bronnen

Eindexamen scheikunde vwo 2008, tijdvak 1 (scheikunde 1,2)

opgave 1Broom

Het water van de Dode Zee bevat vele opgeloste zouten waaronder bromiden.
Door dit water onder invloed van de zon gedeeltelijk te laten verdampen wordt
de bromide-concentratie groter en uiteindelijk hoog genoeg om broom te gaan
produceren. Dit gebeurt door chloor toe te voegen aan de oplossing die is
overgebleven nadat een deel van het water is verdampt.
12p
Geef de vergelijking van de omzetting van bromide tot broom door reactie met
chloor.
Het gevormde broom bestaat uit de isotopen Br-79 en Br-81. Het wordt wel
‘natuurlijk’ broom genoemd. Enkele gegevens van deze isotopen staan in
tabel 1.
tabel 1
  Br-79 Br-81 atoommassa 78,9 u 80,9 u percentage voorkomen in de natuur 50,5 49,5
Het massaspectrum van natuurlijk broom is hieronder afgebeeld.
Massaspectrum
100 intensiteit 80 60 40 20 0 0 70 80 90 100 110 120 130 140 150 160 170 180 m/z
Natuurlijk broom dat op bovenstaande wijze is bereid, is altijd verontreinigd met
wat waterstofbromide.
22p
Leg uit hoe uit het massaspectrum blijkt dat natuurlijk broom is verontreinigd met
waterstofbromide.
In laboratoria bereidt men vaak kleine hoeveelheden broom door een oplossing
van kaliumbromide te laten reageren met een aangezuurde oplossing van
kaliumdichromaat (K2Cr2O7). Er treedt dan een redoxreactie op.
33p
Leid de vergelijking van deze redoxreactie af met behulp van de vergelijkingen
van de beide halfreacties.
In een laboratorium wil men 50 mg 81Br2 bereiden. 81Br2 is broom waarvan de
moleculen uitsluitend de isotoop Br-81 bevatten. Men gaat daarbij uit van K81Br,
kaliumbromide met uitsluitend de isotoop Br-81.
44p
Bereken hoeveel mg K81Br minimaal nodig is om 50 mg 81Br2 te verkrijgen.
De leverancier van het K81Br beweert dat van al het bromide dat in het
kaliumbromide aanwezig is, minstens 99,0% Br-81 is en dus dat Br-79 voor
1,0% of minder aanwezig is. Om dit te controleren wordt met een zeer kleine
hoeveelheid van het gevormde broom een massaspectrum opgenomen. De
hoogte van de piek bij m/z = 162 wordt vergeleken met de hoogte van de piek bij
m/z = 160. De verhouding tussen deze piekhoogten blijkt 100,0: 4,1 te zijn. De
hoogte van de piek die bij m/z = 158 ligt, is zo gering dat hij door de
massaspectrometer niet meer wordt gemeten.
Bij massaspectrometrie is de piekhoogte recht evenredig met de hoeveelheid
van het betreffende deeltje.
54p
Ga na of de bewering van de leverancier klopt dat het gehalte Br-81 in het
geleverde kaliumbromide minstens 99,0% is.

