opgave 1Opgave 1 Kolencentrale Eemshaven
Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 3 uit het bronnenboekje.
Inleiding
Deze opgave gaat over de besluitvorming rond de kolencentrale in de
Eemshaven.
De energiemaatschappij Essent en het moederbedrijf RWE1) kregen in
2008 een vergunning om een op kolen gestookte elektriciteitscentrale te
bouwen in de Groningse Eemshaven aan de Waddenzee. Die vergunning
was verleend door het toenmalige ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit, samen met Gedeputeerde Staten (GS) van Friesland en
Groningen.
Een aantal natuur- en milieuorganisaties vond dat de gevolgen voor de
natuur in het Groningse waddengebied niet goed waren onderzocht toen
de vergunning werd verleend, en stapte daarom naar de Raad van State.
Die deed in augustus 2011 uitspraak en gaf de organisaties op dat punt
gelijk; de vergunning werd vernietigd.
noot 1 RWE, tot 1990 Rheinisch-Westfälisches Elektrizitätswerk geheten, is een
internationaal energieconcern. Bron: http://www.rwe.com/web/cms/nl/582244/.
De politieke besluitvorming kan worden beschreven met behulp van het
systeemmodel.
12pVan welke fase in de politieke besluitvorming is volgens het
systeemmodel sprake op het moment dat natuur- en milieuorganisaties
bezwaar maakten? Licht je antwoord toe.
De vergunning werd in 2008 verleend op grond van de
Natuurbeschermingswet (Nb-wet). Die Nb-wet bepaalt dat voor
werkzaamheden in beschermde gebieden een vergunning moet worden
aangevraagd als die werkzaamheden schadelijk zijn voor de
leefomgeving. Het waddengebied bij de Eemshaven is een dergelijk
beschermd gebied. Tekst 1 gaat over de Natuurbeschermingswet.
De procedure rond het verlenen van een Nb-wetvergunning aan RWE en
Essent laat zien dat er in Nederland sprake is van een gedecentraliseerde
eenheidsstaat.
22pLeg zowel het begrip ‘gedecentraliseerd’ als het begrip ‘eenheidsstaat’ uit
en koppel een passend citaat uit tekst 1 aan elk begrip.
RWE en Essent dienden na de uitspraak van de Raad van State een
verzoek in bij de provincies Groningen en Friesland om de bouw voort te
mogen zetten zonder de vereiste vergunning. Milieuorganisaties, zoals de
Vereniging Zuivere Energie, probeerden de provinciebesturen er juist van
te overtuigen dat de kolencentrale er definitief niet moest komen.
De politieke participatie van pressiegroepen wordt gelegitimeerd door een
aantal grondrechten, zoals het recht op vrijheid van meningsuiting.
Lees tekst 2.
32pVan welke twee andere grondrechten maakte de Vereniging Zuivere
Energie gebruik? Geef per grondrecht aan waaruit blijkt dat de vereniging
van dit recht gebruikmaakte.
Al voor de uitspraak van de Raad van State had een aantal
milieuorganisaties en bedrijven een zogeheten E-pact ondertekend.
Tekst 3 gaat over dit E-pact.
Aanhangers van verschillende politieke ideologieën zullen zich in
elementen van het E-pact kunnen vinden.
43pGeef van confessionalisme, ecologisme en liberalisme elk een relevant
uitgangspunt dat te herkennen is in tekst 3. Leg je antwoord uit aan de
hand van een gegeven uit de tekst.
52pLeg uit dat het E-pact en de manier waarop het tot stand is gekomen
passen bij de Nederlandse politieke cultuur.
Er zijn verschillende visies op de machtsverdeling in een democratie.
De besluitvorming over de kolencentrale is te interpreteren met zowel de
theorie van de representatiedemocratie als de pluralistische visie op
democratie.
64pLeg uit dat beide theorieën te herkennen zijn in het besluitvormingsproces
zoals beschreven in tekst 2 en tekst 3. Geef eerst een beschrijving van
elke theorie.
opgave 2Opgave 2 Onderzoek naar berichtgeving over het rookverbod
Bij deze opgave horen tekst 4 en tabel 1 uit het bronnenboekje.
Inleiding
Op 1 juli 2008 werd in Nederland het rookverbod in de horeca ingevoerd.
