Eindexamen filosofie vwo 2023, tijdvak 2

Geef aan wat de neoklassieke economische opvatting over hebzucht als

aanjager van economische ontwikkeling inhoudt.

Leg vervolgens uit dat het standpunt van de Sacklers over

verantwoordelijkheid te verdedigen is vanuit deze neoklassieke opvatting.

Geef tot slot vanuit de verslaafde gebruikers een argument tegen de

neoklassieke opvatting van de Amerikaanse medicijnmarkt, met het begrip

‘autonomie’.

De Sacklers stuurden, ondanks de verslavende werking van de

pijnstillers, vertegenwoordigers naar artsen om hen met reizen en diners

te verleiden meer pijnstillers voor te schrijven aan patiënten met

chronische pijn. Succesvolle vertegenwoordigers kregen hoge bonussen,

ook als uit verkoopanalyses bleek dat er artsen waren die zo veel pillen

per week uitschreven dat patiënten wel verslaafd moesten zijn geraakt.

Volgens Keefe blijkt uit deze agressieve manier van reclame maken voor

hun verslavende pijnstiller dat de Sacklers uit waren op eigen gewin.

Immanuel Kant zou deze handelwijze van de Sacklers onvrij noemen. De

goede wil is volgens hem het grondprincipe van ons handelen.

Leg uit dat de goede wil volgens Kant een absolute waarde is.

Leg uit dat de Sacklers volgens Kant niet gehandeld hebben volgens de

specifieke eis van de wetsvorm van het goede handelen.

Keefe beschrijft dat de Amerikaanse overheidsinstantie die medicijnen

goedkeurt, is beïnvloed door de Sacklers. De inspecteur die de pijnstiller

van de Sacklers goedkeurde, kreeg daarna een fantastische baan bij de

Sacklers. Achteraf bleek dat hij tijdens de goedkeuringsprocedure

meeschreef aan de bijsluiter, waarin staat dat de pijnstiller bij lage

dosering niet verslavend is. Daarbij was informatie achtergehouden:

Keefe oordeelt dat de claim van de Sacklers dat ‘hun opiaat niet

verslavend is bij lage dosering’ niet waar is.

Leg met tekst 1 uit dat de claim van de Sacklers niet waar is, maar

volgens het logisch positivisme van de Wiener Kreis in principe wel

wetenschappelijk is.

Keefe suggereert bovendien dat er bij de goedkeuring van het opiaat niet

is voldaan aan de eis van waardevrijheid. Naast ‘waardevrijheid’ wordt er

in de wetenschapsfilosofie ook gesproken van ‘waardegebondenheid’.

Geef weer wat het begrippenpaar ‘waardevrijheid en

waardegebondenheid’ inhoudt.

Geef vervolgens met dit begrippenpaar kritiek op het goedkeuren van het

opiaat van de Sacklers.

Alasdair MacIntyre zou wijzen op het gebrek aan deugden binnen het

bedrijf van de Sacklers.

Volgens MacIntyre kunnen praktijken zonder deugden de corrumperende

macht van instituties niet weerstaan.

Leg dit uit voor het bedrijf van de Sacklers als institutie, met:

− MacIntyres onderscheid tussen interne en externe goederen, en

− een van MacIntyres deugden.

MacIntyre gebruikt in zijn opvatting over praktijken de opvattingen van

Aristoteles over deugd en geluk.

Leg uit dat MacIntyre met zijn opvatting over praktijken het deugdbegrip

van Aristoteles actualiseert. Ga daarbij in op:

− Aristoteles’ opvatting dat deugdzaamheid uitsluitend bereikt kan

worden binnen de polis, en

− Aristoteles’ opvatting dat de volkomen deugd niet is weggelegd voor

de massa.

Als je ervan uitgaat, zoals de Sacklers doen, dat mensen zelf

verantwoordelijk zijn voor verslaving, dan zou je de opiatencrisis kunnen

oplossen door patiënten met chronische pijn consumptief weerbaar te

maken. Een andere manier om de crisis op te lossen is het inperken van

de neoliberale marktlogica van de medicijnmarkt, bijvoorbeeld door

agressieve reclame voor verslavende medicijnen te verbieden.

