Eindexamen scheikunde vwo 2000, tijdvak 1

Geef de elektronenformule van het waterstofperoxide-ion. Zet daarbij de lading bij het juiste atoom. De reacties 1 en 2 zijn evenwichtsreacties.Van alle drie reacties verloopt reactie 3 het langzaamst. De snelheid van reactie 3 is pas bij ongeveer 60 °C groot genoeg om de blekende werking van het waswater merkbaar te maken.

Leg mede aan de hand van de bovengenoemde reacties uit of naar verwachting de blekende werking in waswater van 60 °C met een pH = 9 sterker is dan, zwakker is dan, of gelijk is aan de blekende werking in waswater van 60 °C met een pH = 8. De vorming van zuurstofatomen uit waterstofperoxide-ionen verloopt bij 40 °C zo langzaam dat geen blekende werking merkbaar is. Om bij 40 °C toch voldoende blekende werking te krijgen heeft men aan wasmiddel dat natriumperboraat-tetrahydraat bevat, ook de stof TAED (tetraacetylethyleendiamine, C 10 H 16 N 2 O 4 ) toegevoegd. Moleculen van deze stof reageren met waterstofperoxide-ionen. Bij die reactie ontstaan moleculen van de stof DAED (diacetylethyleendiamine, C 6 H 12 N 2 O 2 ) en peracetaationen (CH 3 C O O - ) : C 10 H 16 N 2 O 4 + 2 HOO - O C 6 H 12 N 2 O 2 + 2 CH 3 C O O - TAED DAED Vervolgens ontleden bij 40 °C de peracetaationen snel in acetaationen en zuurstofatomen: CH 3 O C O O - CH 3 O C O - + O

Men neemt aan dat zowel de enthalpieverandering van reactie 5 als de enthalpieverandering van reactie 3 uitsluitend wordt bepaald door het verbreken van de binding tussen twee zuurstofatomen in het desbetreffende ion.Toch verloopt reactie 5 bij 40 °C aanzienlijk sneller dan reactie 3. Hieronder staan vier enthalpiediagrammen (diagrammen a, b, c, en d). In deze diagrammen behoort het linker niveau bij de deeltjes die reageren en het rechter niveau bij de deeltjes die ontstaan. Eén van de diagrammen geeft het verloop van reactie 3 weer en één van de andere diagrammen geeft het verloop van reactie 5 weer. diagrammen diagram a diagram b diagram c

Leg uitgaande van bovenstaande gegevens uit welk van de diagrammen het verloop van reactie 3 weergeeft en welk van de diagrammen het verloop van reactie 5. Een bepaald wasmiddel bevat 3,0 massaprocent TAED en bevat zoveel natriumperboraat-tetrahydraat dat al het TAED door het natriumperboraat-tetrahydraat kan worden omgezet.

Bereken de bindingsenthalpie in J mol - 1 (298 K) van C – C in cubaan. Maak bij de berekening onder andere gebruik van de volgende gegevens: de enthalpieverandering van de vorming van gasvormig cubaan volgens 8 C(s) + 4 H 2 (g) → C 8 H 8 (g) is (omgerekend naar 298 K en p = p o ) gelijk aan +6,2 ⋅ 10 5 J mol - 1 ; de sublimatie-enthalpie van koolstof (grafiet) is gelijk aan +7,15 ⋅ 10 5 J mol - 1 (298 K en p = p o ). Cubaan kan niet direct uit koolstof en waterstof gemaakt worden. Er zijn echter verschillende andere bereidingswijzen bekend. Bij één van de bereidingswijzen van cubaan worden drie achtereenvolgende reacties toegepast. Bij de eerste reactie maakt men de verbinding met de volgende structuurformule: Voor het maken van deze verbinding laat men uitsluitend één stof reageren: een verbinding met de molecuulformule C 5 H 3 BrO. Deze reactie is op te vatten als een additiereactie (zonder dat daarbij binnen C 5 H 3 BrO atomen worden verplaatst). De verbinding C 5 H 3 BrO is een zogenoemd meervoudig onverzadigd cyclisch keton.Aan de hand van bovenstaande gegevens kan de structuurformule van C 5 H 3 BrO afgeleid worden.

Bij de tweede van de drie reacties ter bereiding van cubaan wordt het reactieproduct van de eerste reactie omgezet in een verbinding met de volgende structuurformule: HO In de formule van het laatstgenoemde reactieproduct worden de koolstofatomen als volgt genummerd: De systematische naam van de verbinding met deze structuurformule is 1,4-cubaandicar- bonzuur. Ook de andere cubaandicarbonzuren C 8 H 6 (COOH) 2 waarvan men het bestaan mag verwachten, zijn bekend.

