opgave 1fragment niet op de siteBlok 1 Doop, geloofsbelijdenis en muziek in de middeleeuwen
film 1
Water is in veel culturen een belangrijk onderdeel van reinigingsrituelen.
Ook bij het ritueel van de doop wordt water gebruikt om het lichaam en de
ziel van de mens symbolisch te zuiveren. De doop komt al voor in het
Oude Testament en is tot op heden het inwijdingsritueel waarmee iemand
wordt opgenomen in de christelijke Kerk. Bij de doop van prinses Amalia
in 2004 sprak dominee Ter Linde: “Daarom zijn wij hier rond dit kleine
mensenkind, om nog eenmaal haar geboorte, die gang door het water,
over te doen en haar te verbinden met U. Opdat Uw Geest haar zal
bezielen en beschermen.”
Een inwijdingsplechtigheid als de doop heeft een sterk verbindend
karakter. In de eerste plaats verbindt het de dopeling, hier Amalia, met
God.
12pGeef nog twee voorbeelden van verbinding bij de doop van Amalia.
film 1, tekst 1
Prinses Amalia werd gedoopt met water uit de Jordaan, dat daarvoor
speciaal door vrienden werd overgevlogen.
Het doopwater voor Amalia is te vergelijken met een reliek.
23pLeg dit uit. Noem daarna twee manieren waarop in deze kerkdienst vorm
wordt gegeven aan dit reliekgehalte.
afbeelding 1, tekst 1
De doop van Christus is een veelvoorkomend thema in de kunst.
Op afbeelding 1 zie je een miniatuur uit 1160. De maker heeft geprobeerd
het tafereel overtuigend weer te geven. Vooral de vormgeving van het
water stelde hem daarbij voor problemen.
34pNoem drie van die problemen en geef aan hoe ze zijn opgelost.
Leg daarna uit waarom deze vormgeving past bij de tijd waarin de
miniatuur is gemaakt.
afbeelding 1 en 2, tekst 1
Voor gelovigen was de doop van Christus een belangrijk moment omdat
zich toen een wonder voltrok waarbij hij feitelijk als Messias werd
aangewezen:... “en terstond, toen Hij uit het water opsteeg, zag Hij de
hemelen scheuren en de Geest als een duif op Zich neerdalen. En een
stem kwam uit de hemel: Gij zijt mijn zoon, de geliefde.” (Marcus 1:10-11)
Op afbeelding 2 zie je een fresco uit 1306 van Giotto. Hij verbeeldt het
wonder anders dan de miniaturist van afbeelding 1. Giotto wordt met recht
een voorloper van de renaissance genoemd.
42pLeg uit waarom de verbeelding van het wonder bij de miniaturist
middeleeuws kan worden genoemd. Leg daarna uit hoe Giotto hier al
vooruitloopt op de renaissance.
geluidsfragment 1, tekst 2
In navolging van Christus lieten veel volwassenen zich dopen om toe te
kunnen treden tot de christelijke Kerk. Zij werden daarop voorbereid door
godsdienstonderwijs en moesten aangeven dat ze het christelijk geloof
wilden aannemen. Zo ontstond de geloofsbelijdenis die de dopeling zelf
uitsprak. In de Katholieke Kerk wordt dit het ‘credo’ genoemd, dat ‘Ik
geloof’ betekent.
In geluidsfragment 1 hoor je het slot van een gregoriaans Credo.
Credogezangen zijn bijna altijd syllabisch, met één noot per lettergreep.
52pLeg uit waarom dit zo is. Geef in je uitleg een theologisch argument en
een muzikaal argument.
tekst 3
Rond het jaar 1000 ontwikkelde Guido van Arezzo een nieuwe
muzieknotatie. Vooral voor de diensten in de kloosters was deze
muzieknotatie een grote vooruitgang.
61pLeg uit waarom deze nieuwe muzieknotatie een vooruitgang was.
geluidsfragment 2, tekst 4
Geluidsfragment 2 is het begin van het Credo uit de Messe de Nostre
Dame uit de veertiende eeuw van Guillaume de Machaut. Je hoort eerst
het eenstemmige intro waarna het stuk vierstemmig wordt vervolgd.