opgave 2Bescherming

Wanneer men melkzuur en glycolzuur met elkaar laat reageren, wordt onder
andere een ester (stof A) gevormd. Hieronder staan de structuurformules van
melkzuur, glycolzuur en stof A.
O HO C CH OH CH 3 melkzuur
O
HO C CH2 OH
glycolzuur
O O HO C CH O C CH OH 2 CH 3 stof A
Stof A dient als beginstof bij de bereiding van een polyester waarvan de
moleculen een bepaalde, gewenste opbouw hebben. Dit is van belang voor de
eigenschappen en toepassingen van deze polyester.
Ook wanneer men in een mengsel van melkzuur en glycolzuur, waarin deze
stoffen in de molverhouding 1: 1 voorkomen, polymerisatiereacties laat
optreden, treedt polyestervorming op. De polyestermoleculen die bij deze
polymerisatie ontstaan, verschillen echter op een kenmerkende manier van de
polyestermoleculen die ontstaan bij de polymerisatie van stof A.
62p
Geef een verschil tussen de polymeermoleculen die ontstaan bij de
polymerisatie van stof A en de polymeermoleculen die ontstaan bij de
polymerisatie van een mengsel van melkzuur en glycolzuur in de molverhouding
1: 1.
Stof A wordt niet bereid door melkzuur met glycolzuur te laten reageren omdat
bij zo’n reactie ook andere stoffen dan stof A ontstaan. Bij de bereiding van
stof A vermijdt men de vorming van dit soort bijproducten. Dit realiseert men
door in de reeks van reacties die tot de synthese van stof A leidt, onder andere
gebruik te maken van de zogenoemde benzylester van melkzuur:
O CH O C CH OH 2 CH 3 benzylester van melkzuur
Men gebruikt, in plaats van melkzuur, de benzylester van melkzuur om te
voorkomen dat de OH groep van de carbonzuurgroep van het melkzuurmolecuul
aan een ongewenste reactie deelneemt. In de organische chemie zegt men dat
de desbetreffende OH groep is beschermd tegen een ongewenste reactie. De
groep die daarvoor zorgt, duidt men aan met de term beschermende groep. In
een latere reactie wordt de beschermende groep verwijderd.
De andere OH groep van het melkzuurmolecuul is niet beschermd.
De gehele syntheseroute die, uitgaande van glycolzuur, leidt tot de vorming van
stof A is schematisch weergegeven in de bijlage die bij dit examen hoort. De
benzylester van melkzuur reageert in reactie 3. In deze reactie vindt de feitelijke
koppeling plaats zodat uiteindelijk een molecuul van stof A kan worden
gevormd.
Deze syntheseroute staat in het teken van de bescherming van functionele
groepen en van het verwijderen van de beschermende groepen later in de
syntheseroute.
73p
In welke van de reacties 1, 2, 4 en 5 is sprake van het aanbrengen van een
beschermende groep en in welke van de reacties 1, 2, 4 en 5 is sprake van het
verwijderen van een beschermende groep? Noteer je antwoord als volgt:
aanbrengen van beschermende groep:...
verwijderen van beschermende groep: …
In deze syntheseroute komen verschillende reacties voor die selectief verlopen.
Een reactie verloopt selectief wanneer een bepaald structuuronderdeel in de
beginstof is betrokken bij een reactie en een ander, vergelijkbaar
structuuronderdeel niet.
83p
Leg voor de reacties 1 en 5 uit of ze selectief zijn of niet. Noem in je uitleg het
structuuronderdeel waar het in de desbetreffende reactie om gaat. Noteer je
antwoord als volgt:
Reactie 1 is wel/niet selectief, want …
Reactie 5 is wel/niet selectief, want …
De stof die in reactie 1 met glycolzuur reageert, wordt aangeduid met de
afkorting TBSCl. Dit TBSCl wordt in overmaat toegevoegd.
Bij reactie 1 ontstaat behalve het weergegeven product uitsluitend
waterstofchloride. Om dit waterstofchloride te binden, wordt de reactie
uitgevoerd in aanwezigheid van imidazol. Imidazol is een base met de volgende
structuurformule:
N N H
In een experiment werd reactie 1 als volgt uitgevoerd.
Glycolzuur (5,0 g) werd opgelost in het oplosmiddel DMF. Daaraan werden
achtereenvolgens imidazol (13,5 g) en TBSCl (21,5 g) toegevoegd. Het mengsel
liet men enige tijd reageren bij kamertemperatuur. Na een aantal bewerkingen
verkreeg men uiteindelijk 20,0 gram van een witte stof, het product van
reactie 1.
93p
Bereken het rendement, in procenten, van reactie 1 in dit experiment. De massa
van een mol glycolzuur is 76,05 g, de massa van een mol TBSCl is 150,7 g en
de massa van een mol van het reactieproduct is 304,6 g.
104p
Laat met een berekening zien dat de hoeveelheid imidazol voldoende is om de
hoeveelheid waterstofchloride te binden die bij reactie 1 ontstaat.

opgave 3Anammox

In deze opgave staat een bacteriële omzetting van ammoniumionen met nitrietionen centraal, de zogenoemde anammox-reactie. Bij deze opgave horen twee tekstfragmenten die zijn afgedrukt in de bijlage die bij dit examen hoort. Lees het eerste tekstfragment. De vergelijking van de anammox-reactie is:…

