bij dit examen
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.
opgave 1De ziekte van Lyme
De ziekte van Lyme wordt veroorzaakt door de ziekteverwekker Borrelia
burgdorferi. Deze ziekte wordt verspreid door de beet van teken, kleine
spinachtige diertjes, die met de ziekteverwekker geïnfecteerd zijn. Teken zuigen
bloed en komen in de natuur voor op zoogdieren en vogels. Als de teken
volgezogen zijn, laten ze los, vallen naar beneden en klimmen weer langs
plantenstengels en takken omhoog.
Op het kaartje is de verspreiding van de ziekte van Lyme in ons land in 1996
afgebeeld.
11p
Teken hebben een zeer eenvoudig spijsverteringskanaal. Leg aan de hand van
bovenstaande tekst uit dat ze daarmee toekunnen.
Onderzoekers stelden in 1996 vast dat ongeveer een kwart van de Nederlandse
teken is besmet met Borrelia. Het aantal mensen dat bij een tekenbeet de ziekte
van Lyme krijgt, bleek echter minder dan 25%.
21p
Geef hiervoor een mogelijke verklaring.
Uit een enquête onder huisartsen bleek dat in 1994 33000 mensen hun huisarts
bezochten vanwege een tekenbeet. Daarvan hadden er 6500 de rode plek die
kenmerkend is voor de eerste fase van de ziekte van Lyme.
31p
Bereken de kans op infectie bij een tekenbeet volgens deze enquête, afgerond
op een heel procent.
Volgens een onderzoeker is ongeveer 8% van de Nederlanders ooit besmet
geraakt met Borrelia. Dit blijkt uit bloedtesten, waarbij antistoffen tegen Borrelia
zijn aangetoond.
42p
Welke van de volgende bloedbestanddelen produceren deze antistoffen?
A bloedplaatjes
B bloedplasma
C rode bloedlichaampjes
D witte bloedcellen
In Oostenrijk is de populatie teken zo besmet, dat elke tekenbeet direct
behandeld wordt met antibiotica tegen Borrelia. Dit is vaak succesvol.
51p
Organismen worden onderverdeeld in rijken. Tot welk rijk behoort Borrelia,
gezien deze gegevens, het meest waarschijnlijk?
opgave 2Blauwalgen in het IJsselmeer
Met het ‘Natte Hart’ wordt het IJsselmeergebied bedoeld (zie de afbeelding). Dit
centrale water in Nederland heeft in de afgelopen eeuw heel wat veranderingen
ondergaan. Vroeger heette het de Zuiderzee en bevatte het zout water. Door de
aanleg van de Afsluitdijk in 1932 ontstond een van de grootste zoetwatermeren
van Europa.
Legenda:
land 
zee
zee
1 = dijk Enkhuizen-Lelystad
2 = Markermeer
3 = IJsselmeer
4 = IJssel
5 = Zuiderzee
Bij de overgang van zout naar zoet water verdween een aantal vissoorten uit het
IJsselmeer. Enkele soorten werden talrijker. De Haring verdween en de
Driedoornige stekelbaars bleef.
In onderstaande afbeelding zijn de tolerantiecurven van een aantal vissoorten
weergegeven.
62p
Welke tolerantiecurve past bij de soort Driedoornige stekelbaars?
A curve A
B curve B
C curve C
D curve D
Een zoutwatervis die in zoet water terechtkomt, ondervindt osmotische
problemen. Deze problemen hebben tot gevolg dat zijn waterhuishouding
verandert.
72p
Leg uit dat dan de urineproductie toeneemt.
Tot het eind van de zestiger jaren werden verschillende delen van het nieuw
ontstane meer ingepolderd. In 1975 zorgde de voltooiing van de dijk tussen
Enkhuizen en Lelystad voor de vorming van het Markermeer. Door de aanleg
van deze dijk kreeg het Markermeer geen toevoer meer van voedingszouten via
de IJssel. Hierdoor daalde in de jaren erna het aantal driehoeksmosselen en
inmiddels zijn deze bijna geheel uit het Markermeer verdwenen.
