opgave 1Opgave 1 Een sceptische schnauzer en een sceptische arts
Op de achterflap van een bundel korte verhalen van Annelies Verbeke
staat in grote rode letters: “Veronderstellingen kunnen de geestelijke
gezondheid ernstige schade toebrengen!” Haar personages bekijken het
leven door de bril van veelal verkeerde veronderstellingen. In de bizarre
verhalen van Verbeke is alles mogelijk.
Het openingsverhaal gaat over iemand die is geïncarneerd als hond, een
schnauzer. Het verhaal wordt, in de ik-persoon, vanuit zijn perspectief
verteld.
De schnauzer richt zich in tekst 1 tot God (die hij ‘Vader’ noemt en met U
aanspreekt) om zich te beklagen over het feit dat hij in de gedaante van
een hond – en dan nog wel een schnauzer – is geïncarneerd.
De schnauzer maakt een existentiële crisis door.
De schnauzer vraagt zich af of hij wel bestaat en of zijn baasjes echt zijn.
Volgens George Berkeley kan alleen een idealistische positie scepticisme
vermijden. Berkeley neemt zowel een subjectief als een objectief
idealistische positie in.
Scepticisme kan onderscheiden worden in metafysisch, epistemologisch
en conceptueel scepticisme.
13pLeg uit dat de schnauzer in tekst 1 vragen stelt die blijk geven van
metafysisch scepticisme.
Geef vervolgens aan onder welke voorwaarde de baasjes van de
schnauzer bestendig bestaan volgens Berkeleys subjectief idealisme.
Geef ten slotte aan onder welke andere voorwaarde de baasjes van de
schnauzer bestendig bestaan volgens Berkeleys objectief idealisme.
In tekst 1 overweegt de schnauzer de mogelijkheid dat hij zelf een
hallucinatie van een mens is.
Voor het naïef realisme is het een probleem dat mensen – en in het
verhaal van Verbeke een hond – soms onderhevig zijn aan illusies of
hallucinaties. Direct realisten, bijvoorbeeld Thomas Reid, relativeren dit
probleem.
Het indirect realisme van bijvoorbeeld Locke kan tot scepticisme leiden.
De klassieke definitie van waarheid is de correspondentietheorie. Een van
de vooronderstellingen van de correspondentietheorie van waarheid is dat
er een werkelijkheid bestaat onafhankelijk van onze kennis.
24pLeg uit dat het feit dat mensen kunnen hallucineren een probleem vormt
voor het naïef realisme, maar niet voor het direct realisme van Reid.
Beargumenteer vervolgens met een weergave van de correspondentie-
theorie van waarheid, dat het indirect realisme van Locke tot scepticisme
kan leiden.
Reid is een van de grootste pleitbezorgers van het direct realisme. Hij
bekritiseert de waarnemingstheorie van Locke, Hume en Berkeley, die hij
de ‘theory of ideas’ noemt. Reid vindt dat het direct realisme een betere
filosofische theorie over waarneming van de werkelijkheid is dan de
‘theory of ideas’.
Volgens Reid heeft de schnauzer in het verhaal van Verbeke geen goede
reden om te betwijfelen dat hij bestaat, dat hij in een woonkamer is en dat
zijn baasjes echt zijn.
32pLeg met twee kritiekpunten op de ‘theory of ideas’ uit dat de schnauzer
volgens Reid geen goede reden heeft om te betwijfelen dat hij zich in een
woonkamer bevindt.
De bundel van Verbeke heet ‘Veronderstellingen’. In deze bundel leiden
absurde veronderstellingen tot grappige verhalen. In wetenschappelijk
onderzoek zijn veronderstellingen soms van levensbelang.
Verbeke heeft in haar bundel ook een verhaal over de arts Ignaz
Semmelweis opgenomen. Deze arts is in de filosofie bekend geworden
doordat de Duitse wetenschapsfilosoof Hempel zijn werk over
kraamvrouwenkoorts gebruikt heeft om te laten zien hoe wetenschappelijk
onderzoek functioneert.
Dankzij Semmelweis kennen we de oorzaak van de hoge sterfte van
vrouwen in het kraambed. Hij heeft ontdekt dat kraamvrouwenkoorts
veroorzaakt wordt door infecties die gemakkelijk voorkomen kunnen
worden als artsen hun handen desinfecteren.
In tekst 2 is Semmelweis in gesprek met zijn collega’s, onder wie Carl
Braun, die hem niet gelooft.
