarts. Er zijn in het land ongeveer 9.000 tandartsen werkzaam en dat is volgens de overheid voldoende om aan de vraag naar tandzorg te voldoen.
De markt voor tandzorg in dit land vertoont sinds 1 januari 2024
kenmerken van monopolistische concurrentie.
82pNoem twee relevante kenmerken van de marktvorm monopolistische
concurrentie en licht die toe aan de hand van het krantenbericht.
Enkele gezondheidseconomen reageren op het nieuwe beleid van de
overheid en doen de volgende uitspraken:
1 “Marktwerking zal leiden tot lagere prijzen van tandzorg.”
2 “Als veel patiënten tegen de kosten van tandzorg zijn verzekerd, zal
marktwerking niet leiden tot lagere prijzen.”
3 “De overheid zal erop moeten toezien dat tandartsen geen
prijsafspraken met elkaar maken.”
112pNoem twee gevolgen van prijsafspraken tussen tandartsen die nadelig zijn
voor consumenten.
Denzel Martina is niet verzekerd tegen de kosten van tandzorg. Denzel
bezoekt ieder half jaar het Mondmedisch Centrum in zijn woonplaats voor
een gebitscontrole. Uit landelijke statistieken blijkt dat patiënten die één
keer per halfjaar een gebitscontrole laten uitvoeren, gemiddeld een keer
per vier jaar een vervolgbehandeling nodig hebben.
Per 1 januari 2024 verhoogt het Mondmedisch Centrum de tarieven, en
daarom overweegt Denzel het volgende:
− Hij stapt over naar tandartspraktijk De Concurrent.
− Hij sluit een tandzorgverzekering af.
Denzel heeft een risiconeutrale houding ten opzichte van de kosten en
verwacht geen verandering in zijn zorgconsumptie.
Denzel Martina maakt het volgende overzicht:
gebitscontrole vervolgbehandeling oud tarief Mondmedisch Centrum € 24 per halfjaar € 50 per behandeling nieuw tarief Mondmedisch Centrum € 28 per halfjaar € 60 per behandeling tarief De Concurrent € 26 per halfjaar € 70 per behandeling eigen risico tandzorgverzekering geen eigen risico € 5 eigen risico per behandeling premie tandzorgverzekering € 69 per jaar
123pToon met een berekening aan welke keuze het best past bij de voorkeur
van Denzel Martina.
opgave 3Opgave 3 Studiekosten
De overheid van een land stimuleert de scholing van volwassenen.
Daarom kent het land een regeling waarbij scholingskosten aftrekbaar zijn
voor de inkomstenbelasting. Een voorwaarde voor belastingaftrek is dat
de studie gericht moet zijn op een beroep en niet op een hobby.
132pLeg uit dat de overheid met deze regeling ruilt over de tijd.
Niet alle opleidingstrajecten leiden tot een baan met voldoende inkomen.
Bij het controleren van de voorwaarden voor scholingskostenaftrek kan de
overheid te maken krijgen met asymmetrische informatie.
142pLeg uit dat asymmetrische informatie een financieel risico voor de
overheid kan veroorzaken.
Een econoom stelt dat mensen in de hoogste inkomenscategorie meer
gebruikmaken van de regeling dan mensen in de lagere
inkomenscategorieën. Dit wordt versterkt doordat het land een progressief
belastingstelsel kent met drie schijven, zie bron 1.
Gebruik bron 1 en bovenstaande tekst.
152pGeef twee argumenten die de stelling van de econoom onderbouwen.
Denise heeft haar hbo-studie pedagogiek met succes afgerond en is
inmiddels een aantal jaren werkzaam als leerlingbegeleider. Zij overweegt
om volgend jaar in de avonduren te gaan studeren voor een universitaire
master orthopedagogiek. Ze wil graag weten wat deze studie haar
volgend jaar zou kosten.
De kosten voor de eenjarige master orthopedagogiek zijn:
− collegegeld: € 2.300
− studiematerialen: € 400
Denise mag de kosten boven de drempel van € 300 aftrekken. Ze heeft
volgend jaar een bruto-inkomen van € 36.000. Zij heeft geen andere
aftrekposten.
Gebruik bron 1.
162pBereken de netto-studiekosten van Denise.
opgave 4Opgave 4 Rente omlaag, maar dan?
Uit een krant:
De Europese Centrale Bank (ECB) heeft haar belangrijkste rentetarief verlaagd naar 0,05% per jaar. Dit rentebesluit is genomen om te voorkomen dat er deflatie ontstaat, als gevolg van de laagconjunctuur waarin de Europese economie zich bevindt. Verwacht wordt dat de renteverlaging zal doorwerken in andere rentetarieven. Dat kan tot gevolg hebben dat: spaarders zullen overstappen naar aandelen; particuliere bestedingen (consumptie en investeringen) toenemen; meer huurders een eigen woning gaan aanschaffen.
172pLeg uit dat deflatie de laagconjunctuur versterkt.
Een econoom reageert op het krantenbericht met twee beweringen.
Bewering 1:
“Door de renteverlaging zullen in een laagconjunctuur de
bedrijfsinvesteringen nauwelijks toenemen.”
Bewering 2:
“De afweging van huurders om nu al dan niet over te gaan tot koop van
een eigen woning, is gebaseerd op veel meer factoren dan alleen de
hoogte van het rentetarief. Ik heb een voorbeeld uitgewerkt (bron 1).”
