opgave 1Opgave 1 Twijfel in de rechtbank
De film 12 Angry Men uit 1957 wordt beschouwd als een ode aan het
Amerikaanse rechtssysteem. Centraal staat een rechtszaak tegen een
jongen van 18 jaar die met zijn vader in de achterbuurt van de stad woont.
De jongen wordt ervan
verdacht zijn eigen vader te
hebben doodgestoken.
Twaalf juryleden buigen
zich over de zaak in een
kleine, warme zaal.
Om de jongen veroordeeld
te krijgen – alles wijst erop
dat de jongen inderdaad
schuldig is – moet het
oordeel unaniem zijn. Als
een jurylid twijfelt, moet
deze voor ‘onschuldig’
stemmen (ook al twijfelt hij).
Bij de eerste stemming oordelen elf juryleden dat de jongen schuldig is.
Jurylid 8 is de enige die ‘niet schuldig’ stemt. Tekst 1 is een dialoog
tussen de juryleden 8 en 7. De dialoog vindt plaats net nadat jurylid 8 als
enige zijn hand heeft opgestoken bij ‘niet schuldig’.
Jurylid 7 begrijpt niet dat jurylid 8 aan de schuld van de jongen twijfelt:
tekst 1
Nr. 7: Geloof je zijn verhaal? Nr. 8: Ik weet het niet. Misschien wel niet. Nr. 7: Waarom heb je dan ‘niet schuldig’ gestemd? Er waren elf stemmen voor schuldig’. Nr. 8: Ik vind het niet makkelijk om mijn hand op te steken en een jongen de dood in te sturen zonder er eerst over te praten. Nr. 7: Wacht even, wie zegt dat het makkelijk is? Nr. 8: Niemand. Nr. 7: Denk je dat ik het makkelijk vind omdat ik snel besloot? Ik denk echt dat de jongen schuldig is. Al zou je honderd jaar tegen me aan praten, mijn oordeel zou niet veranderen. Nr. 8: Ik probeer niemands oordeel te veranderen. Alleen ... Het gaat hier om iemands leven. Daar kunnen we toch niet in 5 minuten over beslissen? Stel dat we het mis hebben? Nr. 7: Stel dat dit gebouw instort? Je kunt van alles veronderstellen. bron: Twelve Angry Men, 1957
Op de achtergrond van deze dialoog speelt het verschil tussen twijfel die
ertoe doet en twijfel die er niet toe doet. Uit zijn uitspraak “Je kunt van
alles veronderstellen” blijkt dat jurylid 7 dit verschil niet begrijpt.
Ook de filosofen Fred Dretske en Charles Sanders Peirce maken
onderscheid tussen twijfel die ertoe doet en twijfel die er niet toe doet.
Dretske gebruikt daarbij de zebraparadox.
13pLeg met een weergave van het onderscheid tussen echte en artificiële
twijfel uit welk soort twijfel jurylid 8 volgens Peirce zou hebben.
Beargumenteer vervolgens met behulp van de conclusie van de
zebraparadox welke kritiek Dretske zou hebben op de uitspraak van
jurylid 7 “Je kunt van alles veronderstellen”.
De hele zaak berust op de getuigenissen van een oude man en een
vrouw. Jurylid 8 twijfelt aan de betrouwbaarheid van beide getuigenissen.
De oude man woont in het appartement onder de jongen en zijn vader. De
oude man hoorde gegil op het tijdstip dat de moord werd gepleegd en
zegt dat hij daarna een jongen zag wegrennen door het trapportaal.
Hieruit trekt de oude man de conclusie dat de jongen de vader heeft
vermoord:
tekst 2
Nr. 3: De oude man die onder hen woont zegt dat hij de jongen hoorde schreeuwen: “Ik vermoord je!” Een seconde later hoorde hij een lichaam op de vloer vallen. Hij rende naar de deur en zag een jongen uit het huis rennen. Wat denk je daar dan van? bron: Twelve Angry Men, 1957
De oude man trekt in zijn getuigenis de conclusie dat de jongen de vader
heeft vermoord. Jurylid 8 blijft sceptisch over deze redenering: er zou ook
een andere verklaring mogelijk zijn om het geschreeuw, de bons op de
vloer en een jongen die uit het huis rent te verklaren.
De verklaring van de oude man is door abductie tot stand gekomen. Er
zijn twee vormen van abductie.