De concentratie chlorofyl is een maat voor de hoeveelheid algen, het voedsel
voor de Driehoeksmossel.
concentratie opgelost fosfaat concentratie chlorofyl
mg/L
1 = dijk Enkhuizen-Lelystad
2 = Markermeer
3 = IJsselmeer
4 = IJssel
81p
Is de hoeveelheid fosfaat beperkend voor de algengroei in het IJsselmeer? Leg
je antwoord met behulp van voorgaande afbeelding uit.
92p
Verklaar het verdwijnen van de Driehoeksmossel uit het Markermeer.
In sommige zomers bedreigen blauwalgen het voedselweb van het IJsselmeer.
Het probleem is dat blauwalgen gifstoffen bevatten. Deze cyanotoxines worden
doorgegeven aan de andere organismen in het voedselweb.
Blauwalgen zijn geen algen maar bacteriën die fotosynthese kunnen uitvoeren.
101p
Welke ecologische functie vervullen algen en blauwalgen in een ecosysteem?
In de volgende afbeelding is de voedselpiramide weergegeven van het
IJsselmeer.
voedingsstoffen/microverontreiniging
112p
In welke organismen tref je door accumulatie de hoogste concentratie gifstoffen
per kilogram lichaamsgewicht aan?
A bodemfauna-etende vis, plankton-etende vis
B plantaardig plankton
C mosselen, bodemfauna, dierlijk plankton
D mosseletende vogels
E roofvis, visetende vogels, visetende mens
opgave 3Parasieten
In de 19de eeuw was er maar heel weinig bekend over de leefwijze van parasieten. In de jaren dertig van die eeuw hield Johann Steenstrup zich bezig met leverbotten, een groep wormen die parasitair leeft in schapen, mensen, vogels en vissen. In het water waar bepaalde slakken leefden, vond hij vrijzwemmende diertjes die cercariën worden genoemd. Hij onderzocht een potje slootwater met zulke cercariën en slakken. Hij ontdekte dat de cercariën de slakken binnendrongen en daar veranderden in leverbotten. In de middendarmklier van de slakken bevonden zich nog andere diertjes, die bedekt waren met honderden kleine haartjes. Steenstrup ontwikkelde het volgens zijn tijdgenoten ‘krankzinnige’ idee dat al deze vormen stadia waren uit de levenscyclus van één diersoort.
122p
Hoe noemt men zo’n idee als dat van Steenstrup?
A een conclusie
B een hypothese
C een resultaat
D een waarneming
In de afbeelding zie je een voorbeeld van een bepaald soort leverbot.
131p
Welke rol speelt het vrijzwemmende stadium in de levenscyclus van deze
leverbot?
Een arts, dr. Küchenmeister, ging ervan uit dat zo’n levenscyclus ook voorkwam
bij de lintworm, ook een parasiet van de mens. Hij beweerde dat blaaswormen
uit varkensvlees jonge lintwormen waren. Om dat idee te testen vroeg hij in
1854 toestemming om een ter dood veroordeelde moordenaar rauw
varkensvlees met blaaswormen te eten te geven. Na diens executie onderzocht
Küchenmeister de darmen van de veroordeelde.
141p
Welk resultaat verwachtte Küchenmeister?
Bij een onderzoek aan de rondworm Trichinella, die in mensen en varkens
voorkomt, is ontdekt dat deze worm zelf zijn weg vindt in zijn gastheer. Als de
worm, die in een stuk varkensvlees zit, in het spijsverteringskanaal van een
mens terechtkomt, neemt hij op een bepaalde plaats gal waar. Op dat moment
verandert zijn gedrag; door slangachtig te bewegen baant hij zich een weg uit de
voedselbrij door de wand van het spijsverteringskanaal heen.
152p
Op welke plaats in het spijsverteringskanaal verandert het gedrag van deze
rondworm?