Onderzoek onder rokers heeft uitgewezen dat in Nederland het
rookverbod in cafés en restaurants slecht wordt nageleefd, zeker
vergeleken met andere Europese landen. “Uit een studie naar de invloed
van de berichtgeving over roken rond de invoering van rookverboden in
de Verenigde Staten bleek dat de krantenberichtgeving samenhing met de
mening van krantenlezers over het rookverbod (...). Ook in Nederland
bleek de krantenberichtgeving over het rookverbod in de horeca samen te
hangen met het draagvlak voor het rookverbod.” 1)
In tekst 4 staan enige resultaten die de onderzoekers hebben gevonden
over de berichtgeving in Nederland. Ook staat in tekst 4 een
verantwoording van de onderzoekers over de opzet van hun onderzoek.
noot 1 bron: Nagelhout, G.E., Van den Putte, B., De Vries, H., & Willemsen, M.C. (2011).
Krantenberichtgeving over het rookverbod in de horeca. Een inhoudsanalyse.
Tijdschrift voor Communicatiewetenschap, afl. 3, p. 5.
Lees de regels 1 tot en met 32 van tekst 4 en maak gebruik van tabel 1.
In de regels 16-20 van tekst 4 staan de namen van dagbladen die
gekozen zijn voor de selectie van krantenartikelen over het rookverbod in
de horeca.
Veronderstel dat de onderzoekers menen dat de gekozen dagbladen
representatief zijn voor het totale aanbod van Nederlandse dagbladen.
72pGeef daarvoor twee argumenten.
Maak in je argumentatie gebruik van het onderscheid tussen soorten
dagbladen.
Maak gebruik van tekst 4.
Wetenschappelijk onderzoek moet onder andere voldoen aan de eis van
betrouwbaarheid.
82pLeg uit hoe de onderzoekers de betrouwbaarheid van hun onderzoek
hebben geprobeerd te vergroten. Betrek in je antwoord de definitie van
het begrip betrouwbaarheid bij het doen van wetenschappelijk onderzoek.
opgave 3Opgave 3 De burger als rechter
Bij deze opgave horen tekst 5 en de tabellen 2 en 3 uit het
bronnenboekje.
Inleiding
Hoe behoren volgens het Nederlandse publiek veroordeelde plegers van
misdrijven gestraft te worden? Dat is de centrale vraag in het
onderzoeksrapport De burger als rechter. De reden om geïnteresseerd te
zijn in die kwestie is dat regelmatig in politieke kringen en de media
gesuggereerd wordt dat de Nederlandse strafrechters geheel andere en
wel veel mildere straffen zouden opleggen dan het Nederlandse publiek
zou willen. Of dat zo is, is volgens wetenschappers echter allerminst een
uitgemaakte zaak, en dat is in deze studie nader onderzocht. Daarom
wordt ook nagegaan hoe de voorkeuren van burgers zich verhouden tot
de rechterlijke praktijk. Met hun onderzoek willen de onderzoekers feiten
aanleveren die uitspraken in het maatschappelijke debat kunnen
ondersteunen, of juist ontkrachten.
bron: Ruiter, S., Tolsma, J., Hoon, M. de, Elffers, H., Laan, P. van der
(2011, p. 73). De burger als rechter. Onderzoek naar geprefereerde
sancties voor misdrijven in Nederland. Nederlands Studiecentrum
Criminaliteit & Rechtshandhaving (NSCR), Radboud Universiteit
Nijmegen, & WODC.
Of er sprake is van een kloof tussen enerzijds de straffen die burgers in
bepaalde gevallen zouden opleggen en anderzijds de straffen van
rechters, kan worden beantwoord met behulp van informatie uit dit
onderzoek.
De auteurs geven aan wat het kabinet en het parlement en het Openbaar
Ministerie zouden kunnen doen als men vindt dat die kloof verkleind dient
te worden.
94pLeg aan de hand van twee bevoegdheden van zowel het kabinet als het
parlement uit wat elke actor zou kunnen doen om de eventuele kloof
tussen burgers en rechters kleiner te maken.
102pLeg uit wat het Openbaar Ministerie (OM) kan doen om de eventuele kloof
tussen burgers en rechters kleiner te maken. Ga uit van twee
bevoegdheden van het OM.