182pLeg bewering 1 uit.
Gebruik bewering 2 en bron 1.
193pLaat met een berekening zien dat de jaarlijkse woonlast bij koop pas na
drie jaar lager is dan bij huren. Bereken hiertoe de jaarlijkse woonlasten in
het derde en vierde jaar.
Gebruik bewering 2 en bron 1.
201pNoem een andere reden dan genoemd in bewering 2 en bron 1, die
huurders kunnen betrekken in hun afweging om al dan niet een eigen
woning te kopen.
opgave 5Opgave 5 Zorgen om morgen
Door een stijgende levensverwachting en minder geboorten verandert de
samenstelling van de Nederlandse bevolking. Het Centraal Planbureau
(CPB) analyseert de gevolgen hiervan voor de overheidsfinanciën en voor
de solidariteit tussen generaties. Hiervoor kijkt het CPB naar het
houdbaarheidssaldo.
Het houdbaarheidssaldo geeft aan of het huidige niveau van de
overheidsvoorzieningen op lange termijn betaalbaar en houdbaar is,
zonder dat de overheidsschuld oploopt of de belastinginkomsten moeten
worden verhoogd.
Voorbeelden van gelijkblijvende overheidsvoorzieningen zijn:
− dat er in de toekomst voor elke leerling evenveel leraren zijn als nu,
− dat er voor elke oudere evenveel handen aan het bed zijn als nu,
− dat uitkeringen welvaartsvast zijn.
Als er een houdbaarheidstekort is, dan betekent dit dat de voorzieningen
in de toekomst slechter betaalbaar zijn.
Het CPB constateert dat de leeftijdsopbouw van de bevolking verandert
en dat het aantal 67-plussers als percentage van het aantal 20- tot
66-jarigen in de periode tot 2040 sterk zal stijgen (zie bron 1).
Gebruik bron 1.
212pLeg uit dat het houdbaarheidssaldo kan verslechteren als gevolg van de
ontwikkeling van de grijze druk.
Aan de andere kant verwacht het CPB dat het aanbod van arbeid binnen
de groep van 20- tot 66-jarigen zal toenemen, doordat een groter deel van
die groep besluit te gaan werken.
222pLeg uit dat deze ontwikkeling zowel kan leiden tot hogere toekomstige
overheidsinkomsten alsook tot lagere toekomstige overheidsuitgaven.
De recente verhoging van de pensioenleeftijd lost het
houdbaarheidstekort gedeeltelijk op. Om de betaalbaarheid van
overheidsvoorzieningen verder te verbeteren, stelt een econoom een
aantal beleidsopties voor aan de Nederlandse regering:
1 Verhoog het tarief van alle belastingschijven in het progressieve
belastingstelsel met 1 procentpunt.
2 Verlaag de uitkeringen, inclusief de AOW.
Een van de twee beleidsopties kan leiden tot een daling van het
arbeidsaanbod.
232pLeg uit welke van de twee beleidsopties kan leiden tot een daling van het
arbeidsaanbod.
Een van de twee beleidsopties leidt tot denivellering.
242pLeg uit welke van de twee beleidsopties leidt tot denivellering.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
opgave 6Opgave 6 Aanbesteding
De gemeente wil een nieuw gemeentehuis laten bouwen. Gezien de
complexiteit van de bouw, wil de gemeente de opdracht aan twee
aannemers (Bouwrijk en Schot in de Zaak) gunnen. De gemeente zal de
totale aanneemsom betalen aan aannemer Bouwrijk. Vooraf stelt de
gemeente de volgende voorwaarde: Bouwrijk stelt een verdeling van het
bedrag voor. Vervolgens moet Schot in de Zaak besluiten om in te
stemmen of te weigeren. Er is geen mogelijkheid voor onderhandelen,
omdat de gemeente snel een antwoord verwacht. Bij weigering gaat de
opdracht naar twee andere aannemers.
Aannemer Bouwrijk gaat voortvarend te werk en doet Schot in de Zaak
een voorstel voor een verdeling van de totale aanneemsom.
De totale aanneemsom en de startkosten voor beide bedrijven zijn als
volgt:
252pLeg uit welk verdelingsvoorstel (uitgedrukt in hele euro’s) aannemer
Schot in de Zaak minimaal zal accepteren, als deze uitsluitend het
eigenbelang op korte termijn nastreeft.
Er zijn voor de toekomst twee situaties mogelijk:
a De twee aannemers zullen in de toekomst nooit meer met elkaar
samenwerken.
b De twee aannemers zullen in de toekomst vaker met elkaar
samenwerken.
262pWordt het voorstel van Bouwrijk aan Schot in de Zaak in situatie b hoger
of lager dan in situatie a? Leg je keuze uit.
Stel dat de twee aannemers bij hun strategie rekening houden met een
sociale norm.
272pOnderbouw met een voorbeeld welke invloed een sociale norm kan
hebben op het gedrag van beide aannemers.
De aannemers hebben in hun startkosten de kosten van een
aansprakelijkheidsverzekering meegenomen. De verzekeraar biedt de
keuze tussen een hoog of een laag eigen risico.
282pGeef twee redenen waarom een verzekeraar een lagere premie kan
vragen bij een hoger eigen risico.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