23pGeef een omschrijving van beide vormen van abductie.
Beargumenteer vervolgens op welke van de twee vormen de conclusie
van de oude man is gebaseerd.
De getuigenis van de vrouw die beweert dat ze de jongen de vader zag
neersteken, blijkt vervolgens ook niet boven alle twijfel verheven.
Aanvankelijk dachten de juryleden dat er niets tegen haar getuigenis valt
in te brengen.
Jurylid 4 neemt echter de tijd om haar getuigenis te herhalen:
tekst 3
Nr. 4: Laten we het even over deze vrouw hebben. Ze zei dat ze rond elf uur die avond naar bed ging. Haar bed staat naast het raam, dus kon ze rechtstreeks in de kamer van de jongen kijken die aan de andere kant van de straat recht tegenover de hare is. Ze lag een uur in bed te woelen. Uiteindelijk keek ze uit het raam om 0.10 uur en toen zag ze de moord gebeuren door de ramen van een passerende tram. Ze verklaarde dat daarna het licht uitging, maar dat ze duidelijk heeft kunnen zien hoe de jongen zijn vader neerstak. Voor zover ik kan overzien, is dit een onweerlegbare verklaring. bron: Twelve Angry Men, 1957
De filosoof George Moore formuleert drie eisen waaraan voldaan moet
zijn, wil een bewijs een onweerlegbaar of een strikt bewijs zijn.
35pGeef de drie eisen voor een strikt bewijs van Moore weer aan de hand
van de verklaring van de vrouw.
Geef vervolgens met een vergezocht sceptisch scenario een alternatief
voor de conclusie ‘de jongen heeft zijn vader doodgestoken’.
Leg ten slotte uit hoe Moore de sceptische redenering met dat alternatief
zou omdraaien en op grond waarvan.
In de bewijsvoering speelt de stiletto waarmee de jongen zijn vader zou
hebben doodgestoken een belangrijke rol.
De jongen had een stiletto gekocht en aan zijn vrienden laten zien. Zijn
vrienden en ook de verkoper hebben getuigd dat de stiletto er erg
ongewoon uitzag.
Tijdens de rechtszaak wordt de stiletto door zijn vrienden aangewezen als
het moordwapen.
tekst 4
Nr. 4: Tijdens het proces wijzen zijn vrienden de stiletto aan als het
moordwapen. De jongen komt rond 22.00 thuis. Hij beweert dat hij naar
een film gegaan is om 22.30 en dat, toen hij om 03.00 thuiskwam, hij zijn
vader dood aantrof. Vervolgens werd hij opgepakt wegens moord. Maar
wat gebeurde er met het mes? Hij zegt dat het uit zijn zak moet zijn
gevallen tijdens de film en dat hij het niet meer terug heeft gevonden. Wat
een flauwekul. En nu probeert u me wijs te maken dat die stiletto uit zijn
zak is gevallen en dat iemand anders het gevonden heeft, naar de jongen
z’n huis gegaan is en de vader ermee heeft neergestoken? Het was een
heel ongewone stiletto, weet u nog?
Nr. 8: Nee, ik zeg alleen dat het mogelijk is dat hij het mes verloren heeft en dat
een ander met zo’n mes z’n vader heeft vermoord.
Nr. 4: Kijk eens naar de stiletto (laat het mes zien). Het is een erg ongewoon
mes. Ik heb er nog nooit een gezien, en de man die ’m verkocht ook niet.
Dat zou toch veel te toevallig zijn?
Nr. 8: Toevallig, maar niet onmogelijk.
Nr. 4: Ik denk dat het onmogelijk is.
(Vervolgens haalt nr. 8 precies zo’n zelfde mes uit zijn zak en legt het
naast de stiletto neer. De twee stiletto’s lijken precies op elkaar.)
Nr. 4: Waar hebt u dat vandaan?!
Nr. 8: Ik ben gisteren een eindje gaan lopen in de buurt waar de jongen woont
en heb het gekocht in het eerste winkeltje dat ik tegenkwam.
bron: Twelve Angry Men, 1957
De film laat zien hoe de juryleden zijn verwikkeld in een permanente
zoektocht naar de waarheid over de moord op de vader. Daarbij worden
steeds verschillende uitspraken gedaan over wat op die avond werkelijk
zou zijn gebeurd. De juryleden hanteren verschillende voorwaarden
waaraan kennis moet voldoen, wil het echte kennis zijn.