Joan Tronto wijst op twee tegengestelde visies op zorg en de vrije markt:

de visie dat de kwaliteit van zorg beter wordt door de vrije markt en haar

eigen visie dat de vrije markt schadelijk is voor de kwaliteit van de zorg.

Verdedig beide visies met pijnstillers als voorbeeld.

Beargumenteer vervolgens met welk van deze twee visies op zorg en de

vrije markt jij het eens bent. Gebruik daarbij:

− een opvatting over consumptieve weerbaarheid van patiënten die

verslavende medicijnen krijgen voorgeschreven, en

− een opvatting over het begrenzen van de neoliberale marktlogica op

de medicijnmarkt.

De Sacklers en hun bedrijf zijn in de loop der jaren veelvuldig

aangeklaagd door artsen, ziekenhuizen, apothekers en verschillende

Amerikaanse staten. Die rechtszaken zijn jarenlang voor enkele miljoenen

of zelfs miljarden geschikt. Dat betekent dat de Sacklers nooit juridisch

zijn veroordeeld voor het veroorzaken van verslavingen aan hun

pijnstillers en sterfgevallen door overdoses, hoewel de juridische

pogingen tot een veroordeling nog steeds worden ondernomen.

De juridische afdeling van het bedrijf van de Sacklers is gigantisch en

bestaat uit de beste en duurste advocaten van het land. Het bedrijf past in

het Angelsaksische model van de vrije markt.

Beargumenteer met het onderscheid tussen recht en moraal of het

Angelsaksische model volgens jou een goede invulling is van de vrije

markt. Gebruik hierbij het voorbeeld van het bedrijf van de Sacklers.

Leg met de rol van het kapitaal uit dat volgens Marx de vrije markt:

− gericht is op economische groei, en

− die groei op gespannen voet staat met het goede leven.

Kate Raworth is een bekende en veelbesproken econoom. Volgens haar

leidt het model van economische groei tot grote problemen: de groeiende

welvaart komt maar toe aan een klein deel van de wereldbevolking en

ongelimiteerde groei put de aarde uit. Zij introduceert als alternatief het

donutmodel:

Martha Nussbaum heeft kritiek op het bnp als criterium voor het goede

leven en stelt als alternatief de capabilities approach voor. Van de andere

kant is vanuit de dimensies van het goede leven ook kritiek mogelijk op

deze capabilities approach.

Geef Nussbaums kritiek weer op het bnp als criterium voor het goede

leven.

Geef vervolgens met tekst 2 een overeenkomst tussen Nussbaums

capabilities approach en Raworths donutmodel.

Geef tot slot vanuit Raworths donutmodel met de dimensie natuur een

kritiekpunt op Nussbaums capabilities approach.

Raworth benadrukt dat de economie ‘regeneratief van opzet’ moet zijn om

binnen de grenzen van de planeet te blijven.

Bruno Latour heeft kritiek op het subject-objectschema. Deze kritiek is

volgens hem van toepassing op de huidige verhouding van de mens tot de

natuur. Hoewel Raworth met haar regeneratieve economie deels

tegemoetkomt aan de kritiek van Latour, blijft die kritiek nog steeds

mogelijk.

Beargumenteer dat Latours kritiek op het subject-objectschema ook

gebruikt kan worden als kritiek op Raworths regeneratieve economie.

Martin Heidegger maakt ten aanzien van de natuur een onderscheid

tussen de natuur als bestelbaar bestand en de natuur als physis.

Geef weer wat dit onderscheid inhoudt.

Beargumenteer vervolgens met dit onderscheid of Raworths

regeneratieve economie volgens jou een duurzame relatie tussen mens

en natuur kan opleveren.

Volgens Raworth werd in de economische wetenschap van de twintigste

eeuw de mens geportretteerd als ‘homo economicus’: een op zichzelf

gericht, berekenend, concurrerend en onverzadigbaar wezen. Dit

mensbeeld vormt de basis voor het economische model gericht op groei.

