opgave 1Opgave 1
Conjunctuurperikelen In een krant stonden de onderstaande grafieken die afkomstig zijn van het planbureau van een land. Deze grafieken geven samen een beeld van de ontwikkeling van de economie van het desbetreffende land in de jaren 2007 en 2008. Een analist van de krant zag in de grafieken ondersteuning voor drie opvattingen: 1 De ontwikkeling van het consumentenvertrouwen heeft gevolgen gehad voor de werkloosheid. 2 Tot eind 2007 toonde de economie tekenen van overbesteding; daarna is daar geen sprake meer van. 3 De overbesteding heeft gevolgen gehad voor de omvang van het exportvolume van het land. Daarnaast twijfelde de analist aan de juistheid van de voorspelling van het planbureau met betrekking tot het financieringssaldo van de overheid. Voor 2009 heeft de regering van dit land een bezuinigingsbeleid aangekondigd en de analist vindt dat de procyclische effecten daarvan door het planbureau worden onderschat. consumentenvertrouwen
geregistreerde werkloosheid kwartaalgemiddelde van hetzelfde kwartaal in het voorgaande jaar 5 4 3 2 1 0 - 1 - 2 - 3 - 4 - 1 - 2 - 3 - 4 2007 2007 2007 2007 2008 2008 2008 2008 jaar-kwartaal 0 - 1 - 2 - 3 - 4 - 1 - 2 - 3 - 4 2007 2007 2007 2007 2008 2008 2008 2008 jaar-kwartaal financieringssaldo overheid (2009 is een prognose)
opgave 2Opgave 2
uit een krant:
Aftrek hypotheekrente onder vuur
Bezitters van koopwoningen hebben in Nederland de mogelijkheid de betaalde
hypotheekrente als aftrekpost te gebruiken bij de berekening van de
inkomstenbelasting. Deze hypotheekrenteaftrek zal in de komende jaren beperkt
worden. Hoewel de meningen verdeeld zijn, bestaat hiervoor in de politiek
voldoende draagvlak. De genoemde beperking kan gevolgen hebben voor de
woningmarkt en voor het inkomen van woningbezitters.
Een beperking van de hypotheekrenteaftrek kan leiden tot een prijsdaling op de
woningmarkt.
52pGeef daarvoor een verklaring.
Voor 2009 is gegeven dat:
− 4 miljoen gezinnen van de hypotheekrenteaftrek gebruikmaken;
− deze gezinnen in totaal € 20 miljard hypotheekrente aftrekken;
− die aftrek geschiedt tegen een marginaal tarief van gemiddeld 45%;
− deze gezinnen een gemiddeld bruto-jaarinkomen hebben van € 62.500 en
hierover gemiddeld 28% belasting betalen.
Een politieke partij doet het voorstel in alle gevallen de hypotheekrenteaftrek te
verrekenen tegen een tarief van 25%. Dit voorstel zou bij de 4 miljoen gezinnen
gemiddeld tot een daling van het netto-jaarinkomen leiden.
63pBereken hoeveel procent het gemiddeld netto-jaarinkomen van de bedoelde
gezinnen daalt bij uitvoering van het voorstel van deze politieke partij (in ten
minste één decimaal).
72pLeg uit dat uitvoering van het voorstel van deze politieke partij een nivellerend
effect op de secundaire inkomensverdeling heeft.
opgave 3Opgave 3
uit een krant (maart 2007):
Minder werken voor meer banen
Duitsland telt 82,5 miljoen inwoners. Daarvan behoren er 42,6 miljoen tot de
beroepsbevolking. Er zijn 4,6 miljoen Duitsers werkloos en voor Duitse
begrippen is dat erg veel. Sommigen verklaren die hoge werkloosheid door te
wijzen op de zwakke concurrentiepositie van Duitse bedrijven op de
buitenlandse afzetmarkten. Een econoom is echter van mening dat de
werkloosheid in Duitsland zo hoog is, doordat vakbonden en werkgevers daar te
laat hebben ingezet op zaken als arbeidstijdverkorting en deeltijdwerk. Duitsers
werken gemiddeld 36,5 uren per week. Ter vergelijking: Nederlanders werken
gemiddeld slechts 31,5 uren per week. Het werkloosheidspercentage in
Nederland is de helft van dat in Duitsland.
De econoom heeft geschat wat het effect van minder werken is op het
werkloosheidspercentage in Duitsland. Als het aantal per week gewerkte uren
daalt tot gemiddeld 34,5 kunnen er volgens de econoom 1,65 miljoen werklozen
in Duitsland aan de slag, waardoor het werkloosheidspercentage met bijna
4 procentpunten daalt. De econoom gaat uit van een herbezetting van 75% en
een gelijkblijvende totale productie.
