Eindexamen kunst vwo 2001, tijdvak 2

■ Leg uit waarom het theater destijds tot grote bloei kon komen. Noem twee aspecten. Toneelvoorstellingen in de Amsterdamse schouwburg bestonden in de regel uit een tragedie en een naspel, meestal een klucht. In de zeventiende eeuw zijn honderden kluchten geschreven, onder meer door bekende dichters als Bredero, Huygens en Hooft. De Amsterdammers waren er dol op.

■ Verklaar de populariteit van de klucht aan de hand van drie kenmerken van dit genre. De klucht werkte als medicijn.Vondel schreef: „Het blyspel verlicht zwaremoedigen, en geneest de hartewonden der staetheren en amptenaeren, door geduurige bekommeringen en beslommeringen, tot heil der gemeente afgeslaeft 1) .”

■ Breng de heilzame werking van klucht en blijspel in verband met de zeventiende-eeuwse opvatting over gezondheid. tekst 1 In 1612 schreef Bredero De klucht van de koe. tekst 2 Lees de samenvatting van het verhaal in tekst 1 en bekijk videofragment 1 . Hierin bedriegt video 1 de dief de boer met zijn eigen koe.Tekst 2 geeft weer wat er in het videofragment gezegd wordt. Behalve vermakelijk en heilzaam was de klucht ook een middel om de burgers op te voeden, door inzicht te geven in het menselijk gedrag.

■ Geef aan wat er in dit verband te leren valt uit de scène op videofragment 1. Noem bovendien twee manieren waarop de toneelmakers dat hebben vormgegeven in deze scène. video 1 Deze voorstelling van De klucht van de koe werd in 1979 gespeeld door Utrechtse Theaterinitiatieven onder regie van Aram Adriaansen. De uitvoering doet denken aan volkstheater zoals dat in de zeventiende eeuw te zien was.

■ Leg uit waarom het gewaardeerd werd als een toneelschrijver een bestaand verhaal gebruikte. Noem bovendien twee criteria waarop een toneelstuk destijds werd beoordeeld. afb. 1 In de tweede helft van de zeventiende eeuw moest de Amsterdamse schouwburg een theater afb. 2 van internationale allure worden, dat zich kon meten met de belangrijke theaters in afb. 3 Frankrijk en Italië. Er moesten nu ook opera’s en balletten opgevoerd kunnen worden. In afb. 4 de nieuwe toneelkunst werd gebruik gemaakt van spectaculaire visuele effecten met behulp van decors en toneelmachinerieën. De schouwburg werd daarvoor verbouwd. De verbouwing van de schouwburg maakte allerlei kunst- en vliegwerk mogelijk en leidde tot een groot illusionisme in de decors.

■ Leg uit waarom de klassieke toneelwetten op de achtergrond raakten. video 2 Het visuele spektakel werd vooral veel gebruikt in balletten. Deze trokken daarom steeds meer publiek. In de zeventiende eeuw was er geen scheiding tussen het beroep van danser en dat van toneelspeler. Bekijk videofragment 2 . Tot ongeveer 1650 werden alle vrouwelijke dans- en acteerrollen uitgevoerd door mannen in travestie. Pas in 1655 verscheen voor het eerst een vrouw op het Nederlandse podium: Adriana Nooseman, afkomstig uit een familie van komedianten.

■ Leg uit dat Adriana Nooseman met haar optreden een taboe doorbrak. afb. 5 Op de gevel van de Amsterdamse schouwburg was de volgende tekst van Vondel aangebracht: „De wereld is een speeltoneel, Elk speelt zijn rol en krijgt zijn deel.” Deze tekst kan in verband gebracht worden met een schilderij van Jan Steen uit 1665, met de titel Het toneel der wereld. Het is te zien op afbeelding 5.

■ Leg uit waaraan je kunt zien dat Steen verwijst naar de wereld van het toneel. afb. 5 Op afbeelding 6 zie je een detail van het schilderij. Een jongen blaast bellen en naast hem afb. 6 is een schedel te zien. Het detail kan gezien worden als een moralistisch commentaar op de zinsnede „elk speelt zijn rol en krijgt zijn deel”.

■ Geef aan in welk opzicht dit decor afweek van traditionele decors en geef aan hoe dit aansloot bij tendensen in de beeldende kunst. afb. 8 afb. 10 Op afbeelding 10 zie je het ontwerp voor de kostuums die je ziet op afbeelding 8. Deze kostuums passen bij het decor maar vormen er ook een contrast mee.