In deze opgave staat een bacteriële omzetting van ammoniumionen met nitrietionen centraal, de zogenoemde anammox-reactie. Bij deze opgave horen twee tekstfragmenten die zijn afgedrukt in de bijlage die bij dit examen hoort. Lees het eerste tekstfragment. De vergelijking van de anammox-reactie is: NH 4 + + NO 2 – → N 2 + 2 H 2 O In de regels 9 t/m 14 worden de hoofdlijnen van de stikstofkringloop, zoals die rond 1900 bekend was, beschreven. De beschrijving is een vereenvoudiging van de werkelijke stikstofkringloop. In veel artikelen over de anammox-reactie wordt de stikstofkringloop weergegeven met behulp van het schema dat hiernaast staat. Ook deze weergave is een vereenvoudiging. Bovendien is dit schema een onvolledige weergave van de beschrijving die in de regels 9 t/m 14 van tekstfragment 1 wordt gegeven. Op de uitwerkbijlage die bij dit examen hoort, is dit schema nogmaals weergegeven, zonder de gebogen pijlen erin.

Maak op de uitwerkbijlage de schematische stikstofkringloop zo af, dat die in overeenstemming is met de beschrijving in de regels 9 t/m 14 van tekstfragment 1. Zet in het schema de namen van de omzettingen die in het tekstfragment worden genoemd op de juiste plaats.
Geef op de uitwerkbijlage ook aan waar de anammox-reactie, waarover dit artikel gaat, moet worden ingetekend. Gebruik daarvoor (een) onderbroken pijl(en): In de regels 20 t/m 24 wordt een methode beschreven om het optreden van de anammox-reactie aan te tonen; het nitriet dat daarbij wordt gebruikt,…

Geef op de uitwerkbijlage ook aan waar de anammox-reactie, waarover dit artikel gaat, moet worden ingetekend. Gebruik daarvoor (een) onderbroken pijl(en): In de regels 20 t/m 24 wordt een methode beschreven om het optreden van de anammox-reactie aan te tonen; het nitriet dat daarbij wordt gebruikt, bevat stikstofatomen zoals die in de natuur voorkomen. De daar beschreven conclusie is gebaseerd op het feit dat het ontstane stikstofgas voornamelijk bestaat uit moleculen met massa 29 u. In het ontstane stikstofgas komen geen moleculen voor met massa 28 u; moleculen met massa 30 u komen er wel in voor, maar slechts heel weinig.

Leg uit waarom stikstofmoleculen met massa 28 u niet in het ontstane stikstofgas zullen voorkomen en stikstofmoleculen met massa 30 u wel. Noteer je antwoord als volgt: Er komen geen moleculen met massa 28 u voor, omdat … Er komen wel moleculen met massa 30 u voor, omdat …
Bij methodes om met behulp van bacteriën ammonium uit afvalwater te verwijderen, spelen reacties uit de stikstofkringloop een belangrijke rol. In de zogenoemde klassieke methode wordt ammonium eerst met behulp van zuurstof omgezet tot nitraat. Dit nitraat wordt vervolgens omgezet tot stikstof. In…

Bij methodes om met behulp van bacteriën ammonium uit afvalwater te verwijderen, spelen reacties uit de stikstofkringloop een belangrijke rol. In de zogenoemde klassieke methode wordt ammonium eerst met behulp van zuurstof omgezet tot nitraat. Dit nitraat wordt vervolgens omgezet tot stikstof. In een ander proces, het SHARON-proces, wordt het ammonium eerst omgezet tot nitriet, dat vervolgens wordt omgezet tot stikstof. Bij de omzettingen van nitraat tot stikstof en van nitriet tot stikstof treden het nitraat en het nitriet als oxidator op. Voor deze reacties is een reductor (koolstofbron) nodig; vaak wordt daar methanol voor gebruikt. Op de website van het Energie en Milieu Informatiesysteem voor het Vlaamse Gewest wordt de klassieke methode voor de verwijdering van ammonium uit afvalwater vergeleken met het SHARON-proces. Een gedeelte van de tekst van deze website is als tekstfragment 2 in de bijlage bij dit examen opgenomen. Lees dit tekstfragment. De gegeven reactievergelijkingen voor de denitrificaties bevatten meerdere fouten. Zo staat er bijvoorbeeld ten onrechte dat er waterstof ontstaat. Dit moet water zijn. De andere formules in de reactievergelijkingen staan er wel terecht. De genoemde besparing van 40% op de koolstofbron die met het SHARON-proces kan worden verkregen, is wel juist. In tekstfragment 2 had voor de denitrificatie in het SHARON-proces het volgende moeten staan: 6 NO 2 – + 3 CH 3 OH + 3 H + → 3 N 2 + 3 HCO 3 – + 6 H 2 O