Raworth stelt dat een nieuw verhaal nodig is, gebaseerd op een nieuw

mensbeeld. Een van de onderdelen van dat verhaal is een nieuwe kijk op

wat de maatschappij is:

Het mensbeeld van de homo economicus kan in verband gebracht worden

met een atomaire vrijheidsopvatting.

Georg Hegel bekritiseert deze vrijheidsopvatting met een analyse van de

burgerlijke maatschappij als specifieke sfeer van de zedelijkheid.

Leg met tekst 4 Hegels opvatting uit dat vrijheid niet verwerkelijkt kan

worden zonder de burgerlijke maatschappij.

Geef vervolgens weer wat Hegels begrip van Anerkennung inhoudt.

Beargumenteer tot slot of een mensbeeld gebaseerd op Hegels begrip

van Anerkennung volgens jou leidt tot een ander economisch model dan

het model gericht op groei dat is gebaseerd op het mensbeeld van de

homo economicus.

Raworth vindt dat de sociale kant van mensen actief gestimuleerd moet

worden. Ze pleit voor het gebruik van nudges, kleine prikkels om mensen

in de richting van gewenst gedrag te duwen. Ze geeft het voorbeeld van

het stimuleren van milieubewust gedrag door borden bij het tankstation

die oproepen tot het controleren van de bandenspanning. Op het ene bord

stond dat de juiste bandenspanning leidt tot kostenbesparing, op het

andere stond dat dit beter is voor het milieu. De eerste oproep leidde niet

tot gedragsverandering, de tweede wel.

Raworth trekt uit dit soort voorbeelden de conclusie dat we mensen niet

moeten aanspreken op hun rationele eigenbelang, maar op hun

intrinsieke motivatie voor een algemeen belang.

Foucaults opvatting van macht is gebaseerd op de wijze waarop moderne

instituties macht uitoefenen.

Geef met Foucaults opvatting van macht:

− een argument voor Raworths opvatting dat intrinsieke motivatie voor

een algemeen belang actief gestimuleerd moet worden, en

− een argument tegen Raworths opvatting dat intrinsieke motivatie voor

een algemeen belang actief gestimuleerd moet worden.

Beargumenteer met een van deze twee implicaties van

markteconomische spiritualisering of de Adidas-reclame volgens jou een

goede bijdrage aan zingeving is.

In onze tijd is het begrip ‘energie’ centraal komen te staan. Dit is terug te

zien in een veelgebruikte metafoor: de mens als oplaadbare batterij. Veel

mensen willen levenslustig, energiek en enthousiast zijn, en om dit te

bereiken proberen zij zich op te laden met energydrinks, vitaminepillen en

superfoods. Na een tegenslag doen ze nieuwe energie op met yoga,

powernaps en hardlopen.

Volgens Nussbaum wordt het menselijk leven gekenmerkt door

kwetsbaarheid. Zij onderscheidt twee strategieën voor de omgang met

kwetsbaarheid.

Beargumenteer of de metafoor van de mens als oplaadbare batterij

volgens jou past bij het goede leven, met:

− een strategie van Nussbaum voor de omgang met kwetsbaarheid, en

− een definitie van zin die ingaat op kwetsbaarheid.

De nadruk op energie is kenmerkend voor de huidige

prestatiemaatschappij. Volgens sommigen is de prestatiemaatschappij de

oorzaak van het grote aantal mensen met een burn-out. Bij een burn-out

raakt iemand lichamelijk en geestelijk uitgeput of opgebrand door

langdurige stress.

Wie in een prestatiemaatschappij zijn vrijheid probeert te verwerkelijken

via de vrije markt, stuit daarbij op een paradox.

Leg met het begrip ‘individualiserende ideologie’ uit dat deze paradox een

toename van het aantal burn-outs kan verklaren.

Herstellen van een burn-out in de context van de prestatiemaatschappij

betekent voor veel mensen een zoektocht naar meer autonomie. Hierbij

maakt het verschil of je bijvoorbeeld uitgaat van autonomie als rationele

bepaling van plichten of van autonomie als authenticiteit.