De filosoof Edmund Gettier stelt dat de gebruikelijke drie voorwaarden
niet voldoende zijn om van kennis te kunnen spreken.
Dat laat hij zien aan de hand van zogenaamde Gettier-gevallen. Toeval
speelt in de Gettier-gevallen een cruciale rol. Omdat toeval ook een rol
speelt in het eerste deel van tekst 4, lijkt de overtuiging ‘de jongen heeft
met dit mes zijn vader neergestoken’ het gevolg van een Gettier-geval.
Toch is deze overtuiging geen Gettier-geval.
42pGeef de drie voorwaarden voor kennis waarop Gettier kritiek heeft.
Beargumenteer vervolgens met behulp van tekst 4 dat deze overtuiging
een Gettier-geval lijkt, maar het niet is.
De oude vrouw blijkt in de rechtszaak verzwegen te hebben dat ze een
bril droeg. Haar getuigenis wordt daardoor – net als de getuigenis van de
oude man – onbetrouwbaar.
In een dialoog tussen jurylid 12 en jurylid 8 gaat het over de mogelijkheid
dat de getuigen zich vergist hebben.
Volgens jurylid 12 zou niet getwijfeld mogen worden aan getuigen die
onder ede een verklaring afleggen.
Jurylid 8 is het niet met hem eens:
tekst 5
Nr. 8: Er was een getuige die beweert de moord gezien te hebben. En een andere die het gehoord heeft en de verdachte heeft zien wegrennen en dan is er nog indirect bewijs. Maar het pleidooi van de aanklager rust op die twee getuigen. Stel dat zij het mis hebben? Nr. 12: Als je zo redeneert hoef je geen getuigen op te roepen. Nr. 8: Kunnen ze zich vergist hebben? Nr. 12: Ze stonden onder ede! Nr. 8: Vergissen is menselijk. Kunnen ze zich vergist hebben? Nr. 12: Dat denk ik niet. Nr. 8: Maar weet u het zeker? Nr. 12: Zoiets weet je nooit zeker. Dit is geen exacte wetenschap. Nr. 8: Precies. Dat is het niet. bron: Twelve Angry Men, 1957
Jurylid 12 is van mening, dat, omdat je niet met zekerheid kunt zeggen
dat de getuigen de waarheid spreken, de rechtspraak geen (exacte)
wetenschap is.
De Wiener Kreis of Weense Kring heeft een duidelijk demarcatiecriterium
voor wetenschappelijkheid.
52pLeg uit onder welke voorwaarde De Weense Kring de opvatting van jurylid
12 zou ondersteunen dat rechtspraak geen wetenschap is.
Geef met de Duhem-Quinestelling kritiek op het demarcatiecriterium voor
wetenschappelijkheid van de Weense Kring.
opgave 2Opgave 2 Spiritueel scepticisme
Jed McKenna is de schrijver van verschillende boeken over spiritualiteit.
In zijn boeken speelt hij de hoofdrol als leraar van een leefgemeenschap.
McKenna is spiritueel verlicht, althans dat zegt hij zelf, maar daar bedoelt
hij niet mee dat hij in een soort paradijselijke bewustzijnstoestand verkeert
die eeuwig geluk met zich meebrengt. Spirituele verlichting is volgens
McKenna iets heel anders en eerder vergelijkbaar met de situatie van een
solipsist die ervan overtuigd is dat hij de enige persoon is die werkelijk
bestaat.
Om spirituele verlichting te bereiken moet je je volgens McKenna met
behulp van een sceptische methode ontdoen van alle overtuigingen
waarvan je niet zeker weet of ze waar zijn. De enige waarheid die dan
over zou blijven is de zekerheid dat je bestaat: ‘Ik Ben’.
McKenna schrijft hierover:
Het solipsisme waar McKenna over spreekt, kan worden beschouwd
vanuit een metafysisch, een epistemologisch en een conceptueel
perspectief.
64pLeg uit vanuit welk perspectief McKenna in tekst 6 over solipsisme
spreekt.
Leg vervolgens voor elk van de drie perspectieven uit dat solipsisme
immuun is voor de sceptische problematiek ten aanzien van het bestaan
van andere geesten.
In de leefgemeenschap waar McKenna leraar is, voert hij een dialoog met
zijn huisgenoot Karl. McKenna wil met een redenering (een syllogisme)
bewijzen dat ‘Ik Ben’ de enige waarheid is die bestaat.