De onderzoekers leggen uit waarom het belangrijk is om te weten of de
vonnissen van rechters op publieke steun kunnen rekenen: “Wanneer
rechters systematisch anders beslissen dan het volk wil, zal vroeg of laat
de rechterlijke macht zijn legitimiteit verliezen.” (bron: het rapport De
burger als rechter, p. 12.)
112pBetekent deze uitspraak dat
a het gezag van de rechters vermindert?
b de macht van de rechters vermindert?
Leg elk antwoord uit.
Het gevolg van onvoldoende steun van de bevolking voor rechterlijke
beslissingen zou kunnen zijn dat bepaalde doelen van sancties minder
makkelijk bereikt worden.
123pNoem drie doelen van sancties die minder makkelijk zouden worden
bereikt als burgers zich niet kunnen vinden in bepaalde vonnissen. Leg je
antwoorden uit.
“… algemeen is men van mening dat de rechter niet in een vacuüm
opereert”, zo valt te lezen in het rapport De burger als rechter (p. 12).
De Raad voor de Rechtspraak, de organisatie die de belangen van
rechters behartigt, vindt dat de rechtspraak in een spanningsveld
opereert. Enerzijds moeten rechters uiting geven aan betrokkenheid bij de
samenleving en anderzijds moeten ze voldoen aan de regels van het
strafprocesrecht. (bron: Visie op rechtspraak, Raad voor de rechtspraak
(2010, p. 21))
132pLeg uit met welk beginsel van de rechtsstaat de rechtspraak kan botsen
indien rechters te veel betrokken zijn bij de samenleving.
De onderzoeksvraag van de onderzoekers luidt: Hoe behoren volgens het
Nederlandse publiek veroordeelde plegers van misdrijven gestraft te
worden? Om deze vraag te beantwoorden hebben de wetenschappers
een steekproef getrokken uit de Nederlandse bevolking, bestaande uit
2164 personen tussen de 18 en 80 jaar. Van de geselecteerde
respondenten hebben uiteindelijk 1071 personen deelgenomen aan het
onderzoek. Dat betekent dat de non-respons 50,5 procent bedraagt. Met
non-respons worden al die respondenten bedoeld die zijn geselecteerd
voor de steekproef, maar die om uiteenlopende redenen (bijvoorbeeld
geen zin, geen tijd of vergeten) niet deelnemen aan het onderzoek. Net
zoals steekproeven select of aselect kunnen zijn getrokken, kan ook de
non-respons select of aselect zijn.
142pLeg uit wat een selecte non-responsgroep kan betekenen voor de
bruikbaarheid van de onderzoeksresultaten.
Voordat de onderzoekers conclusies trekken over de verschillen in door
burgers gewenste straffen en de straffen van rechters, kijken ze naar een
aantal aspecten dat van invloed kan zijn op de door burgers gewenste
straffen.
Zo vermoeden ze dat de gewenste strafrechtelijke sanctie samenhangt
met het doel van sancties (strafdoel) waar respondenten de voorkeur aan
geven. Voordat ze nagaan of die samenhang inderdaad bestaat,
beschrijven ze drie richtingen in het denken over doelen van sancties.
Die richtingen zijn de retributieleer, het utilitarisme en de
herstelrechtbenadering. In tekst 5 staan deze drie richtingen kort
beschreven.
Twee rechtvaardigingstheorieën over straffen zijn de absolute en de
relatieve theorie.
152pWelke van de drie richtingen in tekst 5 past het best bij de absolute
theorie en welke bij de relatieve theorie? Leg elk antwoord uit.
Of de voorkeur van burgers voor een bepaald strafdoel inderdaad
samenhangt met de mate waarin zij bepaalde sancties (strafmodaliteiten)
geschikt achten, blijkt uit tabel 2.
Gebruik tabel 2.
Een ‘+’ betekent een positieve correlatie tussen een strafdoel en sanctie
(strafmodaliteit).
162pa Leg uit wat wordt bedoeld met: er is een positieve correlatie tussen
strafdoel ‘resocialisatie’ en sanctie ‘werkstraf‘.
b Leg uit waarom je deze correlatie mag verwachten.
