bronnen

Eindexamen natuurkunde vwo 2009, tijdvak 2 (natuurkunde 1,2)

opgave 1Opgave 1 Vallend foton

Lees het volgende artikel.
Lichtgewicht? Een foton heeft geen rustmassa maar Deze minieme toename in de wel energie. Echter volgens de frequentie konden Pound en Rebka vergelijking van Einstein E=mc2 zijn meten. Voor dit experiment is de massa…

Lichtgewicht? Een foton heeft geen rustmassa maar Deze minieme toename in de wel energie. Echter volgens de frequentie konden Pound en Rebka vergelijking van Einstein E=mc2 zijn meten. Voor dit experiment is de massa en energie equivalente extreme nauwkeurigheid van 1:1015 begrippen. Maar iets dat massa heeft, vereist. hoe gering ook, moet gevoelig zijn voor de zwaartekracht! In 1960 slaagden de natuurkundigen Pound en Rebka erin dit idee van Einstein experimenteel te testen. Zij richtten γ-fotonen vanaf de top van de Harvard-toren naar de aarde. Tijdens deze val neemt de fotonenergie toe onder invloed van de zwaartekracht. Daarmee wordt ook de frequentie van de fotonen groter. De toren van Harvard

Voor de fotonen gebruikten Pound en Rebka γ-straling afkomstig van 5276 Fe.
Deze isotoop ontstaat bij een vervalreactie, waarbij 5277 Co een deeltje invangt.
12p
Geef de reactievergelijking van het ontstaan van 5276 Fe.
De gevormde 5276 Fe -kern bevindt zich in een soort aangeslagen toestand en valt
terug naar de grondtoestand onder uitzenden van de γ-straling, met een
halveringstijd τ = 9,8 ⋅10−8 s.
Voor het experiment is een voortdurende stroom γ-fotonen nodig.
22p
Leg uit dat de korte halveringstijd geen probleem is voor deze voortdurende
stroom γ-fotonen.
Voor de frequentie fg van de fotonen op de grond geldt:
hfg = hfh + Ez, waarin geldt E_z = (hfh)/(c2)gH
Hierin is:
− fg de frequentie waarmee een foton de grond bereikt;
− fh de frequentie waarmee een foton in de top van de toren wordt
uitgezonden;
− Ez de zwaarte-energie van een foton;
− h de constante van Planck;
− H de hoogte van de toren: H = 22,6 m;
− g de valversnelling;
− c de lichtsnelheid.
33p
Leid de uitdrukking voor Ez af.
De nauwkeurigheid van het experiment moet zo groot zijn, omdat de
verandering in de fotonenergie tijdens de val erg klein is.
De verhouding tussen Ez en de oorspronkelijke fotonenergie bepaalt namelijk
hoe groot de nauwkeurigheid in dit experiment moet zijn.
44p
Bereken deze verhouding bij dit experiment.