Notatie was voor Machaut een welkom hulpmiddel.
71pLeg dit uit.
afbeelding 3 en 4, geluidsfragment 2
Machaut schreef zijn Messe de Nostre Dame om uit te voeren in de
kathedraal van Reims.
De gothische bouwstijl van deze kathedraal sluit goed aan bij de polyfonie
van deze mis.
81pLeg dit uit.
geluidsfragment 2
De Messe de Nostre Dame wordt nog steeds uitgevoerd en beluisterd.
Maar er is een verschil in de manier waarop het werk tegenwoordig wordt
gewaardeerd ten opzichte van de veertiende eeuw.
92pLeg uit wat dit verschil inhoudt.
opgave 2fragment niet op de siteBlok 2 Hoftuinen en spektakel op het water
afbeelding 1
Op afbeelding 1 zie je een schilderij uit de zeventiende eeuw van het
paleis en de tuinen van Versailles. Lodewijk XIV liet deze tuinen
ontwerpen door landschapsarchitect André Le Nôtre.
Tuinen speelden een grote rol in de hofcultuur.
102pBespreek twee belangrijke functies van de tuinen van Versailles.
afbeelding 1, 2 en 3
Water en aarde waren belangrijke elementen voor de vormgeving van de
tuinen in Versailles. In samenspraak met Lodewijk paste Le Nôtre ze
bewust toe in zijn tuinaanleg.
113pGeef aan hoe Lodewijk elk van beide elementen liet vormgeven. Leg
daarna uit welk idee hij met die vormgeving uitdroeg.
afbeelding 4, 5, 6 en 7
Op afbeelding 4, 5, 6 en 7 zie je de Apollovijver met in het midden een
imposante beeldengroep die vervaardigd is omstreeks 1670. Je ziet de
klassieke god Apollo die in zijn vierspan iedere dag langs de hemel rijdt.
Lodewijk identificeerde zich graag met deze god.
124pBespreek twee kenmerken van de beeldengroep die bijdragen aan het
imponerende karakter. Geef daarna twee redenen waarom Lodewijk zich
graag identificeerde met Apollo.
afbeelding 8, 9, 10, 11, 12 en 13, tekst 5
In navolging van Versailles werden ook aan andere Europese hoven
tuinen aangelegd. Stadhouder Willem III liet voor paleis Het Loo en voor
paleis Soestdijk tuinen in de Franse stijl ontwerpen. De tuin van Soestdijk
is later opnieuw aangelegd in de Engelse landschapsstijl die in de
achttiende eeuw ontstond.
Op afbeelding 10 zie je een landschap van de Franse barokschilder
Claude Lorrain. Zijn werk was een belangrijke inspiratiebron voor de
Engelse landschapsstijl, een nieuw concept voor tuinen dat heel anders
was dan de tuinen van Versailles en Het Loo.
Bekijk ook afbeelding 11, 12 en 13.
132pLeg uit wat dit nieuwe concept inhield. Leg daarna uit welke visie op de
natuur je daaruit kunt afleiden.
afbeelding 12 en 14, film 1, tekst 6
In 2011 ensceneerde theatergezelschap De Utrechtse Spelen een
uitvoering van de achttiende-eeuwse opera Orfeo ed Euridice in de tuin
van paleis Soestdijk. In filmfragment 1 zie je een stukje van de proloog die
regisseur Jos Thie aan de opera vooraf liet gaan.
Deze proloog hoort niet bij de oorspronkelijke opera. Maar de regisseur
heeft redenen om deze scène toe te voegen.
142pLeg uit welke functie deze scène hier heeft en welk effect hiermee beoogd
wordt.
film 2
Orfeo vraagt de goden om hem Euridice terug te geven. Hij krijgt
antwoord van koningin Juliana. In het fragment zie je hoe zij als de god
Amor over het water naar Orfeo toekomt.
152pGeef aan waar de regisseur naar verwijst als hij de vorstin mee laat
spelen in de opera. Geef ook aan waarom hij haar de rol van Amor geeft.
film 3, tekst 7
Op zijn weg naar de onderwereld komt Orfeo verschillende
belemmeringen tegen in de vorm van furiën die hij overwint. De regisseur
heeft in zijn enscenering keuzes gemaakt om deze overwinning zichtbaar
te maken.