Uit het onderzoek blijkt dat burgers de onvoorwaardelijke gevangenisstraf
geschikter vinden voor meerderjarige daders, dan voor minderjarige
daders.
Er zijn meerdere sociologische theorieën die het ontstaan van crimineel
gedrag verklaren. Men zou met twee van deze theorieën kunnen
beargumenteren dat de onvoorwaardelijke gevangenisstraf minder
geschikt is voor minderjarige daders.
174pLeg uit aan de hand van twee sociologische theorieën waarom de
onvoorwaardelijke gevangenisstraf minder geschikt zou zijn voor
minderjarige daders.
De onderzoekers hebben ook gekeken of de door Nederlandse burgers
gewenste strafrechtelijke sancties (strafmodaliteit) samenhangen met hun
politieke voorkeur. De resultaten staan in tabel 3. Hoe lager het cijfer in
de tabel, des te vaker men de sanctie geschikt vindt.
De politieke stromingen hebben verschillende visies op (de aanpak van)
criminaliteit.
182pPast de sanctie die aanhangers van niet-confessionele ‘rechtse’ politieke
partijen het vaakst zouden willen opleggen bij de visie op (de aanpak van)
criminaliteit van deze partijen? Leg je antwoord uit en betrek daarbij
gegevens uit tabel 3. Ga uit van twee politieke partijen.
opgave 4Opgave 4 Oorlogsverslaggeving
Bij deze opgave horen de teksten 6 tot en met 8 en foto 1 uit het
bronnenboekje.
Inleiding
Deze opgave gaat over de veranderende rol van journalisten in
oorlogssituaties. Na de berichtgeving over de oorlog in Vietnam in de
jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw (zie tekst 6) mogen
journalisten vaak alleen onder de hoede van het leger hun werk doen in
oorlogsgebieden (zie tekst 8).
De oorlog in Vietnam was de eerste mediaoorlog. De invloed van de
massamedia op de uitkomst van deze oorlog was aanzienlijk, aldus de
auteur van tekst 6.
Lees de regels 1 tot en met 29 van tekst 6.
194pBiedt het tekstfragment over de gevolgen van de berichtgeving (zie de
regels 15 tot en met 23) ondersteuning voor de selectieve
perceptietheorie of voor de framingtheorie? Leg je antwoord uit voor beide
theorieën.
Lees de regels 30 tot en met 60 van tekst 6 en zie foto 1.
De foto’s die beschreven worden in dit tekstfragment waren in die tijd
nieuwswaardig. Ze voldeden aan meerdere nieuwsselectiecriteria. Het
ging om opvallende, onverwachte en uitzonderlijke gebeurtenissen die
toen plaatsvonden.
202pNoem drie andere selectiecriteria voor het onder de aandacht brengen
van de beschreven gebeurtenissen uit de Vietnam-oorlog.
Gebruik tekst 7.
Niet alleen de Volkskrant schreef lovend over de overleden fotograaf
Faas. Een journalist van de Amerikaanse krant The New York Times
noemde Faas al eens een genie: “I think of him as nothing less than a
genius.”, aldus David Halberstam, op een blog van NYT, http://lens.blogs.
nytimes.com/2012/05/10/a-parting-glance-horst-faas/?
The New York Times is een in New York uitgegeven dagblad dat in heel
de Verenigde Staten verkrijgbaar is. Enkele zinnen uit het redactiestatuut
van deze Amerikaanse krant staan in tekst 7.
212pMag je – uitgaande van de inhoud van het redactiestatuut – verwachten
dat The New York Times een populair dagblad of een kwaliteits- of
kaderkrant is?
Licht je antwoord toe door twee kenmerken van een populair dagblad dan
wel kwaliteits- of kaderkrant te koppelen aan zinnen uit het
redactiestatuut.
Lees de regels 23 tot en met 29 van tekst 6 en lees tekst 8.
Na de ervaringen met de Vietnamoorlog moesten journalisten vooral
‘embedded’ werken. NRC Handelsblad-journalist Jaus Müller schreef als
ervaringsdeskundige over dit fenomeen (tekst 8).
Naast voordelen heeft ‘embedded’ journalistiek nadelen. Zo zouden
maatschappelijke functies van de media onder druk kunnen komen te
staan.