■ Geef aan op welke manier er sprake is van overeenkomst en van contrast tussen deze kostuums en het decor. afb. 8 afb. 10 Lees het scenario in tekst 4 . Het ontwerp op afbeelding 10 is het kostuum van de bekkens. afb. 11 Op afbeelding 11 zie je de kostuums van de klokjes en van de panfluit. Deze afb. 12 ’oerwoudgeluiden’ komen voor in deel e van het scenario. tekst 4 Op afbeelding 12 zie je de hoofdfiguur. Hij is anders gekleed dan alle overige dansers. Dat is met opzet zo gedaan.

■ Bespreek zijn kostuum en geef aan waarom dat er anders uitziet dan de overige kostuums. afb. 8 Les Ballets Suédois kan geen dansgezelschap in de traditionele zin genoemd worden, omdat afb. 9 de choreografie in veel producties ondergeschikt was gemaakt aan het toneelontwerp. Het gezelschap werd daarom ook wel ’Het Ballet van de Schilders’ genoemd. Het stuk l’Homme et son désir is een goed voorbeeld van deze picturale 3) benadering.

■ Noem twee muzikale aspecten die destijds vernieuwend waren. muziek 2 Beluister muziekfragment 2. Dit fragment hoort bij scenariodeel e (uit tekst 4): de nachtelijke geluiden van het oerwoud komen de Mens bekijken. Milhaud en Claudel hadden bij de muziek van deze scène afkeurende reacties verwacht, omdat er alleen slaginstrumenten te horen waren. Maar negatieve reacties bleven uit.

■ Geef drie redenen waarom deze muziek toch geaccepteerd werd. muziek 3 muziek 4 Beluister de muziekfragmenten 3 en 4. Ze behoren bij deel f en g van het scenario (tekst 4). tekst 4 De muziek ondersteunt het verhaal en muziekfragment 3 verschilt dan ook duidelijk van de muziek die je hoort in fragment 4.

■ Leg uit op welke manier de muziek van elk fragment in verband gebracht kan worden met het bijbehorende deel van het verhaal. Betrek per fragment twee muzikale middelen in je antwoord. Veel oorspronkelijke balletmuziek is later muziek voor de concertzaal geworden. Dit geldt ook voor de muziek van l’Homme et son désir .Als concertmuziek heeft deze muziek van Milhaud duidelijk het karakter van programmamuziek.

■ Leg dit uit. tekst 5 Lees tekst 5. Er zijn geen bewegende beelden vastgelegd van de dans van de Mens. Er zijn alleen een paar foto’s overgebleven en beschrijvingen. Daaruit kan geconcludeerd worden dat de dans aansloot bij de expressionistische dans uit die tijd. Dit geldt zowel voor het thema van de dans als ook voor de wijze van uitbeelden.

■ Geef aan hoe zowel het thema als de wijze van uitbeelden aansloot bij de expressionistische dans. afb. 8 afb. 9 In zijn boek over Les Ballets Suédois schrijft Bengt Häger over l’Homme et son désir: tekst 4 „Ondanks het uiterst moderne ontwerp gaf het stuk uiteindelijk de indruk van een middeleeuws mysteriespel.”

■ Leg uit waarom de portretfotografie nauwelijks een bedreiging vormde voor de portretschilderkunst. afb. 14 De portretfotografen konden kiezen uit een aantal mogelijkheden om hun onderwerp te afb. 15 fotograferen.Vaak werd gekozen voor een benadering die verwant was aan de wijze waarop portretschilders werkten. Soms echter werden er portretfoto’s gemaakt waarbij meer werd uitgegaan van de specifieke mogelijkheden die de fotografie bood.Van beide benaderingen zie je een voorbeeld. De foto op afbeelding 14 is nog verwant aan de traditie van het portretschilderen, terwijl in de foto op afbeelding 15 al meer gebruik gemaakt is van de mogelijkheden die de fotografie bood.

■ Beargumenteer waarom de foto van afbeelding 14 verwant is aan de traditie van het portretschilderen. Noem daarbij twee aspecten. afb. 15 De portretfotografen konden kiezen uit een aantal mogelijkheden om hun onderwerp te fotograferen.Vaak werd gekozen voor een benadering die verwant was aan de wijze waarop portretschilders werkten. Soms echter werden er portretfoto’s gemaakt waarbij meer werd uitgegaan van de specifieke mogelijkheden die de fotografie bood.Van beide benaderingen zie je een voorbeeld.