Geef de opvatting van autonomie als de rationele bepaling van plichten

weer.

Geef vervolgens de opvatting van autonomie als authenticiteit weer.

Beargumenteer tot slot met een afweging van deze twee opvattingen van

autonomie vanuit welke opvatting herstel van een burn-out in een

prestatiemaatschappij volgens jou het best mogelijk is.

Volgens de hedendaagse filosoof Byung-Chul Han gaat achter onze

obsessie met energie en presteren een grote onzekerheid schuil. Omdat

het geloof in een hiernamaals bij veel mensen is verdwenen, is in onze

tijd het besef van eindigheid steeds definitiever geworden. Veel mensen

hebben het gevoel dat alles in dit leven moet gebeuren. Hierdoor schieten

we volgens Han in een nerveuze hyperactiviteit.

Ook Friedrich Nietzsche ziet dat de mens altijd maar hyperactief bezig is

en schrijft in zijn aforisme ‘het gebrek van de bezigen’:

In tegenstelling tot de ‘bezigen’ uit tekst 5, heeft de Übermensch volgens

Nietzsche het nihilisme overwonnen. Dit idee van de Übermensch is van

invloed geweest op de ontwikkeling van de westerse cultuur.

Leg uit dat het idee van de Übermensch invloed heeft gehad op de

westerse cultuur, met:

− Nietzsches opvatting van nihilisme, en

− Nietzsches voorbeeld van ‘de bezigen’.

De middeleeuwse theologale deugden geloof, hoop en liefde kunnen

mogelijk een tegenwicht bieden aan de door Han beschreven ervaring van

definitieve eindigheid in de hedendaagse hyperactieve

prestatiemaatschappij.

Leg met een van de drie theologale deugden het verschil uit tussen de

benadering van arbeid in de prestatiemaatschappij en in het

protestantisme.

Beargumenteer vervolgens met een van de drie theologale deugden of

deze deugd volgens jou een tegenwicht kan bieden aan de ervaring van

definitieve eindigheid die Han beschrijft.

De ervaring van definitieve eindigheid van de hedendaagse mens, wordt

volgens Han nog versterkt door oorlogen en klimaatproblemen. Hierdoor

twijfelen steeds meer mensen volgens Han aan het voortbestaan van de

mens als soort en aan de toekomst van de aarde.

Hannah Arendt bekritiseert de hoopvolle toekomstverwachtingen van

Marx, die hij baseerde op het ideaal van de animal laborans. Arendt pleit

voor een herwaardering van werken. Mogelijk kan een herwaardering van

werken een tegenwicht bieden aan de ervaring van definitieve eindigheid

die Han beschrijft.

Arendt maakt een onderscheid tussen arbeiden, werken en handelen.

Leg uit dat arbeiden volgens Arendt dominant is geworden in de moderne

consumptiemaatschappij.

Beargumenteer vervolgens of een herwaardering van werken volgens jou

een tegenwicht kan bieden aan de ervaring van definitieve eindigheid die

Han beschrijft, met:

− een voorbeeld van ‘werken’, en

− jouw oordeel over Arendts kritiek op Marx’ ideaal van de animal

laborans.

De hyperactieve samenleving waarin we leven, maakt ons volgens Byung-

Chul Han eenzaam. Door de overmaat aan prikkels, informatiebrokjes en

prestatie-eisen raakt onze aandacht versnipperd. Hierdoor lukt het ons

niet meer om ons te verdiepen in de ander tegenover ons.

Charles Taylor beschrijft de supernova van zingeving. Deze supernova

kan leiden tot meer eenzaamheid. Volgens Taylor kan agapè-liefde

zorgen voor meer aandacht voor elkaar.

Leg uit dat de supernova van zingeving die Taylor beschrijft de

eenzaamheid kan versterken.

Leg vervolgens uit dat agapè-liefde volgens Taylor de aandacht voor

elkaar kan bevorderen.