opgave 2Opgave 2 Radarcontrole

Om de snelheid van een auto te meten kan de politie een
figuur 1
53p
radarapparaat gebruiken. Zie figuur 1.
Dit apparaat zendt gedurende enige milliseconden radargolven
uit die door de rijdende auto worden teruggekaatst.
De golflengte van de uitgezonden radargolven is 9,0 mm.
Radargolven planten zich voort met de lichtsnelheid.
Bereken de frequentie van de uitgezonden radargolven.
De teruggekaatste radargolven hebben een veel kleinere
figuur 1
amplitudo en een iets kleinere golflengte dan de uitgezonden radargolven.
62p
Geef voor beide veranderingen de oorzaak.
Om de snelheid van de auto te bepalen kan men de teruggekaatste golven laten
interfereren met de uitgezonden golven. Hierbij ontstaat een samengestelde golf
(zweving) waarvan de amplitudo varieert met een bepaalde frequentie.
In figuur 2 is zo’n zweving weergegeven.
figuur 2
U 0 0 100 200 300 400 500 t ( s)
De frequentie waarmee de amplitude varieert, is gelijk aan het frequentieverschil
Δf tussen de uitgezonden golf en de teruggekaatste golf.
Voor het verband tussen Δf en de snelheid v van een auto die op grote afstand
nadert, geldt de volgende formule:
Δf = (2v)/(λ)
Hierin is:
− Δf het frequentieverschil in Hz;
− v de snelheid van de auto in m s−1;
− λ de golflengte van de uitgezonden straling in m.
74p
Bepaal met behulp van figuur 2 de snelheid van de naderende auto in km h−1.
Als de auto dichterbij het radarapparaat komt, is deze formule niet juist.
Er moet dan gecorrigeerd worden voor het feit, dat de auto niet precies in de
richting van het radarapparaat rijdt. Voor de snelheid v moet dan de component
van de snelheid in de richting van het radarapparaat ingevuld worden.
82p
Leg uit of in dat geval de formule een te grote of een te kleine waarde voor de
snelheid v geeft.
Bij een snelheid van 83 km h−1 geldt: Δf = 5,1 kHz. Bij een frequentieverschil
van 5,1 kHz en hoger moet er een foto van de auto gemaakt worden. Dan gaat
er een hoog signaal naar het fototoestel.
Dit kan gerealiseerd worden met de schakeling van figuur 3. Het signaal van
figuur 2 wordt daarbij omgezet in een digitaal signaal met dezelfde frequentie als
de verschilfrequentie Δf.
figuur 3
digitaal
signaal
pulsgenerator teller teller 2 3 1 4 telpulsen 8 128 telpulsen fototoestel 0 5 4 64 f = 40 Hz aan/uit 2 32 reset 16 1 aan/uit 8 A 4 2 1 reset 1 B
Deze schakeling zorgt ervoor dat teller B steeds, beginnend bij 0, gedurende
(1)/(40) seconde de pulsen van het digitale signaal van het radarapparaat telt.
93p
Leg dit uit aan de hand van de schakeling.
102p
Toon met een berekening aan dat bij een frequentie van 5,1 kHz en hoger een
hoog signaal naar het fototoestel gestuurd wordt.

opgave 3Opgave 3 Planetoïde

Planetoïden zijn kleine, rotsachtige hemellichamen die rond de zon bewegen.
Een botsing met de aarde kan grote gevolgen hebben.
Een inslag op land geeft een krater van 10 à 20 keer de doorsnede van het
object. Een inslag in de oceaan kan een tsunami veroorzaken.
In figuur 1 staat een foto van zo’n planetoïde.
figuur 1
figuur 1
In figuur 2 is de ellipsvormige baan van een planetoïde weergegeven.
figuur 2
baan planeto de zon
In een ellipsbaan staat de snelheidsvector niet steeds loodrecht op de
verbindingslijn van de planetoïde met de zon. De snelheid kan daarom ook een
component in de richting van de zon hebben.
In de figuur op de uitwerkbijlage is de snelheidscomponent in de richting van de
zon in punt A getekend.
De getekende component heeft een grootte van 8,0 kms−1.
113puitwerkbijlage
Bepaal in de figuur op de uitwerkbijlage de grootte van de snelheid waarmee de
planetoïde in punt A beweegt.
De totale energie van een planetoïde in zijn ellipsbaan om de zon bestaat uit de
som van zijn kinetische energie en zijn gravitatie-energie.
123p
Beredeneer dat een planetoïde dichter bij de zon een grotere snelheid heeft dan
op grotere afstand van de zon.
Op 29 januari 2008 ‘scheerde’ de planetoïde TU24, met een doorsnede
van 250 m, op een afstand van 5,38 ⋅108 m langs de aarde.
Neem aan dat de aarde zich toen tussen de zon en de planetoïde bevond.
Zie figuur 3. Figuur 3 is niet op schaal.
figuur 3
figuur 3
planetoide aarde
figuur 3
134p
Laat met een berekening zien of TU24 op die plaats sterker door de aarde of
sterker door de zon wordt aangetrokken.
Stel dat TU24 met een massa van 1,9 ⋅1010 kg recht op de aarde afkoerst met
een snelheid van 3,7·104 ms−1. Men zou dan kunnen proberen TU24 tegen te
houden door hem te beschieten met een raket.
Ga uit van een raket met een massa van 280 ton en een snelheid
van 1,3·104 ms−1 ten opzichte van de aarde. Neem aan dat TU24 en de raket
frontaal botsen en na de botsing als één geheel verder gaan.
143p
Laat met een berekening zien dat hierbij de snelheid van TU24 nauwelijks zou
veranderen.

