opgave 1Politiek en ruimte (opgave 1)
In de periode
2000-2006 zal de Europese Unie financiële steun voor sociaal-economische
ontwikkeling toekennen aan twee soorten regio’s: de regio’s met een
ontwikkelingsachterstand (Doelstelling 1) en de regio’s die in een omschakelingsproces
verkeren (Doelstelling 2).
Doelstelling 1: Regio’s met een ontwikkelingsachterstand
Bij de eerste doelstelling gaat het om het inlopen van de ontwikkelingsachterstand in de
regio’s met een BBP (Bruto Binnenlands Product) per inwoner dat lager is dan 75% van het
EU-gemiddelde. In deze regio’s zijn de problemen op het gebied van economisch potentieel,
inkomen, werkgelegenheid, infrastructuur en opleidingsniveau van de beroepsbevolking het
grootst.
Doelstelling 2: Regio’s met een economische en sociale omschakeling
Bij de tweede doelstelling gaat het om steunverlening voor de economische en sociale
omschakeling van gebieden die in structurele moeilijkheden verkeren, ook in welvarende
lidstaten. Een dergelijke omschakelingsbehoefte, die verband houdt met een ontoereikende
variatie in de economische structuur, komt voor in diverse gebieden van de Unie, waaronder
industriële, plattelands- en stedelijke gebieden en gebieden die afhankelijk zijn van visserij.
bron: brochure: De regionale steun van de Europese Unie aan Nederland, 2000
Enkele economische indicatoren van de Duitse deelstaten
Regio Economie Arbeidsmarkt BBP per 15 per hoofd EU-landen = = 100 sector (% van Werkgelegenheid totaal), per 1999* Werkloosheidspercentage 8891 8991 8991 - 7991 - 6991 d l edd i m eg w uobdna l e i r/t s udn i ne t s ne i d 9891 l aa t o t 9991 l aa t o t , 9991 ) , d ne i z eh o l s k r oo e l k w r e e w ll a eg na i r v % udgna s l a l ( 9991 , ne w uo r v 9991 , ne r egno j EU15 100,0 100,0 100,0 4,5 29,2 66,0 8,4 9,4 46,1 11,0 17,8 Duitsland 114,8 107,7 108,6 2,9 33,8 63,3 5,7 8,9 50,6 9,3 9,0 Baden- Württemberg 125,1 122,5 122,4 2,5 41,4 56,1 3,3 5,1 53,9 5,2 5,8 Bayern 116,7 122,9 123,4 4,1 35,6 60,3 3,7 5,0 47,6 5,1 5,4 Berlin 116,1 102,2 104,8 0,8 23,4 75,8 7,1 13,7 46,5 12,4 14,4 Brandenburg -- 70,6 72,3 5,4 32,2 62,3 -- 16,0 39,8 17,7 10,9 Bremen 144,3 144,3 143,6 1,3 26,4 72,3 11,0 11,4 61,7 9,8 13,0 Hamburg 175,2 185,5 185,8 0,5 22,4 77,1 8,8 7,9 57,7 6,6 10,1 Hessen 133,2 131,5 132,8 1,7 31,7 66,7 4,4 6,7 56,2 6,3 8,2 Mecklenburg- Vorpommern -- 70,7 71,9 6,8 26,9 66,3 -- 17,5 39,6 19,6 12,7 Niedersachsen 97,2 99,5 100,0 4,0 32,5 63,6 7,3 8,2 58,8 8,2 10,1 Nordrhein- Westfalen 108,8 109,9 111,1 1,8 34,3 64,0 7,6 8,2 61,2 8,0 9,7 Rheinland- Pfalz 100,9 97,5 98,7 2,5 36,3 61,3 4,9 6,4 52,3 6,3 8,5 Saarland 102,4 99,4 99,7 0,9 34,8 64,3 8,4 8,5 64,3 7,5 10,8 Sachsen -- 71,4 73,1 3,0 34,8 62,3 -- 16,2 42,9 18,6 10,9 Sachsen- Anhalt -- 68,3 69,2 4,2 31,9 63,9 -- 19,9 42,5 22,5 13,4 Schleswig- Holstein 96,9 101,8 103,5 3,3 24,9 71,9 6,6 7,4 52,9 6,7 10,2 Thüringen -- 69,9 70,1 3,8 34,1 62,1 -- 14,3 37,7 16,5 10,3
* Door afronding komt het totaal niet altijd precies op 100% uit.