Eerder in de dialoog zijn zij samen tot de conclusie gekomen dat waarheid
bestaat omdat onwaarheid onmogelijk is. Zij hebben ook vastgesteld dat
waarheid absoluut, oneindig en onveranderlijk moet zijn. Bovendien gaan
zij ervan uit dat ze leven in een solipsistisch universum.
De rest van de dialoog verloopt als volgt:
McKenna formuleert de redenering (het syllogisme) vervolgens als:
p1 als alles waarheid is
p2 en bewustzijn bestaat
c dan is alles bewustzijn
74pGeef aan waarom deze redenering ongeldig is.
Leg vervolgens uit dat als de redenering wel geldig was geweest, deze
nog niet overtuigend hoeft te zijn voor een pyrrhonist.
Beargumenteer tot slot met het onderscheid tussen ‘betekenis van
waarheid’ en ‘criteria voor waarheid’ of McKenna’s waarheidsopvatting
aansluit bij de correspondentietheorie of bij de coherentietheorie van
waarheid.
Ter verdere onderbouwing van zijn opvatting dat ‘Ik Ben’ de enige
waarheid is, voert McKenna het twijfelexperiment van Descartes op.
Dit twijfelexperiment noemt McKenna het cogito, naar Descartes’
conclusie ‘cogito ergo sum’, oftewel ‘ik denk, dus ik ben’.
McKenna schrijft:
Volgens McKenna denken we allemaal te begrijpen wat het cogito inhoudt
maar is het volgens hem nog iets anders om Descartes’ twijfelexperiment
echt te doorgronden.
82pGeef de twijfel van Descartes weer bij elk van de drie niveaus van zijn
twijfelexperiment.
Beargumenteer vervolgens met het begrip ‘wereldbeeld’ en tekst 8 dat er
een verschil is tussen het twijfelexperiment theoretisch begrijpen en het
helemaal doorgronden.
McKenna’s begrip ‘Ik’ kan worden vergeleken met het door de rationalist
Descartes omschreven ‘ik’ en met de door de empirist Hume omschreven
‘persoonlijke identiteit’.
93pGeef met het begrip ‘verbeelding’ een uitleg van:
− een verschil tussen de opvattingen van Descartes en Hume over
persoonlijke identiteit en
− een overeenkomst tussen de opvattingen van Descartes en Hume
over persoonlijke identiteit.
Beargumenteer met welke opvatting over persoonlijke identiteit je het
meer eens bent, die van Descartes of die van Hume. Maak daarbij gebruik
van de begrippen ‘rationalisme’ en ‘empirisme’.
Volgens McKenna stuiten we, als we het cogito en de aard van de
werkelijkheid helemaal willen begrijpen, op drie problematische
kennisopvattingen over de structuur van de werkelijkheid. McKenna
omschrijft deze problematische kennisopvattingen overeenkomstig
Agrippa’s trilemma als oneindige, zelfdragende en magische structuur:
Elk van de drie onderdelen van Agrippa’s trilemma kent een eigen
probleem.
103pLeg bij elk van de drie onderdelen van Agrippa’s trilemma in tekst 9 uit
welk probleem daarbij is te herkennen.
Volgens McKenna volstaat geen van de drie beschreven structuren als
fundament van kennis van de werkelijkheid. Als je de, volgens McKenna,
solipsistische aard van de werkelijkheid wilt leren kennen, ben je volgens
hem vanzelfsprekend volledig op jezelf aangewezen:
Het doorgronden van de fundamentele kennis van de werkelijkheid brengt
je volgens McKenna tot spirituele verlichting. Daartoe moet je volgens
hem sceptisch zijn ten aanzien van alle overtuigingen waarvan je niet
zeker weet of ze waar zijn, om je vervolgens van die overtuigingen te
ontdoen.
Pierre Bayle heeft een pleidooi voor tolerantie geschreven dat gebaseerd
is op scepticisme ten aanzien van religieuze waarheden.
De spirituele opvattingen van McKenna worden in dit verband begrepen
als religieuze opvattingen.
113pLeg uit:
− in welk opzicht Bayle het met McKenna’s opvattingen eens zou zijn en
− in welk opzicht Bayle tegen McKenna’s opvattingen in zou gaan.