opgave 4Opgave 4 Regendruppels

Op de foto van figuur 1 zie je
figuur 1
vallende regendruppels.
(Omdat het een beetje waait, vallen
de druppels niet loodrecht naar
beneden.)
Tijdens het maken van de foto
stond de camera scherpgesteld
op de regendruppels die zich
halverwege de lens en de muur
bevinden.
In figuur 2 staat een schematische
tekening van de situatie.
Figuur 2 staat ook op de
uitwerkbijlage.
figuur 1
figuur 2
M D
+
muur
druppels
lens
achterwand
camera
Punt D geeft een druppel aan.
Punt M is een punt van de muur.
154puitwerkbijlage
Voer de volgende opdrachten uit:
− Construeer in de figuur op de uitwerkbijlage het beeld van punt D.
− Bepaal de plaats van een van de brandpunten en construeer het beeld van
punt M.
− Leg uit waarom de afbeelding van de bakstenen op de foto niet scherp is.
Voor de luchtwrijvingskracht op een druppel geldt:
F_w = (1)/(2)c_wρ_lAv^2
Hierin is:
− cw de wrijvingscoëfficiënt. Deze is onafhankelijk van de diameter van
de druppel;
− ρ_l de dichtheid van de lucht in kg m−3;
− A de frontale oppervlakte van de druppel in m2;
− v de snelheid van de druppel in ms−1.
Als een druppel met constante snelheid v valt, geldt voor de valsnelheid:
v2 = kr
Hierin is:
− r de straal van de druppel in m;
− k een constante.
164p
Druk de constante k uit in g, c_w, ρ_l en ρ_w.
− ρ_w is de dichtheid van water in kg m−3;
− g is de valversnelling in ms−2.
Voor regendruppels op de foto van figuur 1 is de waarde van k gelijk aan
4,0·104. De duur van de opname (sluitertijd) is (1)/(60) s.
De hoogte van een baksteen met één voeg in de muur is 6,0 cm.
De vergroting van een baksteen op de foto is de helft van de vergroting van de
druppels.
Bekijk het spoor van de druppel tussen de punten A en B.
175p
Bepaal de diameter van deze druppel aan de hand van de lengte van het spoor
AB op de foto.
Tijdens het vallen verdampt er een klein deel van het water van een druppel.
Dit is zo weinig dat het geen invloed heeft op de valsnelheid van de druppel,
maar wel op zijn temperatuur.
183p
Beredeneer of de temperatuur van de druppel door het verdampen stijgt of daalt.
De snelheid van een druppel is in de laatste 100 m van de val constant. Dit is
een gevolg van de luchtwrijving. Door diezelfde luchtwrijving stijgt de
temperatuur van de druppel iets. Neem aan dat alle wrijvingswarmte van de
vallende druppel leidt tot deze temperatuurstijging.
194p
Bereken de temperatuurstijging van een druppel in de laatste 100 m van de val
als gevolg van de luchtwrijving.

opgave 5Opgave 5 Plasmalamp

Hans heeft een plasmalamp. Deze bestaat uit een bolvormige metalen elektrode in een glazen bol. Zie figuur 1. figuur 1 De bol is gevuld met edelgas. Door de hoge spanning tussen de metalen elektrode en de glazen bol ontstaan er bliksemachtige sporen. In zo’n spoor is het gas geïoniseerd. In figuur…

Hans heeft een plasmalamp. Deze bestaat uit een bolvormige metalen elektrode in een glazen bol. Zie figuur 1. figuur 1 De bol is gevuld met edelgas. Door de hoge spanning tussen de metalen elektrode en de glazen bol ontstaan er bliksemachtige sporen. In zo’n spoor is het gas geïoniseerd. In figuur 2 zie je een schematische tekening van de glazen bol en de metalen elektrode in het midden. Figuur 2 staat ook op de uitwerkbijlage. figuur 2 Op een bepaald moment is de bolvormige elektrode negatief ten opzichte van de glazen bol. Neem aan dat er geen ontladingen plaatsvinden.