Geef de reactievergelijking van de denitrificatie die in het klassieke proces plaatsvindt. In deze reactievergelijking komt ook H + voor.
Ga na of in het SHARON-proces het verzurende effect van de nitrificatie volledig is gecorrigeerd na afloop van de denitrificatie. Gebruik daarbij onder andere de reactievergelijking voor de nitrificatie van het SHARON-proces en bovenstaande reactievergelijking voor de denitrificatie. Betrek in je…

Ga na of in het SHARON-proces het verzurende effect van de nitrificatie volledig is gecorrigeerd na afloop van de denitrificatie. Gebruik daarbij onder andere de reactievergelijking voor de nitrificatie van het SHARON-proces en bovenstaande reactievergelijking voor de denitrificatie. Betrek in je uitleg ook de HCO 3 – die in de vergelijking van de denitrificatie staat. Door combinatie van de nitrificatie-reactie uit het SHARON-proces met de anammox-reactie kan een proces worden ontwikkeld waarin helemaal geen methanol meer nodig is. In principe kan bij zo’n proces alle ammonium die in het afvalwater voorkomt, uiteindelijk worden omgezet tot stikstof. Op de uitwerkbijlage bij dit examen is van zo’n proces het blokschema al gedeeltelijk weergegeven.

Maak op de uitwerkbijlage het blokschema van het bedoelde proces af door: − het vermelden van de na(a)m(en) van de stof(fen) bij de pijl (stofstroom) tussen reactor 1 en reactor 2; − het plaatsen van extra pijlen (stofstromen); − het vermelden van de na(a)m(en) van de stof(fen) bij de zelfgetekende…

Maak op de uitwerkbijlage het blokschema van het bedoelde proces af door: − het vermelden van de na(a)m(en) van de stof(fen) bij de pijl (stofstroom) tussen reactor 1 en reactor 2; − het plaatsen van extra pijlen (stofstromen); − het vermelden van de na(a)m(en) van de stof(fen) bij de zelfgetekende pijlen (stofstromen).

Leg uit welk deel van alle ammonium die in het afvalwater voorkomt, in reactor 1 moet worden omgezet tot nitriet om te bewerkstelligen dat alle ammonium uit het afvalwater uiteindelijk wordt omgezet tot stikstof.