bron: Europese Commissie, Tweede verslag over de economische en sociale cohesie, deel 2,
januari 2001
Er vindt een levendig debat plaats over de effecten die de oostwaartse uitbreiding van de
Europese Unie zou kunnen hebben op de Duitse deelstaten die vóór 1989 het voormalige
Oost-Duitsland vormden. Deze ‘arme regio’ grenst direct aan de kandidaat-lidstaten.
Volgens sommige auteurs zullen, met uitzondering van Mecklenburg-Vorpommern, de
voormalige Oost-Duitse deelstaten profiteren van de uitbreiding, omdat de
gemeenschappelijke markt vooral voordelen biedt aan regio’s die dicht bij Centraal- en Oost-
Europa liggen en daarmee goed verbonden zijn.
bron: Paul, L., in: Geografie, oktober 1999
Duitsland wordt vrij algemeen beschouwd als de grootste economische macht in de EU.
Toch heeft dit land niet het hoogste BBP (Bruto Binnenlands Product) per hoofd van de
bevolking.
12p
Welk demografisch gegeven maakt, in combinatie met het BBP per hoofd van de bevolking,
dat Duitsland toch geldt als de grootste economische macht in de EU?
Het wekt misschien verbazing dat een rijk land als Duitsland EU-steun ontvangt in het
kader van doelstelling 1 van de structuurfondsen. Door te wisselen van analyseniveau is
deze EU-steun goed te verdedigen.
24p
Leg dit uit met behulp van gegevens van bron 2.
Het oostelijk deel van Duitsland kent, gemeten naar Europese maatstaven, al geruime tijd
een grote werkloosheid.
32p
Welke atlaskaart is het meest geschikt om aan te tonen dat dit deel van Duitsland, op
Europese schaal gezien, een grote werkloosheid kent?
De economische achterstand van de oostelijke deelstaten van Duitsland kun je goed
illustreren met een kaartje van het BBP in 1998.
Zie de bijlage.
42p
Maak een klassenindeling waarbij je rekening houdt met de volgende voorwaarden:
• Kies de klassenbreedte zodanig dat alle klassen gevuld zijn. Er is dus geen klasse waar niet
minimaal één deelstaat in past.
• De klassen hebben alle een gelijke breedte, met uitzondering van de laagste en de hoogste
klasse. De laagste klasse is al voor je ingevuld. De hoogste klasse kun je aangeven met
‘meer dan …’.
52p
Kies voor elke klasse een juiste invulling van het bijbehorende legendablokje.
N.B. Het is niet de bedoeling de kaart zelf in te vullen. Het gaat alleen om de legenda.
Stel dat je een onderzoek doet naar de binnenlandse migratie in Duitsland.
62p
Formuleer een hypothese over het verband tussen de binnenlandse migratie en de
werkloosheid in Duitsland.
72p
Geeft kaartblad 96 (51e druk: 85) voldoende informatie om de hypothese te kunnen toetsen?
Beargumenteer je keuze.
Het ziet er naar uit dat de EU zich binnenkort in oostwaartse richting zal uitbreiden. Over
de gevolgen van deze uitbreiding voor de oostelijke deelstaten van Duitsland wordt
verschillend gedacht. Sommige deskundigen (zie bron 3) wijzen vooral op de positieve
effecten die deze uitbreiding van de EU zou kunnen hebben op de oostelijke deelstaten van
Duitsland. Anderen vrezen meer voor de negatieve effecten.