Beargumenteer vervolgens met Bayle of de sceptische twijfel en
conclusies van McKenna volgens jou productief zijn voor een filosofische
levenshouding.
opgave 3Opgave 3 Herinneringen en haarkleur
In de film ‘Eternal sunshine of the spotless mind’ zijn tegenpolen Joel en
Clementine als een blok voor elkaar gevallen. Maar door de grote
verschillen in hun karakters hebben ze vaak ruzie. Als ze weer eens ruzie
gehad hebben, wil Joel het de volgende dag goed gaan maken. Maar als
hij naar de boekwinkel gaat waar Clementine werkt, vraagt ze met een
nietszeggende blik in haar ogen: “Kan ik u helpen meneer?”.
Joel komt erachter dat Clementine intussen een behandeling heeft
ondergaan bij het bedrijf Lacuna. Dat bedrijf heeft al haar herinneringen
aan hem gewist, zodat ze niet meer weet wie hij is en dat ze een relatie
met elkaar hadden.
Voor Joel lijkt Clementine, doordat ze hem niet meer herkent, op een
zombie. Omdat hij dat niet kan verdragen, besluit hij zelf ook zo’n
behandeling te ondergaan. Terwijl hij slaapt, wissen twee medewerkers
van Lacuna zijn herinneringen aan haar.
Joel en Clementine ontmoeten elkaar later toevallig in de trein.
Hoewel hun herinneringen aan elkaar gewist zijn, denkt Joel haar nog wel
ergens van te kennen:
Het haar van Clementine heeft blijkbaar een bepaalde kleur blauw.
Voor sceptische filosofen is het een interessante vraag of de kleur blauw
een eigenschap is van objecten.
122pGeef een dispositionele analyse van Clementines blauwe haarkleur.
Geef vervolgens met het begrip ‘responsafhankelijkheid’ kritiek op het
metafysisch scepticisme ten aanzien van kleuren als eigenschap van
objecten.
Clementine kan haar haardos bij de kapper elke maand in een andere
kleur laten verven. Volgens de realist Locke zou haar haardos ondanks
het verschil in kleuren als stabiel object bestaan.
Berkeley verwerpt echter Lockes onderscheid tussen primaire en
secundaire kwaliteiten.
133pLeg uit dat het onderscheid in primaire en secundaire kwaliteiten helpt bij
het verklaren van het stabiel bestaan van een object zoals Clementines
haar.
Leg vervolgens uit waarom Berkeley dit onderscheid verwerpt.
Beargumenteer ten slotte of jij het op dit punt meer eens bent met Locke
of met Berkeley. Maak daarbij een afweging van hun posities.
Tijdens het gesprek in tekst 11 heeft Clementine blauw haar. De kleur van
Clementines haar blijkt iets te zeggen over wie ze is. “Wie ik ben, hangt af
van mijn haarkleur”, zegt ze. Ze zegt dat ze zichzelf uitdrukt met behulp
van de kleur van haar haar.
Het gedachte-experiment van spectruminversie laat zien dat het niet
vanzelfsprekend is dat verschillende mensen Clementine op dezelfde
manier begrijpen.
143pLeg met het gedachte-experiment van spectruminversie uit dat
Clementine op verschillende manieren begrepen kan worden.
Leg vervolgens uit dat spectruminversie volgens Wittgenstein een
pseudoprobleem is.
Leg ten slotte uit dat twijfel over het bestaan van andere geesten volgens
Merleau-Ponty een pseudoprobleem is.
Een van de medewerksters van de firma Lacuna, citeert Nietzsche als een
soort motto van het bedrijf: “Zalig zijn de vergeetachtigen, want zij hebben
ook geen last meer van hun blunders.”
Aan het eind van de film hebben Clementine en Joel spijt van het wissen
van hun herinneringen en willen ze de herinneringen aan elkaar niet kwijt.
Je zou kunnen zeggen dat de boodschap van deze film eigenlijk de
ontkrachting van dit citaat is. Niet: “gezegend zij die vergeten”, maar
eerder: “herinneringen maken ons tot wie we zijn”.
Bertrand Russell maakt een onderscheid tussen kennis door beschrijving
en kennis door vertrouwdheid.
153pLeg dit onderscheid uit en beargumenteer met dit onderscheid of het
fenomenalisme van Russell het motto van Lacuna ondersteunt of
ontkracht.
Geef vervolgens weer welke kritiek Husserl zou hebben op dit
fenomenalisme van Russell.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