82pLaat met een berekening zien dat de econoom uitkomt op gemiddeld
1,65 miljoen extra banen.
92pKlopt de conclusie van de econoom met betrekking tot het
werkloosheidspercentage? Verklaar het antwoord met een berekening.
Arbeidstijdverkorting leidt meestal tot hogere loonkosten per eenheid product.
Werkgevers kunnen die hogere kosten afwentelen op de verkoopprijzen, maar
ook op de werkgelegenheid. Als dit laatste gebeurt door bedrijfsonderdelen te
sluiten of naar het buitenland te verplaatsen, daalt de productie.
102pCiteer de zin uit het krantenartikel waaruit blijkt dat afwenteling op de
verkoopprijzen in de gegeven situatie geen optie is.
112pBeschrijf hoe een loonkostenstijging op de werkgelegenheid kan worden
afgewenteld zonder dat de productie daalt.
opgave 4Opgave 4
Alle schouders even sterk?
In discussies over de inkomstenbelasting wordt regelmatig het idee van een
‘vlaktaks’ onder de aandacht gebracht. Bedoeld wordt dan een stelsel van
inkomstenbelasting waarbij iedere belastingbetaler ongeacht de hoogte van het
inkomen hetzelfde percentage inkomstenbelasting betaalt.
In een verkiezingscampagne hebben twee politieke partijen, partij A en partij B,
in hun programma opgenomen dat zij een vlaktaks willen invoeren. Partij B wil
naast die vlaktaks iedere belastingbetaler een gelijk bedrag aan belastingkorting
geven; mensen die minder belasting betalen dan die korting, krijgen het verschil
van de belastingdienst op hun rekening gestort. Volgens partij B doet zij
daarmee recht aan haar uitgangspunt dat ‘sterkere schouders zwaardere lasten
moeten dragen’.
In de figuur staat weergegeven wat belastingbetalers op jaarbasis per saldo aan
belasting betalen dan wel op hun rekening gestort krijgen.
belasting bij vlaktaks
122pHoeveel bedraagt in het voorstel van partij B:
− de belastingkorting;
− het belastingpercentage?
Vermeld bij het belastingpercentage de berekening.
Politicus Zeil van partij A stelt dat het voorstel van zijn partij meer prikkels geeft
tot het maken van carrière op de arbeidsmarkt dan het voorstel van partij B.
132pBeschrijf de gedachtegang van politicus Zeil.
Politicus Dijk van partij B zegt dat de belastingkorting in het voorstel van zijn
partij er voor zorgt dat het belastingsysteem progressief is waardoor de
inkomensverdeling genivelleerd wordt. Politicus Hoek van partij B stelt dat de
belastingkorting daarvoor niet nodig is. Hij zegt: “Het belastingtarief in het
voorstel van mijn partij is hoger dan bij partij A en dat leidt ook zonder
belastingkorting tot inkomensnivellering”.
142pLeg uit dat de belastingkorting het belastingsysteem progressief maakt.
152pIs de uitspraak van politicus Hoek juist of onjuist? Verklaar het antwoord.
opgave 5Opgave 5
Wie zal dat betalen?
Een milieuorganisatie heeft vastgesteld dat een bepaald consumptiegoed veel
maatschappelijke kosten met zich meebrengt. De organisatie wil deze met ten
minste 25% reduceren en pleit bij de overheid voor de instelling van een
kostprijsverhogende heffing. Het effect van deze heffing illustreert zij met behulp
van een tabel en een grafiek. De tabel laat zien dat de maatschappelijke kosten
van dit consumptiegoed afnemen naarmate het gebruik ervan afneemt.
vraag naar en aanbod van het consumptiegoed
162pNoem een consumptiegoed en geef aan hoe dat maatschappelijke kosten met
zich kan meebrengen.
172pToon aan dat in de gegeven situatie door de instelling van de heffing de
maatschappelijke kosten met 26% afnemen.
De producenten van dit goed hebben kritiek op de instelling van de heffing,
omdat hun omzet daardoor wordt aangetast. Als de heffing er toch komt, eisen
de producenten dat de overheid met de opbrengst van de heffing ten minste de
helft van hun omzetverlies zal compenseren.
183pIs de opbrengst van de heffing groot genoeg om aan de eis van de producenten
te voldoen? Verklaar het antwoord met een berekening.