A in de blinde darm
B in de dikke darm
C in de maag
D in de twaalfvingerige darm
161p
Welke term wordt in de gedragsleer gebruikt voor een prikkel die een bepaald
gedrag opwekt zoals gal dat bij deze rondworm doet?
opgave 4Hyponatriëmie tijdens de marathon
Bij de marathon doet zich soms bij de loper een merkwaardig probleem voor met verschijnselen die lijken op die van uitdroging. De loper is duizelig, misselijk en verward en geeft soms over. Het probleem ontstaat als het warm weer is en de loper heel veel zweet. Daarbij gaat niet alleen veel water, maar ook zout (NaCl) verloren. Als hij tijdens de race veel water drinkt om uitdroging te voorkomen, kan de natriumchlorideconcentratie in het bloed tot een te laag gehalte gaan dalen: hyponatriëmie. Dit kan zelfs levensbedreigend worden.
171p
Leg uit hoe zweten bij warm weer voor afkoeling zorgt.
181p
Noem een manier waarop een hardloper die bang is voor uitdroging,
hyponatriëmie kan voorkomen?
Sommige lopers slikken ontstekingsremmers als ibuprofen of aspirine om pijn
van ontstekingen tijdens de marathon te verzachten. Van deze stoffen is ook
bekend dat ze de werking van het antidiuretisch hormoon (ADH) stimuleren.
192p
Leg met behulp van de informatie hierboven uit dat het gebruik van zulke
ontstekingsremmers het optreden van hyponatriëmie versterkt.
opgave 5Een osmosepracticum
Osmoseproeven kun je doen met verschillende stoffen. Voorbeelden van
dergelijke stoffen zijn: keukenzout (NaCl), glucose en eiwit. De moleculen van
deze stoffen verschillen aanzienlijk in grootte. NaCl-moleculen zijn erg klein,
suikermoleculen zijn groter en eiwitmoleculen zijn nog veel groter.
Een leerling maakt een geconcentreerde ‘oplossing’ van bakkersgist in water
(een zogenoemde gistsuspensie) en mengt deze met de drie genoemde stoffen
en met water.
In reageerbuis P mengt hij 20 gram gistsuspensie met 1 gram keukenzout.
In reageerbuis Q mengt hij 20 gram gistsuspensie met 1 gram suiker
In reageerbuis R mengt hij 20 gram gistsuspensie met 1 gram eiwit.
In reageerbuis S mengt hij 20 gram gistsuspensie met 1 mL water
202p
In welke reageerbuis zal het meeste water aan de gistcellen onttrokken worden?
A In reageerbuis P
B In reageerbuis Q
C In reageerbuis R
D In reageerbuis S
Leerlingen onderzoeken in welke mate plantaardige en dierlijke cellen bestand
zijn tegen een zeer geconcentreerde zoutoplossing en tegen gedestilleerd
water.
Zij voeren de volgende experimenten uit:
experiment 1 20 gram intact bladweefsel van soort Z wordt toegevoegd aan 100 mL gedestilleerd water experiment 2 20 gram intact bladweefsel van soort Z wordt toegevoegd aan 100 mL 30% NaCl-oplossing experiment 3 20 gram intact leverweefsel van soort W wordt toegevoegd aan 100 mL gedestilleerd water experiment 4 20 gram intact leverweefsel van soort W wordt toegevoegd aan 100 mL 30% NaCl-oplossing
213p
− De cellen in experiment 1 zijn na een dag nog in leven en die in
experiment 3 niet. Leg dat uit.
− Cellen in de experimenten 2 en 4 sterven na korte tijd in de oplossing af.
Leg ook dat uit.
opgave 6Konijnen gemeten
Over konijnen in Nederland zijn veel gegevens verzameld met behulp van afschotcijfers: de aantallen bij de jacht geschoten dieren. In de tabel zijn voor de verschillende maanden van het jaar in een bepaald duingebied het totale aantal geschoten konijnen en het percentage volwassen dieren daaronder weergegeven. maand totaal aantal percentage volwassen geschoten konijnen konijnen in het afschot augustus 153 13,70 september 103 12,62 oktober 48 20,83 november 102 27,45 december 84 30,95 januari 19 47,37 februari 11 27,27 maart 8 62,50
222puitwerkbijlage
Teken op de uitwerkbijlage een staafdiagram waarin het aantal geschoten
volwassen konijnen in de periode augustus tot en met maart is weergegeven.