Dokter Braun onderbreekt Semmelweis door zijn voornaam te roepen.
Collega Braun gelooft namelijk niet dat Semmelweis de oplossing van
kaamvrouwenkoorts gevonden heeft. Op de achtergrond van de discussie
tussen deze twee dokters speelt de vraag wat betrouwbare kennis is.
De wetenschapsfilosoof Hempel, een lid van de Wiener Kreis, gebruikt in
een bekend artikel de ontdekking van Semmelweis om het verschil tussen
de context van ontdekking en context van verantwoording uit te leggen.
Niet alleen in het ziekenhuis in Wenen in de negentiende eeuw, maar ook
in de wetenschapsfilosofie is de vraag naar criteria voor betrouwbare
wetenschappelijke kennis en onbetrouwbare pseudowetenschappelijke
theorieën van belang. Dat is het zogenaamde demarcatieprobleem.
De filosofen van de Wiener Kreis maken gebruik van het onderscheid
tussen twee contexten: de context van ontdekking en de context van
verantwoording.
44pGeef met een voorbeeld uit tekst 2 aan:
− wat de context van ontdekking inhoudt en
− wat de context van verantwoording inhoudt.
Geef vervolgens aan wat de Duhem-Quinestelling inhoudt.
Leg ten slotte uit dat verificatie en falsificatie volgens de Duhem-
Quinestelling niet voldoen als demarcatiecriterium voor
wetenschappelijkheid.
Dokter Braun onderbrak Semmelweis door zijn voornaam te roepen. Het
verhaal gaat verder:
Semmelweis heeft ontdekt dat het wassen van handen met bleekwater
een goede manier was om te desinfecteren en om zo kraamvrouwen-
koorts te voorkomen.
Hij denkt dat collega Braun hem niet gelooft omdat hij hem niet mag.
Daarom krijgt hij de indruk dat Braun van hem meer bewijzen verwacht
dan hij van anderen zou verwachten. Braun wil nota bene zijn handen niet
wassen met bleekwater, omdat hij daar jeuk van krijgt.
Semmelweis is er daarentegen van overtuigd dat hij weet dat een
gebrekkige hygiëne de oorzaak van kraamvrouwenkoorts is.
Volgens John Austin vergt kennis niet dat alle alternatieve beschrijvingen
uitgesloten kunnen worden. Austin maakt onderscheid tussen ‘weten dat’
en ‘bewijzen dat’. Semmelweis zegt dat hij weet dat handen wassen
kraamvrouwenkoorts kan voorkomen.
53pLeg met het onderscheid tussen ‘weten dat’ en ‘bewijzen dat’ uit dat Braun
volgens Austin een bewijs mag vragen van Semmelweis.
Leg vervolgens uit dat Semmelweis daarbij volgens Austin niet alle
alternatieve sceptische scenario’s hoeft uit te sluiten.
Leg ten slotte met het contextualisme uit dat Semmelweis hogere eisen
aan de kennis van Braun kan stellen dan Braun aan de kennis van
Semmelweis.
opgave 2Opgave 2 Leidraad voor een sceptische levenswandel
Wanneer een scepticus betwijfelt of er waarheden en waarden zijn
waarop we ons leven kunnen bouwen en zelfs betwijfelt of er überhaupt
een buitenwereld is, wat kan hij dan eigenlijk nog van zijn leven verlangen
en verwachten?
Volgens filosoof en scepticus Henri Oosthout, schrijver van het boek Van
de afgrond en de troost. Leidraad voor een sceptische levenswandel, zal
een mens genoegen moeten nemen met een bescheiden rol in de wereld.
Alles wat een mens als mooi, goed en waardevol beschouwt, is volgens
Oosthout namelijk zonder grond; de werkelijkheid lijkt rijk en veelvormig,
maar is ook bodemloos en onpeilbaar:
Een aantal beweringen in tekst 4 zou je kunnen opvatten als een variant
op de problemen in Agrippa’s trilemma. Zo zou je bijvoorbeeld het
probleem van coherentie, opvattingen die samenhangen maar toch onjuist
kunnen zijn, kunnen herkennen in de beweringen van Oosthout. Als het
menselijk bewustzijn, zoals Oosthout stelt, vol eigenwaan is, het denken
in illusies gevangen is en het universele weten schijn is, dan wijst dat erop
dat onze opvattingen schijnbaar mooi samenhangen, maar toch onjuist
kunnen zijn.
63pLeg elk van de twee andere problemen van Agrippa’s trilemma uit met
een opvatting in tekst 4.