Teken in de figuur op de uitwerkbijlage het elektrisch veld in de bol. Gebruik hiervoor minimaal zes elektrische veldlijnen.
Er staat een hoogfrequente wisselspanning op de metalen elektrode. Met de opstelling van figuur 3 kan Hans de frequentie van die wisselspanning bepalen. Met zijn ene hand raakt hij de buitenkant van de glazen bol aan en met zijn andere hand maakt hij contact met de ingang van een oscilloscoop. In…

Er staat een hoogfrequente wisselspanning op de metalen elektrode. Met de opstelling van figuur 3 kan Hans de frequentie van die wisselspanning bepalen. Met zijn ene hand raakt hij de buitenkant van de glazen bol aan en met zijn andere hand maakt hij contact met de ingang van een oscilloscoop. In figuur 4 is het oscilloscoopbeeld weergegeven. De tijdbasis van de oscilloscoop staat ingesteld op 20 μ s per schaaldeel. figuur 3 figuur 4

Bepaal de frequentie van de wisselspanning. Voor het vervolg van de metingen plakt Hans een stukje aluminiumfolie op de buitenkant van de glazen bol. Aan dit aluminiumfolie bevestigt hij een stukje koperdraad. Zie figuur 5. Figuur 5 staat ook op de uitwerkbijlage. De koperdraad wordt via een…

Bepaal de frequentie van de wisselspanning. Voor het vervolg van de metingen plakt Hans een stukje aluminiumfolie op de buitenkant van de glazen bol. Aan dit aluminiumfolie bevestigt hij een stukje koperdraad. Zie figuur 5. Figuur 5 staat ook op de uitwerkbijlage. De koperdraad wordt via een weerstand van 44 k Ω verbonden met de aarde. Hans beschikt verder over een stroommeter en een spanningsmeter. figuur 5 aardverbinding

Teken in de figuur op de uitwerkbijlage een schakelschema dat geschikt is om de stroom door en de spanning over de weerstand te meten. Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Glas is een goede elektrische isolator. De stroom die gemeten wordt tussen het aluminiumfolie en aarde kan dus niet veroorzaakt worden door elektronen die door het glas gaan. In figuur 6 is een spoor tussen de elektrode en de glazen bol getekend. Door de ionisatie van gas langs dat spoor ontstaat…

Glas is een goede elektrische isolator. De stroom die gemeten wordt tussen het aluminiumfolie en aarde kan dus niet veroorzaakt worden door elektronen die door het glas gaan. In figuur 6 is een spoor tussen de elektrode en de glazen bol getekend. Door de ionisatie van gas langs dat spoor ontstaat er een geleidende verbinding tussen de elektrode en de binnenkant van het glas. Zie figuur 6. figuur 6 Op een bepaald moment ontstaat op het glas aan de binnenkant van de bol bij het aluminiumfolie een positieve lading. Op datzelfde moment loopt tussen het aluminiumfolie en aarde een stroom.

Leg uit of deze stroom van het aluminiumfolie naar aarde loopt of andersom. In de bol bevindt zich onder andere heliumgas. Door het gas bewegen elektronen die tegen heliumatomen kunnen botsen. Als de snelheid van een elektron groot genoeg is, kan bij een botsing een heliumatoom geïoniseerd worden.…

Leg uit of deze stroom van het aluminiumfolie naar aarde loopt of andersom. In de bol bevindt zich onder andere heliumgas. Door het gas bewegen elektronen die tegen heliumatomen kunnen botsen. Als de snelheid van een elektron groot genoeg is, kan bij een botsing een heliumatoom geïoniseerd worden. De vrije weglengte is de gemiddelde afstand die een elektron aflegt tussen twee opeenvolgende botsingen met atomen.

Leg met behulp van het begrip vrije weglengte uit dat de gasdruk laag moet zijn om heliumatomen te kunnen ioniseren. De gasdruk in de bol is 10% van de buitenluchtdruk. In de bol bevindt zich 0,90 L gas met een temperatuur van 18 ºC .
Bereken het aantal moleculen gas dat zich in de bol bevindt.