Benoem de assen.
Over de mogelijke oorzaak van de toename van het percentage volwassen
konijnen in het afschot van augustus tot en met maart worden twee beweringen
gedaan:
1 aan het eind van de periode zijn er minder jongen, want de meeste jongen
zijn al volwassen geworden of ten prooi gevallen aan predatoren;
2 door het lage afschot in januari, februari en maart neemt het percentage
volwassen konijnen in het afschot automatisch toe.
232p
Welke van deze beweringen is of welke zijn juist?
A geen van beide beweringen
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D zowel bewering als bewering 2
In onderstaande afbeelding zie je het activiteitenpatroon van konijnen in
verschillende maanden van het jaar: van september tot en met april. Marijke
Drees (een onderzoekster in Leiden) heeft daarvoor het percentage konijnen
bepaald dat in deze maanden op bepaalde tijdstippen buiten het hol is.
Een andere onderzoeker, P, telt iedere maand op een vast moment, een uur na
zonsondergang het aantal konijnen. Hij wil zo een beeld van de grootte van de
populatie konijnen krijgen.
241p
Leg met behulp van de gegevens van Marijke Drees uit dat onderzoeker P een
foutief beeld krijgt (van de ontwikkeling) van het aantal konijnen in de populatie.
De vossendeskundige Jaap Mulder maakte een schatting van de hoeveelheid
voedsel die vossen in het PWN-duinreservaat nodig hebben. Dat is het
duingebied in Noord-Holland dat wordt beheerd door het Provinciaal
Waterleidingbedrijf Noord-Holland. Het is 4765 hectare groot. Konijnen vormen
daar voor 90 procent het voedsel van een vos. Per dag eet zo’n vos gemiddeld
700 gram aan voedsel. Het eetbare deel van een konijn weegt gemiddeld 1500
gram. Een vossenterritorium in het reservaat is 165 hectare en daar leven
gemiddeld drie volwassenen (een mannetje en twee vrouwtjes) en drie jongen.
253p
− Bereken het aantal konijnen dat die vossen van één territorium in een
maand (van 30 dagen) gemiddeld opeten. Ga ervan uit dat jonge en oude
vossen evenveel eten. Rond je uitkomst af tot een heel getal.
− Bereken het aantal vossen in het PWN-duinreservaat. Rond je uitkomst af
tot een heel getal.
opgave 7Vliegen maakt krekel agressief
Chinese vechtkrekels die een duel hebben verloren, kunnen weer agressief worden gemaakt door ze een paar keer in de lucht te gooien of eventjes te laten vliegen. Deze oude Chinese wijsheid is onderzocht door twee biologen. Een krekelgevecht begint ermee dat twee mannetjes een partijtje schermen met hun voelsprieten. Vervolgens worden de kaken ontbloot, tegen elkaar aan gezet en dan begint er een worstelwedstrijd. Die eindigt zodra een van beide partijen zich terugtrekt. Een verslagen krekel is normaal gesproken een etmaal lang niet te porren voor een nieuw gevecht. In China wordt veel geld ingezet op krekelgevechten. Om de dieren snel weer klaar te stomen voor een nieuwe confrontatie, worden verliezers geschud en een paar maal in de lucht gegooid. Dan hebben de dieren in ruim de helft van de gevallen (56 procent) hernieuwde vechtbereidheid. Het is nog effectiever, de dieren even te laten vliegen. Tachtig procent wil dan wel weer de arena in voor een nieuw robbertje.
Iemand stelt een protocol (een lijst met gedragselementen) op om een analyse
te kunnen maken van het vechtgedrag van deze Chinese vechtkrekel.
262p
Noem drie gedragselementen die in zo’n protocol kunnen voorkomen op grond
van de gegevens in de inleiding.
Chinese vechtkrekels vechten altijd op dezelfde manier. Een onderzoeker
formuleert de hypothese dat dit vechtgedrag erfelijk bepaald is en niet
aangeleerd wordt.