82p
Noem twee negatieve effecten die de oostwaartse uitbreiding van de EU voor de oostelijke
deelstaten van Duitsland zou kunnen hebben.
opgave 2Politiek en ruimte (opgave 2)
LandbouwIn de kandidaat-lidstaten van de EU is de landbouw belangrijker dan in de EU-lidstaten. Dit
geldt voor de landbouwoppervlakte, het aandeel in het BBP en vooral voor het aandeel in de
totale werkgelegenheid. Gemiddeld werkt meer dan 22% van de arbeidskrachten in de
landbouw, dat wil zeggen 9,5 miljoen, tegenover 5% of 8,2 miljoen in de EU. Het aandeel
van de landbouw in het BBP is nog 9% tegenover 2,4% in de EU.
bron: Agenda 2000, Voor een sterkere en grotere Unie, Europese Commissie, 1997
Om te mogen toetreden tot de EU moeten de kandidaat-lidstaten uit Centraal-Europa onder
andere beschikken over een goed functionerende markteconomie.
Om aan deze eis te kunnen voldoen hebben zij een aantal drastische hervormingen
gerealiseerd. Een hervorming betrof de wijze waarop de prijzen tot stand kwamen.
92p
Welke hervorming bij het tot stand komen van de prijzen was nodig voor een goed
functionerende markteconomie?
Door de uitbreiding van de EU zal de agrarische beroepsbevolking van de EU, procentueel
gezien, veel sterker toenemen dan de hoeveelheid landbouwgrond.
102p
Leg uit waardoor dit verschil veroorzaakt wordt.
Uitbreiding van de EU heeft tot gevolg dat het aantal consumenten met ruim 100 miljoen
zal toenemen. In theorie biedt dat kansen voor een flinke toename van de export van
landbouwproducten vanuit Nederland.
112p
Leg uit dat in de praktijk deze toename van de export niet zo groot zal zijn.
opgave 5bron 5 ‘EU-steun alleen voor armste regio’s’
Van onze correspondenten
DEN HAAG/BRUSSEL - De Nederlandse
regering wil dat vanaf 2007* alleen lidstaten
die armer zijn dan gemiddeld regionale
ontwikkelingshulp ontvangen uit de
zogeheten Europese structuurfondsen. Dat
betekent dat geen van de huidige
EU-lidstaten nog steun krijgt, wellicht met
uitzondering van Portugal en Griekenland.
studies, naar de Tweede Kamer stuurt. (…)
* In 2007 zal de EU waarschijnlijk worden uitgebreid met een aantal landen.
bron: Het Financieele Dagblad, 10-9-2001
Volgens bron 5 wil de Nederlandse regering de uitgaven in het kader van de
structuurfondsen herzien.
Ben jij het eens met dit Nederlandse voorstel?
In de vragen 12, 13 en 14 geef je een argument vóór en een argument tégen dit voorstel en
weeg je deze argumenten tegen elkaar af.
121p→ Geef een argument vóór dit voorstel van de Nederlandse regering.
131p→ Geef een argument tégen dit voorstel van de Nederlandse regering.
142p→ Weeg deze argumenten tegen elkaar af en geef hierbij duidelijk aan wat voor jou de
doorslag geeft en waarom.
Dit was de laatste vraag van het schriftelijk gedeelte. Ga verder met de vragen van het
computergedeelte.
BeeldschermopdrachtJe zoekt in de Statistiek-module de cijfers op voor de ‘Energiebalans Europa’ en geeft die
weer als kaart. Je kiest ervoor om de gegevens in vijf klassen in te delen en je kiest bij
kaartweergave voor ‘gelijke klassenbreedte’.
Waarom is dit kaartbeeld ongeschikt om informatie te geven over de energiebalans van de
verschillende Europese staten?
BeeldschermopdrachtMaak, door de legenda van deze kaart te wijzigen, een nieuwe kaart waarop je precies kunt
zien welke landen een overschot en welke een tekort hebben op de energiebalans.
Schrijf op je antwoordblad welke veranderingen je hebt aangebracht om deze legenda te
krijgen.
Noorwegen heeft verreweg het grootste overschot op de energiebalans.
Schrijf de overige landen, die op de zojuist gemaakte kaart een overschot hebben, op je
antwoordblad.
BeeldschermopdrachtSelecteer de tabel: ‘Europa: hydro-elektriciteit per land’.