■ Leg aan de hand van twee aspecten uit hoe op afbeelding 15 gebruik gemaakt is van de nieuwe mogelijkheden die de fotografie bood. afb. 16 Toen de fotografie er eenmaal was bleken er meer mogelijkheden te zijn dan men afb. 17 aanvankelijk dacht. Fotografen hoefden zich niet te beperken tot het maken van portretten . afb. 18 Nieuwe onderwerpen werden onderzocht. De foto’s op afbeelding 16, 17 en 18 zijn gemaakt in 1873, 1889 en 1850. Zij hadden een functie die de schilderkunst destijds niet kon vervullen.

■ Leg uit wat in de negentiende eeuw de functie van deze foto’s moet zijn geweest. afb. 19 De Pop Art manifesteerde zich voor het eerst in Engeland in de jaren vijftig. Enkele jaren afb. 20 later kwam de Pop Art op in Amerika. Over het ontstaan van de Engelse Pop Art is gezegd: „British Pop grew out of a whole generation’s rejection of upper-class culture and out of a revolt within the art education system itself.” 4) Een belangrijk vertegenwoordiger van deze generatie was Eduardo Paolozzi.

■ Leg aan de hand van Paolozzi’s collages uit waarom hier sprake is van verzet tegen ’upper-class culture’. Ga voor je antwoord uit van aspecten van de voorstelling 5) . noot 4 De Britse Pop kwam voort uit het verwerpen door een hele generatie van de ’upper-class cultuur’ en uit een opstand binnen het kunstonderwijs zelf. noot 5 In de beeldende kunst heeft de term ’voorstelling’ betrekking op het herkenbare onderwerp of aspecten daarvan: gezichten, figuren, een stilleven, een landschap enzovoort.

■ Leg uit waarom Paolozzi zich met werk als dat op afbeelding 19 en 20 afzet tegen het traditionele kunstonderwijs. Ga voor je antwoord uit van de wijze waarop de kunstwerken tot stand zijn gekomen. afb. 21 De vroege Pop Art van Paolozzi krijgt in Engeland een vervolg in het werk van Richard Hamilton. Hamilton kan gezien worden als een typische vertegenwoordiger van de Britse Pop Art. Kenmerkend voor zijn werk is zijn volgende uitspraak: „Zoeken naar het epische 6) in alledaagse onderwerpen zou ik als mijn doelstelling willen beschouwen.”

■ Breng Hamiltons uitspraak in verband met het werk op afbeelding 21. afb. 22 In Amerika is Andy Warhol een belangrijk vertegenwoordiger van de Pop Art. De Britse en afb. 23 de Amerikaanse Pop Art zijn niet in alle opzichten van dezelfde orde. Een uitspraak over Warhol kan dit bevestigen. Zo is over zijn werk gezegd: „Niet de ’werkelijkheid’ was het uitgangspunt van Warhols kunst, maar de werkelijkheid zoals die ons via de media bereikt en ons leven beheerst.”Ter illustratie van Warhols werk zie je op afbeelding 22 Five Coke Bottles en op afbeelding 23 192 One-Dollar Bills, twee werken uit 1962.

■ Leg uit dat Warhol op een andere wijze dan Hamilton omging met aspecten van de populaire cultuur. Betrek in je antwoord zowel de bovenstaande uitspraak als zijn werk. afb. 23 Over zijn keuze om dollarbiljetten te gaan schilderen, zei Warhol later: „Je hebt van die avonden. Nadat ik al een stuk of vijftien mensen had gevraagd om ideeën, stelde een vriendin mij tenslotte de juiste vraag: wat vind je het leukst? Ik begon dus geld te schilderen.” Onder meer vanwege deze uitspraak wordt van Warhol wel gezegd dat zijn werk getuigt van een gebrek aan originaliteit.

■ Leg uit dat Warhols werk wat betreft onderwerpkeuze, verschijningsvorm en werkwijze gebaseerd is op het idee van gelijkvormigheid. afb. 24 Op dezelfde manier waarop Warhol omging met Cola-flessen en geld benaderde hij afb. 25 Marilyn Monroe. Op afbeelding 24 zie je haar vier keer afgebeeld. De werken ontstonden in 1967. Op afbeelding 25 zie je Mick Jagger viermaal afgebeeld. Deze serie werd gemaakt in 1975. Bij een vergelijking van beide series valt op dat de gelijkvormigheid uit de jaren zestig in de jaren zeventig heeft plaatsgemaakt voor een meer persoonlijke portrettering van het