274p
Beschrijf een werkplan voor een experiment waarmee je dat kunt onderzoeken
en geef aan bij welk resultaat deze hypothese wordt bevestigd.
opgave 8Leven op de waakvlam
De winterslaap dient voornamelijk om energie te besparen. Met het schaarse voedsel dat in de winter beschikbaar is, kunnen egels, vleermuizen en andere kleine, warmbloedige dieren hun temperatuur niet op peil houden. Ook zogenoemd koudbloedige dieren zoals kikkers en adders besparen energie, zij graven zich in en zetten hun stofwisseling op een zeer laag pitje. Sommige kunnen, dankzij de inzet van lichaamseigen antivries, hun temperatuur tot onder het nulpunt laten dalen.
Zelfs als er voldoende voedsel is, dan nog kunnen sommige koudbloedige
dieren niet actief zijn in de winter.
281p
Leg uit waardoor deze dieren niet actief kunnen zijn in de winter, ook al is er
voldoende voedsel.
De strategieën van diverse ‘winterslapers’ verschillen sterk. Egels bijvoorbeeld
eten hun buikje rond in het najaar en beginnen na twee dagen vasten aan hun
winterslaap. De aangelegde vetvoorraad levert hen genoeg energie tot het
voorjaar, wanneer ze slank en gezond ontwaken.
De hamster daarentegen hamstert: voor de winter legt hij een flinke voorraad
voedsel aan, zoals beukennootjes en eikels. Tijdens de winterslaap ontwaakt hij
met enige regelmaat om te eten.
Vet is voor een winterslaper als de egel voordelig omdat vet isolerend werkt.
291p
Daarnaast is voor de egel de opslag van het voedsel in de vorm van vet
efficiënter dan in de vorm van koolhydraten. Leg dit uit.
Energie kan worden opgeslagen in de vorm van een koolhydraat.
301p
In de vorm van welk koolhydraat wordt energie in het lichaam van de mens
uiteindelijk opgeslagen?
Onderzoekers zijn er nog niet uit welke factoren leiden tot de overgang van
zomerse activiteit naar winterslaap. Kouder weer, dus verlaging van de
temperatuur op zich, is niet voldoende.
311p
Noem nog een andere abiotische factor die een rol zou kunnen spelen bij het
ingaan van de winterslaap.
Ware winterslapers slapen juist helemaal niet betogen sommige experts. Het
best bestudeerd is de wereldrecordhouder op dat gebied, de pooleekhoorn. Dit
diertje laat zijn lichaamstemperatuur dalen tot –2 ºC. Pas als deze temperatuur
nog verder dreigt te zakken gaat er een inwendig kacheltje aan, dat voorkomt
dat hij bevriest. Toch brengt de pooleekhoorn ongeveer twee keer per maand
zijn temperatuur snel op normaal niveau en zijn hartslag stijgt van enkele slagen
per minuut naar de normale driehonderd slagen. Dat lijkt een enorme
verkwisting van energie. Volgens onderzoekers heeft het diertje echter behoefte
aan echte slaap en naar blijkt, kan dat bij een lichaamstemperatuur lager dan
–2 °C niet.
322p
Hieronder staan vier grafieken waarin het verband tussen het vetgehalte in de
pooleekhoorn en de tijd in de winter is weergegeven. Welke van deze grafieken
geeft het verband juist weer?
A grafiek P
B grafiek Q
C grafiek R
D grafiek S
opgave 9Hongerdieet
Al eeuwen is de mens op zoek naar de eeuwige jeugd. De Griekse goden probeerden onsterfelijkheid te bereiken door het drinken van nectar en honing, en het eten van ambrozijn. Maar de Griekse goden hadden er beter aan gedaan gewoon minder te eten en te drinken, zo blijkt uit wetenschappelijk onderzoek. De enige manier om veroudering af te remmen, lijkt een hongerdieet. Proefdieren, zoals muizen, die drastisch minder Joules binnenkrijgen, leven langer. Bovendien krijgen deze proefdieren minder snel kanker en hebben ze een verhoogde weerstand tegen ziekten. Deze resultaten hebben al heel wat mensen overtuigd van de wonderen van het hongerdieet. Een grote groep mensen overleeft op een dieet dat de helft minder Joules bevat dan wat voedingsspecialisten zien als de ideale hoeveelheid. Maar alleen minder eten is niet genoeg. Het moet wel een uitgebalanceerd dieet zijn.