De bij vraag 23 genoemde overschotten worden veroorzaakt doordat deze landen over
(grote) voorraden aardolie, aardgas en hydro-elektrische energie kunnen beschikken.
In welk van de drie landen met een overschot op de energiebalans wordt, absoluut gezien,
de grootste hoeveelheid hydro-elektrische energie opgewekt?
opgave 4Onderdeel Statistiek (opgave 4)
Je hebt bij aanvang van het examen uitgereikt gekregen:
A Een papieren examen COMPEX-Aardrijkskunde havo 2003 1e tijdvak.
B Een zwart-wit afdruk van een fragment van de topografische kaart 1:50.000 van het te
maken combinatiebeeld is in de bijlage opgenomen.
C Een CD-rom met de volgende bestanden:
De complete inhoud van de CD-rom van de Grote Bosatlas Extra, 52e editie; versie
2003-2004, inclusief de programma’s ‘Statistiek’ en ‘Remote sensing’.
D Drie diskettes waarop je straks het resultaat van je werk opslaat en één reservediskette.
Ze zijn genummerd 1 tot en met 4.
Op elke diskette staat één van de volgende vermeldingen:
• 1 combinatiebeeld
• 2 kaart
• 3 monsterbestand
• 4 reservediskette.
E Antwoordpapier en kladpapier, zoals gebruikelijk.
Controleer nu of op alle vier diskettes de juiste vermeldingen staan.
Schrijf op elk van de vier diskettes je naam en examennummer.
De reservediskette moet je alleen gebruiken als een van de drie andere niet goed werkt. Als
je die reservediskette nodig hebt, moet je wel het desbetreffende bestand erop vermelden.
Heb je onverhoopt nog meer diskettes nodig, vraag die dan aan de surveillant of
systeembeheerder.
Het deel van het examen dat je met behulp van de computer maakt, het Compex-deel, gaat
geheel over het domein ‘Natuur en milieu’.
Je begint met het onderdeel ‘Statistiek’. Als je daar mee klaar bent ga je verder met het
onderdeel ‘Remote sensing’.
Zou je helemaal vast lopen tijdens dit examen vraag dan de systeembeheerder om hulp.
In de opgaven 4, 5 en 6 komen beeldschermopdrachten en vragen voor. Debeeldschermopdrachten voer je op de computer uit. Naar aanleiding van de
beeldschermopdrachten worden vragen gesteld. Deze genummerde vragen beantwoord je op
je antwoordblad.
De koolzuurgasuitstoot van een land kan onder andere op de volgende twee manieren
worden weergegeven:
• relatief (per inwoner)
en
• absoluut (de werkelijke uitstoot in tonnen)
BeeldschermopdrachtSelecteer de gegevens ‘Aarde: koolzuurgasproductie (per land)’ en geef die weer als kaart.
Let op: De kaart geeft de uitstoot in tonnen per inwoner weer.
De legenda bij de kaart moet vijf klassen en een gelijke klassenbreedte hebben.
Onder deze voorwaarden vallen vrijwel alle landen in de laagste twee klassen. Gebruik om
dit vast te stellen zonodig de inzoomknop. Je kunt dit echter op een eenvoudiger manier
doen.
152p
Op welke manier gaat dit, binnen de module statistiek, eenvoudiger?
161p
In welk deel van de wereld liggen de landen met de hoogste CO
2-uitstoot per inwoner?
Stel dat je de CO2-uitstoot in de wereld zou willen terugdringen, dan lijkt het zinvol bij
deze twee landen te beginnen.
Toch is een aanpak op basis van de gegevens over de absolute uitstoot per land
waarschijnlijk beter.
Om aan deze absolute gegevens per land te komen moet je twee gegevens combineren:• de gegevens van de tabel ‘koolzuurgasproductie ton per inwoner’ (Deze tabel heb je al
gebruikt voor het maken van een kaart.)
• de tabel ‘aantal inwoners per land’ (Deze tabel moet je nog selecteren.)
Eigenlijk is het niet geheel correct beide tabellen te combineren.
171p
Waarom niet?