opgave 4Nafion®

Nafion® is een polymeer dat wordt toegepast als membraan in elektrochemische
cellen. Nafion® kan worden beschouwd als een additiepolymeer, ontstaan uit
twee soorten monomeren. Een gedeelte uit het midden van een molecuul
Nafion® kan als volgt in structuurformule worden weergegeven:
SO H 3 F C F F F O F F F F F F F F F C C C C C C C C C C C C F F F O F F F O F F F O F C F F C F F C F SO H SO H SO H 3 3 3
In dit gedeelte wisselen beide monomeereenheden elkaar niet regelmatig af.
De groepen die in bovenstaande structuurformule met –SO3H zijn aangeduid,
worden sulfonzuurgroepen genoemd.
183p
Geef de structuurformules van de twee soorten monomeren waaruit het
polymeer is gevormd. Geef de sulfonzuurgroepen met –SO3H weer.
Nafion® is een sterk hygroscopische stof. Dat wil zeggen dat het veel water kan
opnemen. Deze eigenschap wordt veroorzaakt door de aanwezigheid van
sulfonzuurgroepen in de moleculen.
Het zwavelatoom in de sulfonzuurgroep heeft covalentie 6. Dit betekent dat het
zwavelatoom zes atoombindingen heeft met de omringende atomen. Eén van
die bindingen is de binding met een koolstofatoom. De covalentie van de
zuurstofatomen is 2 en de covalentie van het waterstofatoom is 1.
192p
Geef de sulfonzuurgroep in structuurformule weer.
202p
Leg uit hoe het komt dat sulfonzuurgroepen watermoleculen kunnen binden.
Het hygroscopische karakter van Nafion® is belangrijk bij de toepassing als
membraan in een elektrochemische cel. Het membraan kan namelijk alleen
elektrische stroom geleiden wanneer het voldoende water heeft opgenomen. Het
Nafion® lost daarbij niet op in het water.
Onderstaande tekening is een schematische weergave van een brandstofcel
met een membraan van Nafion®.
waterstof poreuze elektrode A Nafion R zuurstof poreuze elektrode B water
De brandstofcel bestaat uit twee poreuze elektroden A en B, beide gemaakt van
grafiet. De elektroden zijn van elkaar gescheiden door een membraan van
Nafion®. Door elektrode A stroomt waterstof en door elektrode B stroomt
zuurstof. Wanneer beide elektroden door middel van een geleidende
verbindingsdraad met elkaar worden verbonden, gaat er een elektrische stroom
lopen. Bij de reacties die daarbij optreden, ontstaat alleen in elektrode B water.
De stroomgeleiding via de verbindingsdraad geschiedt door middel van transport
van elektronen. In het membraan geschiedt de stroomgeleiding door
verplaatsing van een ander soort deeltjes.
212p
Leg uit in welke richting (van elektrode A naar elektrode B of omgekeerd) de
elektronen zich bij stroomlevering door de verbindingsdraad bewegen.
223p
Leg uit welk soort deeltjes zich bij stroomlevering door het membraan verplaatst
en in welke richting (van elektrode A naar elektrode B of omgekeerd) die
deeltjes zich door het membraan bewegen.
In een brandstofcel wordt chemische energie omgezet in elektrische energie.
233p
Bereken hoeveel dm3 waterstof (298 K, p = p0) minstens nodig is om de
brandstofcel 2,16·105 J elektrische energie te laten leveren.
Een belangrijke eigenschap van Nafion® is de zuurcapaciteit. Dit is het aantal
millimol sulfonzuurgroepen in 1,00 g Nafion®. De zuurcapaciteit van Nafion®
wordt in de fabriek door middel van een titratie bepaald en als een van de
eigenschappen in de productspecificaties vermeld. Deze bepaling is nodig
omdat niet precies bekend is in welke verhouding beide monomeereenheden in
het polymeer voorkomen. Bij de bepaling van de zuurcapaciteit gaat men niet uit
van Nafion® zelf, maar van het natriumzout van Nafion®. De reden hiervoor is
dat dit natriumzout minder water bevat en beter te drogen is dan Nafion® zelf. In
het natriumzout van Nafion® zijn alle –SO3H groepen vervangen door groepen
die kunnen worden weergegeven met –SO3– Na+. Het natriumzout van Nafion®
is evenals Nafion® zelf onoplosbaar in water.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
De bepaling kan als volgt worden uitgevoerd.
1 Droog een hoeveelheid van het natriumzout van Nafion®.
2 Weeg een hoeveelheid van dit gedroogde natriumzout nauwkeurig af.
3 Breng het zout over in een erlenmeyer en voeg overmaat zoutzuur toe.
4 Filtreer en spoel het residu na met gedestilleerd water om de overmaat
zoutzuur te verwijderen.
5 Breng het residu over in een erlenmeyer en voeg overmaat NaCl oplossing
toe.
6 Filtreer opnieuw en spoel het residu na.
7 Titreer het filtraat met natronloog.
In stap 3 van dit voorschrift worden alle –SO3– Na+ groepen omgezet tot
–SO3H groepen.
In stap 5 worden alle –SO3H groepen weer omgezet tot –SO3– Na+ groepen. De
H+ ionen van de sulfonzuurgroepen komen in de oplossing terecht.
Bij een dergelijke bepaling werd 1,73 gram van het gedroogde natriumzout van
Nafion® afgewogen. Voor de titratie was 14,4 mL 0,104 M natronloog nodig.
Met behulp van dit titratieresultaat kan het aantal mmol –SO3– Na+ groepen in
de onderzochte hoeveelheid van het natriumzout van Nafion® worden berekend
en daarmee de zuurcapaciteit van het Nafion®. Bij deze berekening speelt ook
het verschil in massa tussen de groep –SO3– Na+ en de groep –SO3H een rol.
241p
Bereken met behulp van het titratieresultaat het aantal mmol –SO3– Na+ groepen
in 1,73 gram van het gedroogde natriumzout van Nafion®.
254p
Bereken de zuurcapaciteit van het Nafion® in mmol –SO3H groepen per
1,00 g Nafion®.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.