Extreem hongeren kan ook gevaarlijk zijn. Bij kinderen in ontwikkelingslanden
kan dan bijvoorbeeld oedeem optreden: een overmatige vochtophoping.
332p
Welke voedingsstof komen kinderen met hongeroedeem vooral tekort?
A eiwitten
B koolhydraten
C vetten
D vitaminen
Om iets te begrijpen van de werking van het hongerdieet, moeten we eerst meer
weten over het begrip ‘veroudering’. In alle organismen gaat veroudering
gepaard met dezelfde veranderingen. Het DNA raakt beschadigd. De aanmaak
en afbraak van eiwitten en dus van enzymen, verloopt trager. De mitochondriën
zouden de belangrijkste oorzaak zijn van de veroudering.
In mitochondriën wordt de energierijke verbinding ATP gemaakt. Tijdens dit
proces komen schadelijke stoffen vrij, die radicalen worden genoemd. Het zijn
deze vrije radicalen die bij cellen gemakkelijk andere moleculen in de cel,
kunnen beschadigen. Jonge cellen beschikken nog over voldoende herstel-
enzymen die de vrije radicalen kunnen neutraliseren of die de aangebrachte
schade herstellen. Uit onderzoek met een hongerdieet aan muizen en aan
wormen blijkt dat deze twee diersoorten op een verschillende, zelfs
tegengestelde manier, het verouderingsproces te lijf gaan.
342p
Op welke twee manieren zouden organismen het verouderingsproces te lijf
kunnen gaan?
A In de ene soort functioneren de cellen trager, in de andere soort maken de
mitochondriën meer ATP.
B In de ene soort functioneren de cellen trager, in de andere soort produceren
de cellen meer herstel-enzymen.
C In de ene soort maken de mitochondriën meer ATP, in de andere soort
produceren de cellen meer herstel-enzymen.
Het verouderingsproces, traag of snel, lijkt op zichzelf geen enkel evolutionair
doel te dienen. Zodra een lichaam de kans heeft gehad zich voort te planten,
maakt het voor de evolutie ‘niet meer uit’ wat er met dat lichaam gebeurt. Je
kunt de veroudering van een cel vergelijken met het verslijten van een auto of
een wasmachine. Het gebruik van deze apparaten leidt noodzakelijkerwijs tot
slijtage. Net zoals tussen merken auto’s en wasmachines verschilt de
levensduur tussen soorten. De snelheid van veroudering is het resultaat van de
balans tussen ‘energie gebruiken om de cellen intact te houden’ en ‘energie
gebruiken om zich voort te planten’. Omdat er maar een beperkte hoeveelheid
energie beschikbaar is, gaat het een ten koste van het ander. En naar welke
kant de balans doorslaat – onderhoud van cellen of voortplanting – hangt af van
de levenswijze van het organisme. Bij muizen slaat de balans door naar
voortplanting, bij bijvoorbeeld de visarend of de leeuw naar de andere kant.
352p
Leg uit waardoor bij muizen de balans doorslaat naar voortplanting.
Hoewel er nog veel vragen zijn met betrekking tot het hongerdieet, is één stukje
van de puzzel opgelost. Als muizen op een hongerdieet worden gezet, verandert
de samenstelling van het celmembraan.
Het membraan is opgebouwd uit twee lagen fosfolipiden met membraaneiwitten.
Veel van deze membraaneiwitten zorgen voor transport. Voor de bouw blijkt dat
er twee mogelijkheden zijn: de vetzuren van de fosfolipiden zijn verzadigd en
vormen rechte staarten (zie de afbeelding links) of de vetzuren zijn onverzadigd
en dan zijn de staarten geknikt. (zie de afbeelding rechts)
Het gevolg van de geknikte staarten in het celmembraan is dat de vetzuren niet
netjes naast elkaar kunnen liggen. Hierdoor gaan de membraaneiwitten een
hogere activiteit te vertonen, waardoor de activiteit van de hele cel toeneemt. Dit
leidt weer tot een snellere aftakeling van het celmembraan.