162pBespreek twee van de keuzes die Orfeo’s overwinning laten zien.
film 4, tekst 7
Het Griekse theater wordt gezien als de bakermat van het westerse
theater. Aristoteles heeft hieraan een belangrijke bijdrage geleverd. In zijn
Ars Poetica beschrijft hij de principes die ten grondslag liggen aan de
Griekse tragedie.
Von Glucks opera Orfeo ed Euridice heeft een ander einde dan de
oorspronkelijke mythe, die slecht afloopt. In de opera zorgt de plotselinge
komst van de god Amor dat alles weer goed komt.
Zo’n ‘deus ex machina’ past niet bij de principes van Aristoteles.
172pLeg uit waarom een ‘deus ex machina’ niet bij de principes van Aristoteles
past.
De recensies van Orfeo ed Euridice waren over het algemeen lovend. In
2012 werd de voorstelling wegens groot succes nogmaals opgevoerd,
waardoor meer dan 90.000 bezoekers de opera zagen.
Toch was er ook kritiek op Thies versie van de opera.
182pGeef een argument voor de lovende en een argument voor de kritische
reacties op de versie van De Utrechtse Spelen.
opgave 3fragment niet op de siteBlok 3 De Chinese nachtegaal en Aziatische dans
geluidsfragment 1, tekst 8
In 1914 ging de opera Le Rossignol, gebaseerd op het sprookje De
Chinese Nachtegaal van Hans Christian Andersen, in première. Het was
een productie van de Ballets Russes. Igor Stravinsky schreef de muziek,
die hij een ‘Chinoiserie’ noemde. Geluidsfragment 1 laat een fragment van
de Marche Chinoise, de Chinese mars horen.
192pLeg uit waarom de term Chinoiserie van toepassing is op deze muziek.
geluidsfragment 2 en 3, tekst 9
Het sprookje van Andersen gaat over een echte nachtegaal en een
mechaniek dat het geluid van een nachtegaal imiteert.
In geluidsfragment 2 hoor je de echte nachtegaal en in geluidsfragment 3
de mechanische.
202pLeg uit hoe Stravinsky het verschil tussen de natuurlijke en de
kunstmatige vogel uitdrukt in zijn muziek. Betrek twee muzikale
verschillen in je antwoord.
afbeelding 1, 2 en 3, film 1, tekst 10
Le Rossignol is in 2012 opgevoerd door de Nederlandse Opera in
Amsterdam. De Canadese regisseur Robert Lepage zette het orkest op
het podium en liet de orkestbak vollopen met water. De zangers stonden
daar tot hun middel in en bedienden poppen die hun rol uitbeeldden.
In het filmfragment zie je eerst de visser, dan de zingende nachtegaal en
dan een scène aan het hof.
Deze enscenering is heel anders dan de voorstelling van Stravinsky van
een eeuw geleden. Toch lijkt het of Lepage zijn uitvoering in diens geest
heeft vormgegeven.
212pBespreek twee keuzes van de regisseur die in de geest van Stravinsky
zijn.
tekst 9
In 1917 werkte Stravinsky de muziek van de opera om tot een
instrumentale versie. Hierop maakte George Balanchine in 1925 zijn
choreografie voor het ballet Le Chant du Rossignol. Henri Matisse
ontwierp de kostuums voor deze productie van de Ballets Russes.
Het sprookje van de Chinese nachtegaal was blijkbaar inspirerend voor
kunstenaars van het modernisme.
221pLeg uit waarom dit sprookje hen inspireerde.
film 2
Le Chant du Rossignol werd in 1999 door de danshistorici Millicent
Hodson en Kenneth Archer gereconstrueerd en uitgevoerd door Les
Ballets de Monte-Carlo. In filmfragment 2 zie je een scène uit deze
reconstructie.
In Le Chant du Rossignol wordt de sfeer van China in dans uitgedrukt.
232pBespreek twee manieren waarop dat in deze scène gebeurt.
film 3, tekst 11, tekst 12
Aziatische kunst staat in de hedendaagse cultuur nog steeds in de
belangstelling. In filmfragment 3 zie je een deel van een voorstelling van
het Taiwanese Cloud Gate Dance Theatre. Wereldwijd worden de dansers
van dit gezelschap geprezen vanwege hun bovenmenselijke
lichaamscontrole.