Sommige politici denken dat in werkelijkheid de maatschappelijke kosten door
de instelling van de heffing minder dalen dan de milieuorganisatie denkt. Dat
komt volgens hen doordat de prijselasticiteit van de vraag verkeerd is ingeschat.
192pIs de vraag naar dit consumptiegoed volgens de politici meer of minder
prijselastisch dan volgens de milieuorganisatie? Verklaar het antwoord.
opgave 6Opgave 6
uit een krant (januari 2006):
IJdele hoop op renteverlaging
Sommige regeringen hebben er alles aan gedaan om de Europese Centrale
Bank (ECB) over te halen de rente te verlagen. Franse en Duitse regerings-
vertegenwoordigers riepen de ECB op de rente te verlagen en de Italiaanse
minister van financiën wilde zelfs dat de ECB tegelijkertijd rechtstreeks zou
interveniëren op de valutamarkt om zo de euro goedkoper te maken.
De regeringen van de genoemde landen grijpen de inflatiedaling in het
eurogebied aan om hun pleidooi kracht bij te zetten. Financiële analisten
bevestigen die inflatiedaling, maar rekenen erop dat de inflatie in het tweede
kwartaal weer zal oplopen. Die verwachting wordt volgens hen ondersteund door
de daling van de eurokoers. Zij verwachten dan ook niet dat de ECB zich ook
maar iets gelegen laat liggen aan de oproep tot renteverlaging.
De economische situatie in Frankrijk, Duitsland en Italië wordt gekenmerkt door
een hoog werkloosheidspercentage en een als te groot ervaren tekort op de
overheidsbegroting.
202pLeg uit dat een renteverlaging door de ECB een bijdrage kan leveren aan een
verlaging van de werkloosheid in de genoemde landen.
212pLeg uit dat juist de regeringen van de genoemde landen voor het bestrijden van
de werkloosheid een dringend beroep op de ECB doen.
In de samenhang tussen inflatie en eurokoers is er sprake van een
wisselwerking (zie schema).
222pIs er volgens het krantenbericht sprake van een positief verband of van een
negatief verband tussen de eurokoers enerzijds en de inflatie in het eurogebied
anderzijds? Verklaar het antwoord.
232pZal bij een relatief lage inflatie in het eurogebied in vergelijking met andere
landen de eurokoers dalen of stijgen? Verklaar het antwoord.
Een econoom noemde het voorstel van de Italiaanse minister van financiën
dubbelop omdat een renteverlaging door de ECB een rechtstreekse interventie
op de valutamarkt voor het beoogde doel overbodig zou maken.
242pGeef voor de opvatting van deze econoom een verklaring.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
opgave 7Opgave 7
De strategie van de OPEC
De olieprijs komt tot stand onder invloed van vraag en aanbod op de
wereldoliemarkt. Ongeveer 40% van de wereldolieproductie vindt plaats in de
landen die samen het OPEC-kartel vormen. Het OPEC-kartel probeert
regelmatig de prijs van olie op de wereldmarkt te stabiliseren door een
aanpassing van de olieproductie van de OPEC-landen.
In de uitgangssituatie zijn van de wereldoliemarkt de onderstaande gegevens
bekend.
Stel dat de OPEC zijn olieproductie zodanig wil verlagen dat de olieprijs 20%
boven het niveau in de uitgangssituatie komt te liggen.
253pBereken hoe groot de olieproductie van de OPEC moet worden om die
doelstelling te bereiken.
In de industrielanden zijn de meningen over deze actie van de OPEC verdeeld.
De OPEC-actie zal de koopkracht van de consument negatief beïnvloeden, maar
kan vanwege het leefmilieu voor positieve welvaartseffecten zorgen. Sommigen
vrezen dat de OPEC de olieprijs tot grote hoogte kan opdrijven. Een analist
beweert echter dat dit zo’n vaart niet loopt: ‘een dergelijke strategie zal de
OPEC niet lang kunnen volhouden aangezien de exportopbrengst van de OPEC-
landen mede afhankelijk is van de prijselasticiteit van de vraag naar olie en die
elasticiteit zal bij een stijgende olieprijs steeds groter worden.’
262pGeef een verklaring voor de in de tekst bedoelde positieve welvaartseffecten
van de actie van de OPEC.
272pLeg uit waarom de prijselasticiteit van de vraag naar olie steeds groter wordt als
de olieprijs stijgt.
282pLeg uit dat de bedoelde strategie kan leiden tot lagere exportopbrengsten voor
de OPEC-landen.