362p
Op welke manier zal op grond van bovenstaande informatie door een
hongerdieet bij muizen de membraanstructuur wijzigen?
A onverzadigde vetzuren zullen worden vervangen door verzadigde vetzuren,
waardoor de membraaneiwitten een hogere activiteit krijgen.
B onverzadigde vetzuren zullen worden vervangen door verzadigde vetzuren,
waardoor de membraaneiwitten een lagere activiteit krijgen.
C verzadigde vetzuren zullen worden vervangen door onverzadigde vetzuren,
waardoor de membraaneiwitten een hogere activiteit krijgen.
D verzadigde vetzuren zullen worden vervangen door onverzadigde vetzuren,
waardoor de membraaneiwitten een lagere activiteit krijgen.
opgave 10Musici en hun ziekten
De drie briljante musici Carl-Maria von Weber (1786-1826), Franz Schubert (1797-1828) en Gustav Mahler (1860-1911) overleden alle drie aan bacteriële infectieziektes. Von Weber stierf aan tuberculose, Schubert aan syfilis en Mahler aan endocarditis, een bacteriële ontsteking aan de binnenkant van het hart. Tuberculose is een besmettelijke ziekte. De veroorzaker, een staafvormige bacterie, wordt door een patiënt met ’open tuberculose’ overgedragen. Dat kan door hoesten, door praten, maar ook via stof. De bacterie dringt vooral via de slijmvliezen van de luchtwegen en de spijsverteringsorganen het lichaam binnen. Als er open tuberculose wordt vastgesteld, worden alle personen die met de patiënt in contact zijn geweest onderzocht door middel van de mantoux- reactie. Hierbij wordt een kleine hoeveelheid tuberculine, een door de bacteriën afgegeven stof, in de huid gespoten. Korte tijd later wordt aan de hand van het al of niet opzwellen van het betreffende huidgedeelte bepaald of de onderzochte persoon besmet is.
371p
Kun je via de mantoux-reactie ook syfilis aantonen? Leg je antwoord uit.
Heel veel mensen zijn besmet met de tuberculoseverwekker. Of een besmet
persoon ook tuberculose krijgt, hangt waarschijnlijk af van erfelijke aanleg, van
de voedingstoestand en/of de aanwezigheid van andere ziekten.
Er wordt een onderzoek uitgevoerd met een- en twee-eiige tweelingen, om te
kunnen vaststellen of erfelijke aanleg inderdaad een rol speelt bij het krijgen van
de ziekte tuberculose.
381p
Bij welke uitkomst van het onderzoek kun je de conclusie trekken dat erfelijke
aanleg een rol speelt?
Syfilis is een geslachtsziekte, die zich over het gehele lichaam kan uitbreiden.
De ziekte wordt veroorzaakt door een spiraalvormige bacterie. Vroeger was de
ziekte vaak dodelijk. Syfilis komt tegenwoordig veel minder voor dan in de tijd
van Schubert. Enerzijds is dat het gevolg van de ontdekking van antibiotica,
anderzijds is een andere oorzaak hiervoor verantwoordelijk.
391p
Welke andere oorzaak is dit?
Endocarditis wordt veroorzaakt door bolvormige bacteriën. Vaak raakt één of
raken beide hartkleppen ontstoken met als mogelijk gevolg dat zo’n hartklep
verschrompelt.
Indien de hartklep tussen linkerboezem en linkerkamer te veel is verschrompeld,
kan dat leiden tot bewusteloosheid.