De voorstelling is gebaseerd op een eeuwenoude vorm van bewegend
mediteren. Dit is terug te zien in de dansbewegingen.
241pLeg dit uit aan de hand van een voorbeeld.
film 4
De titel van de voorstelling is Moon Water en is gebaseerd op het
boeddhistisch gezegde Bloemen in een spiegel en de maan op het water
zijn beide illusies. De choreograaf zegt dan ook dat Moon Water een
onderzoek is naar het werkelijke in verhouding tot het onwerkelijke. Het
toneelbeeld representeert dit gedachtegoed.
252pLeg dit uit.
film 3, tekst 12
De dans van choreograaf Lin Hwai-Min spreekt ook het Westen zeer aan.
261pBreng dit in verband met de tijdgeest van de eenentwintigste eeuw.
opgave 4fragment niet op de siteBlok 4 Land Art
afbeelding 1 en 2, tekst 13
Land Art, ook wel aangeduid als Earth Works of Earth Art, ontstond in de
jaren ‘60 en ‘70 van de twintigste eeuw aan de westkust van de Verenigde
Staten. Op afbeelding 1 zie je Displaced-Replaced Mass. Michael Heizer,
een van de pioniers van Land Art, liet brokstukken graniet uit het High
Sierra-gebergte van Nevada verplaatsen en ingraven in het
woestijngebied van diezelfde staat. Op afbeelding 2 zie je Spiral Jetty van
Robert Smithson. Dit werk bestaat uit basaltblokken, aarde en kalksteen
en is aangelegd in het Great Salt Lake in Utah.
Deze werken liggen ver van de bewoonde wereld. Ondanks duidelijke
verschillen vertonen ze overeenkomstige kenmerken die beide werken tot
goede voorbeelden van Land Art maken.
272pBespreek twee van deze kenmerken aan de hand van de afbeeldingen.
afbeelding 1 en 2
Land Art-kunstenaars wilden zich bevrijden van het formalisme van de
atelierkunst en van de macht van galeries en musea.
De keuze om zich af te keren van de traditionele artistieke instituties past
goed binnen het maatschappelijke klimaat van de jaren ‘60 en ‘70.
282pLeg dit uit.
afbeelding 1 en 2
Land Art-kunstenaars zijn voor de uitvoering van hun ontwerp vaak
afhankelijk van derden.
292pLeg dit uit aan de hand van twee aspecten.
afbeelding 1, 2, 3 en 4
Bij Land Art is documentatie van het werk in de vorm van schetsen, foto’s
en films van cruciaal belang.
302pLeg dit uit aan de hand van twee functies van deze documentatie.
afbeelding 5, film 1, tekst 14
In 1971 werd Smithson uitgenodigd om een werk in Nederland te maken.
Hij ontwierp Broken Circle Spiral Hill bij een zandafgraving in de buurt van
Emmen.
Deze zandafgraving bleek een geschikte locatie voor Broken Circle Spiral
Hill.
312pGeef twee argumenten waarom deze locatie geschikt was voor Smithson.
afbeelding 5, film 1, tekst 15
Smithson zei over Broken Circle: “… ik had dit idee van overstroming in
mijn hoofd in relatie tot een specifieke watersnoodramp die in Holland in
de jaren ’50 plaatsvond.”
Bekijk afbeelding 5.
322pNoem twee manieren waarop je dit idee terugziet in de vormgeving van
Broken Circle.
afbeelding 2, 4 en 5, tekst 14 en 15
Spiral Jetty ligt soms onder het wateroppervlak omdat het waterpeil van
het Great Salt Lake wisselt. Broken Circle Spiral Hill is onderhevig aan
erosie.
Deze processen voegen een esthetische en een inhoudelijke waarde toe
aan het werk van Smithson.
332pGeef aan wat deze esthetische en deze inhoudelijke meerwaarde is.
Bronvermelding
De in dit examen gebruikte bronnen zijn vermeld in het examen zelf en/of in het correctievoorschrift, dat na afloop van het
examen wordt gepubliceerd.