Leg vervolgens uit dat de drie problemen van het trilemma samenhangen,
door te laten zien dat als je de problemen wilt oplossen je vanzelf op de
andere problemen van het trilemma stuit.
Het wereldbeeld van de scepticus hoeft volgens Oosthout niet tot
somberheid te leiden. De gewaarwording van de orde in de natuur en in
het denken kan troost bieden. De kunst is volgens Oosthout om blijmoedig
te filosoferen over de leegte die zich hult in schoonheid. Daarmee
onderscheidt de echte scepticus zich volgens Oosthout van de twijfelaar.
Als Oosthout verder uiteenzet wat een echte scepticus is, verwijst hij naar
de omschrijving van het pyrronisme door Sextus Empiricus.
73pLeg voor de pyrronistische scepticus uit:
− welke rol ‘opschorting’ speelt in het bereiken van onverstoorbaarheid,
en
− in welk opzicht hij daarbij wel een doctrine heeft en in welk opzicht
niet.
Oosthout vraagt zich af waarom de scepticus zich nog zou inspannen om
prestaties te leveren, of waarom hij zijn leven zou wagen voor een ideaal.
Als andere geesten en de buitenwereld niet eens bestaan, waarom zou de
solipsistische scepticus dan nog uit bed komen? Dromen dat de wereld
bestaat, kan immers ook liggend. Oosthout schrijft:
Immanuel Kant verwoordde het ‘schandaal van de filosofie’ en
postuleerde het bestaan van een buitenwereld.
George Moore meent te kunnen bewijzen dat er een buitenwereld bestaat
en stelt drie voorwaarden aan een strikt bewijs.
Oosthout begrijpt de werkelijkheid als de werking van de dingen. Hij vindt
dat deze werking onmiskenbaar is en daarom als een bewijs voor het
bestaan van de werkelijkheid geldt.
83pLeg uit wat Kant er volgens Moore toe bracht van het ‘schandaal van de
filosofie’ te spreken.
Geef Moores drie voorwaarden voor een strikt bewijs en beargumenteer
of je het eens bent met Oosthouts bewijs uit tekst 5 voor het bestaan van
de werkelijkheid.
Oosthout vraagt zich af of een scepticus nog een moreel leven kan leiden;
gelukkig kan zijn, lief kan hebben, in een maatschappij kan functioneren
en een fatsoenlijk mens met idealen kan zijn.
Oosthout beschrijft een sceptische ethiek:
Oosthout beschrijft een paradoxale, want amorele, sceptische ethiek.
Afgezien van de amoraliteit van de sceptische hartstocht, kan de
sceptische ethiek in haar zoektocht naar het bijzondere in het
algemene vergeleken worden met de plichtethiek van Kant en de
deugdethiek van Aristoteles.
92pLeg uit dat de sceptische ethiek in tekst 6 op dit punt:
− niet aansluit bij de plichtethiek van Kant, en
− wel aansluit bij de deugdethiek van Aristoteles.
De teksten uit Oosthouts boek Van de afgrond en de troost kunnen
worden opgevat als schets van een sceptisch wereldbeeld.
104pLeg uit wat met de integriteit van een wereldbeeld wordt bedoeld.
Leg vervolgens met tekst 6 uit of Oosthout integer is wat betreft zijn
sceptische wereldbeeld.
Beargumenteer ten slotte of jij denkt dat de sceptische twijfel van
Oosthout helpt bij het oplossen van een moreel dilemma. Gebruik in je
argumentatie een fragment uit tekst 6 en het filosofisch begrippenpaar
‘emotie en verstand’.
opgave 3Opgave 3 Hoe is het om een vleermuis te zijn?
In zijn artikel ‘Hoe is het om een vleermuis te zijn?’ beschrijft Thomas
Nagel de manier waarop vleermuizen waarnemen. Vleermuizen nemen in
tegenstelling tot de meeste andere zoogdieren hun omgeving waar door
middel van echolocatie. In zijn artikel brengt Nagel een fundamenteel
probleem voor onze kennis van andere geesten naar voren: de ‘hoe het is
om’-ervaring.
Nagels probleem van de vleermuizen uit tekst 7 kan worden opgevat als
een variant van het probleem van andere geesten. Nagel accepteert in de
eerste zin van tekst 7 al dát er bewustzijn bestaat omdat hij aanneemt dat
vleermuizen ervaringen hebben. Hij accepteert daarmee niet het volledige
probleem van andere geesten.