226pLeg uit welke maatschappelijke functies van de media onder druk kunnen
komen te staan als journalisten ‘embedded’ moeten werken. Ga uit van
drie functies. Vermeld per functie eerst wat deze inhoudt.
Ook journalistieke normen kunnen door ‘embedded’ journalistiek in het
gedrang komen.
232pWelke journalistieke normen kunnen door ‘embedded’ journalistiek in het
gedrang komen? Noem er twee en leg telkens uit waarom die norm in het
gedrang kan komen.
Zie tekst 8.
Het nieuws dat de consument gepresenteerd krijgt als eindresultaat van
‘embedded’ journalistiek, heeft veel stadia en selecties doorlopen. Deze
stadia en selecties worden ook wel filters genoemd. Eén zo’n filter is de
beslissing van de redactie van NRC Handelsblad om een verslaggever
naar de Afghaanse provincie Uruzgan te sturen. De oorlogsverslaggever
Jaus Müller heeft voor NRC Handelsblad verschillende artikelen
geschreven.
242pBeschrijf twee andere filters voordat een verhaal zoals dat van Jaus
Müller in de krant verschijnt.
opgave 5Opgave 5 Veiligheid, de rol van de NAVO en de Europese Unie
Nederland is voor zijn veiligheid afhankelijk van de NAVO en de Europese
Unie.
Nederland is sinds 1949 lid van de NAVO. Door het einde van de Koude
Oorlog – na 1989 – zijn de doelstellingen en strategie van de NAVO
veranderd.
253pBeschrijf de verandering in doelstelling en strategie van de NAVO na
afloop van de Koude Oorlog.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende
pagina.
In oktober 2012 is de Nobelprijs voor de Vrede toegekend aan de
Europese Unie (EU). Het toekennen van deze prijs aan de EU was
omstreden. Sommigen vonden de toekenning misplaatst en een slechte
keuze; anderen waren zeer te spreken over de toewijzing van de
vredesprijs aan de EU. Zo sprak premier Rutte over een prachtige
erkenning van de historische rol van de Europese Unie en zag
bondskanselier Merkel de prijs als een stimulans en verplichting om door
te gaan.
264pGeef twee argumenten van voorstanders van het toekennen van de
Nobelprijs voor de Vrede aan de EU.
Betrek in je antwoorden twee verschillende doelstellingen van de EU en
de wijze waarop deze doelstellingen gerealiseerd zijn.
Pas na 1998 lukte het de Europese Unie om te komen tot een
gemeenschappelijk defensiebeleid.
272pGeef een reden waarom de NAVO bij het streven naar een
gemeenschappelijk defensiebeleid van de EU een belemmerende factor
was.
In 1999 was er een internationaal conflict over Kosovo, een provincie van
Servië. In Kosovo woonden vooral Albanezen en de meerderheid van de
bevolking streefde naar onafhankelijkheid. In hun strijd tegen het Kosovo
Bevrijdingsleger dwongen de Serviërs duizenden Albanezen om hun land
te ontvluchten. Omdat Milošević – de president van Servië – weigerde
mee te werken aan een vredesplan, dreigde de NAVO met luchtaanvallen.
Op 24 maart 1999 begon de NAVO met bombardementen op doelen in
Servië en Kosovo. Uiteindelijk capituleerde Milošević, ondertekende hij
een vredesverdrag en kwam Kosovo onder beheer van de Verenigde
Naties. En een NAVO-vredesmacht handhaafde de orde in Kosovo.
Verschillende landen meenden dat het militair ingrijpen van de NAVO in
Kosovo en Servië in het voorjaar van 1999 niet had mogen plaatsvinden.
Volgens de doelstellingen van de NAVO mag de NAVO alleen in actie
komen als een NAVO-lidstaat wordt aangevallen. Daarvan was hier geen
sprake. Bovendien mag volgens het internationaal recht de NAVO alleen
in actie komen als deze actie gelegitimeerd is door een besluit van een
orgaan van de Verenigde Naties.
282pa Welk VN-orgaan besluit over militaire inmenging in conflicten?
b Leg aan de hand van de besluitvormingsprocedure van dit VN-orgaan
uit waarom de NAVO-lidstaten tot actie zijn overgegaan zonder
toestemming te vragen aan het betreffende VN-orgaan.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