402p
Leg dit uit.
opgave 11Een aderlating op zijn tijd was zo slecht nog niet
Tijdens een aderlating wordt een halve liter bloed afgenomen. Een aderlating werd niet alleen uitgevoerd om van een ziekte te genezen, maar ook om een ziekte te voorkómen en in de Middeleeuwen vond men dat niet alleen de zieke, maar ook de gezonde mens ervan opknapte. Door de opmars van de wetenschap kwam er tussen 1870 en 1880 vrij abrupt en geruisloos een eind aan deze praktijken. Maar helemaal nutteloos is het aderlaten echter niet. Het kan zelfs levensreddend zijn. Tot op de dag van vandaag onttrekken artsen aan een bepaalde groep patiënten nog altijd de nodige litertjes bloed. Dat gebeurt bij mensen die aan de ijzerstapelingsziekte lijden, of zoals de dokter zegt, hemochromatose. De patiënten worden ziek van al het ijzer dat in hun lichaam wordt opgeslagen. Zij nemen veel meer ijzer vanuit de darm op dan gezonde mensen. Deze ijzerstapeling is het gevolg van een erfelijke aandoening. Het is zelfs de meest voorkomende erfelijke aandoening in Europa en de Verenigde Staten.
In het begin van de behandeling wordt er één keer per week of per twee weken
een halve liter bloed bij de patient afgetapt. Als de ijzerwaarde van het bloed
weer normaal is, volstaan drie tot vijf aderlatingen per jaar.
412p
Waar kan men in het bloed van deze patiënten ijzer aantreffen?
A alleen in de bloedplaatjes
B alleen in de rode bloedcellen
C alleen in het bloedplasma
D zowel in het bloedplasma als de rode bloedcellen
Toen men in een landelijk onderzoek vast wilde stellen hoeveel mensen
daadwerkelijk aan hemochromatose lijden, viel op dat de ziekte zich pas
openbaart tussen het veertigste en het vijftigste jaar. De ziekte komt meer voor
bij mannen dan bij vrouwen en vrouwen krijgen het pas op een latere leeftijd.
Deze leeftijd valt samen met het beëindigen van hun vruchtbare periode. Over
dit verschil tussen mannen en vrouwen worden twee beweringen gedaan:
1 Tijdens hun vruchtbare periode menstrueren vrouwen, waardoor zij op een
natuurlijke wijze bloed verliezen en het ijzergehalte daalt;
2 In hun vruchtbare periode produceren vrouwen FSH en LH, die hun
ijzergehalte op een natuurlijk niveau kunnen houden.
422p
Welke van deze beweringen is of welke van deze beweringen zijn juist?
A geen van beide beweringen is juist
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D beide beweringen zijn juist.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Als twee hemochromatosepatiënten een kind krijgen, heeft dit kind altijd de
ziekte. Als twee gezonde mensen een kind krijgen kan dit kind de ziekte hebben
en maakt het niet uit of dat kind een meisje of een jongen is.
432p
Erft het gen voor de afwijking hemochromatose dominant of recessief over? En
is het X-chromosomaal of autosomaal (niet X-chromosomaal)?
A dominant en X-chromosomaal
B dominant en autosomaal
C recessief en X-chromosomaal
D recessief en autosomaal
E dominant, maar je kunt niet vaststellen of het gen wel of niet X-
chromosomaal is
F recessief, maar je kunt niet vaststellen of het gen wel of niet X-
chromosomaal is
In het verleden zullen er, net zoals nu, mensen zijn geweest die aan
hemochromatose leden, alleen wist men het niet. De gezinnen waren wel groter
dan nu: vroeger waren gezinnen met tien kinderen normaal, terwijl veel
gezinnen nu maar twee kinderen hebben.
Een gezin uit 1880 met tien kinderen wordt vergeleken met een gezin in 2007
met twee kinderen.
In beide gevallen heeft het eerste kind hemochromatose.
442p
Was in 1880 de kans dat het tweede kind ook aan hemochromatose zou lijden
groter, gelijk of kleiner dan in 2007?
A groter
B gelijk
C kleiner
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
vraag 22
11p
21p
31p
42p
D
51p
62p
D
72p
81p
92p
101p
112p
E
122p
B
131p
141p
152p
D
161p
171p
181p
192p
202p
A
213p
222p
232p
B
241p
253p
262p
274p
281p
291p
301p
311p
322p
C
332p
A
342p
B
352p
362p
B
371p
381p
391p
402p
412p
D
422p
B
432p
D
442p
B