BeeldschermopdrachtCombineer de tabellen ‘koolzuurgasproductie ton per inwoner’ en ‘aantal inwoners per
land’ zodat een nieuwe tabel ontstaat. Noem deze ‘Totale CO2-uitstoot per land’. Als jaartal
vul je ‘2001’ in.
Je moet ook een rekeneenheid en een formule invullen.
181p
Wat heb je als rekeneenheid ingevuld?
191p
Neem de gebruikte formule over op je antwoordblad.
BeeldschermopdrachtMaak het kaartje ‘Totale CO2-uitstoot per land’ zodanig dat er vijf klassen met een gelijke
klassenbreedte zijn.
202p
Schrijf de twee landen die nu in de hoogste legendaklasse zitten op je antwoordblad.
opgave 6Opgave 6 Je maakt een combinatiebeeld
Sluit nu eerst de module ‘Statistiek’
en open de module ‘Remote sensing’
.Lees nu eerst de opgaven 6, 7 en 8 geheel door.
Je examenresultaat Remote sensing bestaat dus uit drie digitale eindproducten, elk op een
aparte diskette:
• op diskette 1 staat het door jou gemaakt combinatiebeeld (*.cmb) van opgave 6.
• op diskette 2 staat de door jou via de bemonsteringsmethode gemaakte kaart (*.krt) van
opgave 7.
• op diskette 3 staat het monsterbestand (*.mon) dat je samenstelde om de kaart te kunnen
maken van opgave 8.
Let op: Als je wordt gevraagd een eindproduct op diskette op te slaan is dat in de kantlijn
aangegeven met dit symbool: 
Opgave 6 Je maakt een combinatiebeeld
252p
Gebruik voor deze vraag ook de bijlage.
Maak een satellietbeeld dat voldoet aan de volgende eisen:• Het is een combinatiebeeld,
• dat geschikt is om een kaart van te maken.
Om dit beeld te maken gebruik je de meest geschikte selectie uit de vier aangereikte
Remote sensing-banden in de map (directory)...\rs\eigen data.
De data die je voor het maken van je beeld en je kaart nodig hebt vind je in de map
(directory)‘..\rs\eigen data’. Het zijn vier bestanden met Landsat-data van een gebied in
West-Nederland. Het zijn de metingen van de Amerikaanse Landsat satelliet in augustus
2000 in de volgende vier banden:
Blauw 426835931142217.bnd
Groen 426835931142217.bnd
Infrarood 426835931142217.bnd
Rood 426835931142217.bnd
Op de bijlage is een zogenaamde screendump te zien: het scherm ‘Combinatiebeeld maken’
dat je nu voor je ziet op het computerscherm.
Vul nu op de bijlage de juiste Remote sensing-banden in de juiste kleurkanalen in.
Ze werden gedownload via het onderstaande scherm:
Je hoeft dus zelf niets meer te downloaden.
Je slaat jouw combinatiebeeld nu op twee plaatsen op:
• 1 op diskette 1 Combinatiebeeld. Je geeft het bestand je eigen achternaam en de extensie
.cmb. Bijvoorbeeld: vandenberg.cmb
• 2 in de map (directory) rs\eigen data.
Maak een kaart die precies hetzelfde gebied beslaat als jouw combinatiebeeld. Je maakt die
Op de kaart zijn via bemonstering twee soorten oppervlaktewater te zien. Het
Omschrijf die twee klassen oppervlaktewater in de legenda.
Op de kaart zijn via bemonstering drie soorten grondgebruik (dus geen water) te zien,
Omschrijf die drie klassen grondgebruik in de legenda, waarbij je er ook op let dat elke
Op de kaart zet je de naam van de grootste plaats en van één water, maar niet die van de
Plaats een symbool in de droogmakerij die wordt gebruikt voor de drinkwaterwinning.
Geef het symbool en de betekenis ervan in de legenda weer.
Plaats een correcte titel boven de kaart.
Plaats een schaalaanduiding bij de kaart.
Je slaat jouw kaart nu op twee plaatsen op:
Je hebt voor het maken van je kaart een monsterbestand gemaakt. Vóórdat je de kaart