Geef de systematische namen van die andere cubaandicarbonzuren. Cubaan is een vaste stof met een smeltpunt van 130 °C. Benzine bestaat uitsluitend uit verbindingen die in de buitenlucht gemakkelijk verdampen. Men heeft een oplossing van cubaan in benzine (met 30 massaprocent cubaan) gebruikt als brandstof voor race-auto’s die aan wedstrijden meededen. De verbrandingswarmte van een liter van deze oplossing is groter dan de verbrandingswarmte van een liter benzine zonder cubaan erin. Om de kansen voor de raceauto’s niet afhankelijk te laten zijn van de soort brandstof werd bij een aantal wedstrijden het gebruik van een oplossing van cubaan in benzine verboden. Met een eenvoudig proefje, waarbij een druppel van de brandstof op (een vlak gedeelte van) de warme motorkap van een auto gelegd wordt, kan nagegaan worden of een wedstrijdrijder zich aan het verbod gehouden heeft.

Geef de waarneming waaruit bij dit proefje blijkt dat een wedstrijdrijder geen cubaan in de benzine had. Een raceauto die op benzine zonder cubaan rijdt, heeft een verbruik van 1 op 2,8. Dit betekent dat de auto 1 liter benzine (273 K) verbruikt op 2,8 gereden kilometers. De raceauto kan zuiniger rijden door de benzine te vervangen door een oplossing van cubaan in benzine met 30 massaprocent cubaan.

Bereken hoeveel kilometer de raceauto kan rijden op 1,0 liter van de oplossing van cubaan in benzine (273 K). Gebruik bij de berekening de volgende gegevens: de dichtheid van de oplossing van 30 massaprocent cubaan in benzine is 8,6 ⋅ 10 2 g L - 1 (273 K); bij verbranding van 1,0 mol cubaan in de auto komt 4,8 ⋅ 10 6 J vrij; bij verbranding van 1,0 liter benzine (7,5 ⋅ 10 2 g) in de auto komt 3,3 ⋅ 10 7 J vrij. Aangenomen mag worden dat het aantal te rijden kilometers per liter brandstof evenredig is met het aantal joules dat bij verbranding van een liter brandstof vrijkomt.

Bereken het aantal coulomb dat tijdens de meting door de glucosemeter is gestroomd als op de meter een glucosegehalte van 6,2 mmol L - 1 wordt afgelezen. Maak bij de berekening onder andere gebruik van Binas tabel 7. Bij deze bepaling werkt glucose als reductor. Bloed bevat ook andere reductoren, maar deze reageren tijdens de korte tijd die de bepaling in beslag neemt, niet merkbaar. Bij het ontwerpen van de beschreven glucosemeter is ervoor gezorgd dat de snelheid waarmee glucose als reductor reageert, veel groter is dan de snelheid waarmee andere reductoren reageren.

Leg aan de hand van een gegeven in deze opgave uit waaraan dat verschil in snelheid moet worden toegeschreven. De beschreven glucosemeter is geschikt voor het bepalen van het glucosegehalte van bloed en zou ook gebruikt kunnen worden voor een glucose-bepaling in bijvoorbeeld urine. De beschreven glucosemeter is echter niet zonder meer geschikt voor een gehaltebepaling van een oplossing die uitsluitend glucose als opgeloste stof bevat. Dit komt doordat oplossingen als bloed en urine een bepaald soort deeltjes bevatten die vrijwel ontbreken in een oplossing van uitsluitend glucose.

Van glucose bestaan drie soorten moleculen: het niet-cyclische glucose, waarvan de structuurformule in het begin van deze opgave is gegeven, èn twee soorten ( α -glucose en β -glucose) waarvan de moleculen een cyclische structuur hebben. In een glucose- oplossing zijn niet-cyclisch glucose, α -glucose en β -glucose met elkaar in evenwicht: α -glucose ←/→ niet-cyclisch glucose ←/→ β -glucose Men neemt aan dat van de drie soorten glucose alleen het niet-cyclische glucose in de genoemde glucosemeter als reductor reageert.Toch wordt met deze meter de concentratie van alle drie soorten glucosemoleculen samen bepaald.

Leg uit hoe dit laatste verklaard moet worden. Het percentage niet-cyclisch glucose in een glucose-oplossing en in bloed is zeer klein. De bovengenoemde evenwichtssituatie kan worden voorgesteld als: α -glucose ←/→ β -glucose De waarde van de evenwichtsconstante K van dit evenwicht is bij 298 K gelijk aan 1,78.