112pLeg met een citaat uit tekst 7 uit dat Nagels pr obleem van de vleermuizen:
− enerzijds een epistemologisch probleem van andere geesten is, en
− anderzijds een conceptueel probleem van andere geesten is.
Vanuit het fenomenalisme van Russell, waarin hij onderscheid maakt
tussen kennis door vertrouwdheid en kennis door beschrijving, zou je toch
kunnen twijfelen aan het bestaan van het bewustzijn van vleermuizen.
122pLeg uit dat:
− de sense-data van de vleermuis volgens Russell tegelijkertijd objectief
en subjectief zijn, en
− dat Russels onderscheid bij het voorbeeld van de vleermuizen ook het
metafysisch probleem van andere geesten oproept.
Doordat wij niet dezelfde zintuiglijke ervaringen als een vleermuis hebben,
weten we niet hoe zij de wereld zien.
Het staat bijvoorbeeld ter discussie of vleermuizen kleuren waarnemen.
Eliminativisten zien deze discussie als bevestiging van hun opvatting,
maar anderen stellen dat kleuren dispositionele eigenschappen van
objecten zijn.
132pGeef een dispositionele analyse van een kleur.
Beargumenteer vervolgens met het voorbeeld van de vleermuizen, of
kleuren een projectie zijn van onze geest of dat ze een dispositie zijn van
objecten in de buitenwereld.
Als je jezelf verplaatst in de ervaringen van een vleermuis dan voer je een
gedachte-experiment uit: je stelt je voor hoe het zou zijn als je een
vleermuis zou zijn.
Bij het uitvoeren van dit gedachte-experiment komt Nagel tot het
volgende:
Thomas Nagel trekt zelf de volgende conclusie uit zijn gedachte-
experiment van de vleermuis:
Hoewel Nagels uiteindelijke conclusie in tekst 9 conceptueel van aard is,
is zijn gedachte-experiment in tekst 8 dat niet.
143pGeef aan wat een conceptueel gedachte-experiment is.
Leg met tekst 8 uit dat Nagel:
− wel een tegenfeitelijk gedachte-experiment uitvoert, en
− geen evaluatief gedachte-experiment uitvoert.
Volgens Nagel zijn mentale toestanden van vleermuizen voor ons altijd
onbekend en kunnen wij ze niet beschrijven.
Nagels conclusie uit tekst 9 zou je sceptisch kunnen noemen: wij kunnen
niet weten hoe het is om een vleermuis te zijn, tenzij we zelf echt een
vleermuis worden.
Toch ziet hij in tekst 10 dat we misschien wel meer kunnen begrijpen van
de waarneming van vleermuizen:
Zelfs al zou je weten hoe het is om net als een vleermuis echolocatie te
gebruiken, is het volgens Nagel nog steeds onmogelijk om te weten hoe
het is om ook echt een vleermuis te zijn.
Vanuit het analogieargument van Mill en vanuit het functionalisme zou je
deze sceptische conclusie kunnen weerleggen.
153pGeef een weerlegging van Nagels conclusie met het voorbeeld van de
blinden uit tekst 10:
− vanuit het functionalisme, en
− vanuit Mills analogieargument.
Beargumenteer vervolgens met het begrip ‘belevingswereld’ welke
weerlegging volgens jou het beste is.
Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.
Een andere oplossing voor het probleem van andere geesten wordt door
sommige filosofen gezocht in het materialisme. Een materialistische visie
op het bewustzijn houdt in dat het bewustzijn teruggebracht wordt tot
hersenprocessen. Deze gelijkstelling tussen bewustzijn en hersenen
wordt ook wel de ‘identiteitstheorie’ genoemd.
Nagel gebruikt zijn voorbeeld van de vleermuis uiteindelijk als een reden
om te twijfelen aan een dergelijke vorm van reductionisme:
Het materialisme, in het bijzonder de identiteitstheorie, stelt dat
bewustzijn identiek is aan hersenprocessen die volledig fysisch te
begrijpen zijn.
Uiteindelijk gaat de discussie om de vraag of ‘qualia’ echt bestaan of niet.
Nagel lijkt te denken van wel, maar Ludwig Wittgenstein zou dat niet met
Nagel eens zijn.
162pLeg met tekst 11 uit dat, als ‘qualia’ bestaan, de materialistische opvatting
van de geest problematisch is.
Leg vervolgens uit dat Wittgenstein het bestaan van ‘qualia’ zal
ontkennen.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