Leid uit bovenstaande gegevens de (verhoudings)formule van natriumtrifosfaat af. De oplossing waarin de stoffen Na 2 HPO 4 en NaH 2 PO 4 in de molverhouding 2,0 : 1,0 in opgeloste vorm voorkomen, wordt in de industrie bereid in een continu proces. Hierbij worden opgelost fosforzuur (H 3 PO 4 ) en een overmaat opgelost Na 2 HPO 4 in een reactor geleid. In de reactor reageert het H PO met een deel van het HPO 2 - : 3 4 H PO + HPO 2 - → 2 H PO - 3 4 4 2 4 Andere reacties treden in de reactor niet op. Hieronder is dit continue proces in een blokschema weergegeven. De hoeveelheden opgelost H 3 PO 4 en opgelost Na 2 HPO 4 die per seconde in de reactor worden geleid, worden zo gekozen dat in de oplossing die de reactor verlaat, de molverhouding HPO 2 - : H PO - gelijk is aan 2,0 : 1,0. 4 2 4 In een bepaalde fabriek waarin dit continue proces plaatsvindt, wordt per seconde 11 mol opgelost Na 2 HPO 4 in de reactor geleid.

Bereken hoeveel mol opgelost H 3 PO 4 men per seconde in de reactor moet leiden om de oplossing met de gewenste molverhouding HPO 2 - : H PO - = 2,0 : 1,0 te bereiden. 4 Om te controleren of in de oplossing die de reactor verlaat de molverhouding HPO 2 - : H PO - inderdaad 2,0 : 1,0 is, kan men de pH van die oplossing meten. 4 2 4

In de praktijk blijkt het meten van de pH van de oplossing niet voldoende nauwkeurig te zijn om vast te stellen of in de oplossing die de reactor verlaat sprake is van de gewenste molverhouding. Er wordt een andere manier gebruikt om de molverhouding HPO 2 - : H PO - nauwkeurig 4 te bepalen. Die andere manier is de bepaling van het zogenoemde NaP getal. Het NaP getal van een oplossing is de verhouding tussen het aantal natriumionen in die oplossing en het aantal fosforatomen (gebonden in de negatieve ionen) in die oplossing.Ter verduidelijking een voorbeeld: het NaP getal van een oplossing van natriumfosfaat (Na 3 PO 4 ) is dus – 1 3 = 3. Om vast te stellen of de oplossing van Na 2 HPO 4 en NaH 2 PO 4 die de reactor verlaat, de juiste samenstelling heeft, kan men twee achtereenvolgende titraties uitvoeren. De eindpunten van beide titraties worden bepaald met behulp van een pH-meter. Eerst wordt de oplossing van Na 2 HPO 4 en NaH 2 PO 4 getitreerd met zoutzuur. Daarbij treedt uitsluitend de volgende reactie op: HPO 2 - + H O + → H PO - + H O 4 3 2 4 2 De oplossing die bij het eindpunt van deze titratie is ontstaan, wordt vervolgens getitreerd met natronloog. Daarbij treedt uitsluitend de volgende reactie op: H PO - + OH - → HPO 2 - + H O 2 4 4 2 Bij zo’n bepaling bleek voor de eerste titratie 0,90 mmol H 3 O + en voor de tweede titratie 1,50 mmol OH - nodig te zijn. Uit deze titratiegegevens kan het NaP getal van de onderzochte oplossing berekend worden. Uit die berekening volgt dat de molverhouding HPO 2 - : H PO - in de onderzochte oplossing niet gelijk is aan 2,0 : 1,0. 4 2 4

Geef de structuurformule van stof X. Men verwijdert het water en laat het gevormde DAED in een andere reactor in dezelfde fabriek reageren met azijnzuuranhydride.Azijnzuuranhydride heeft de volgende structuurformule: O O CH 3 C O C CH 3 DAED en azijnzuuranhydride reageren in de molverhouding 1 : 2; daarbij ontstaan uitsluitend TAED en azijnzuur. De structuurformule van TAED is: 3 3 In een fabriek waarin TAED via een continu proces volgens bovengenoemde reacties gemaakt wordt, worden de stoffen zo efficiënt mogelijk gebruikt. Eén van de onderstaande schema’s geeft in de continu werkende fabriek de aan- en afvoer van stoffen weer. azijnzuuranhydride azijnzuuranhydride schema 1 schema 2