opgave 1Opgave 1
Garantietermijn verstreken
In het kader van de afspraken binnen de Wereldhandelsorganisatie (WTO)
pleiten met name ontwikkelingslanden voor liberalisering van de handel in
landbouwproducten. Belangen van landbouwers uit Europa en Noord-Amerika
vormen vaak een obstakel voor dit streven naar vrijhandel.
In een land wordt voor het landbouwproduct ‘tarso’ een minimumprijs
gehanteerd van € 1,25 per kilogram. De overheid van dit land wil daarmee de
producenten van tarso een zekere inkomensgarantie bieden. Eventuele
overschotten worden opgekocht door de overheid.
Met betrekking tot vraag en aanbod van tarso gelden in dit land de volgende
gegevens.
qa = de door producenten aangeboden hoeveelheid tarso
(× 100.000 kilogram per jaar)
(2) qv = −200p + 450 qv = de door consumenten gevraagde hoeveelheid tarso
(× 100.000 kilogram per jaar)
p = prijs van tarso in euro’s per kilogram
Van de samenhang in dit land tussen de totale uitgaven van de consumenten
aan tarso en het gemiddeld besteedbare inkomen van consumenten, is het
volgende bekend.
(3) u = 1.500y – 12.500.000 u = totale uitgaven aan tarso (€)
y = gemiddeld besteedbaar inkomen (€)
Vergelijking (3) geldt bij een prijs van € 1,25 per kilogram tarso.
In onderstaande figuur wordt vergelijking (3) weergegeven als een inkomens-
uitgavenlijn.
12pBereken hoeveel de overheid moet uitgeven om het aanbodoverschot van tarso
op te kopen.
In de uitgangssituatie geldt: y = € 25.000. Stel dat het gemiddeld besteedbare
inkomen van de consumenten in dit land stijgt met 5%. Op de markt voor tarso
blijft de evenwichtsprijs onder de minimumprijs van € 1,25 liggen.
22pBereken met hoeveel kilogram het aanbodoverschot van tarso zal afnemen, ten
opzichte van de uitgangssituatie.
Onder druk van de WTO verlaagt de overheid in dit land de minimumprijs voor
tarso met 10%. Hierdoor daalt de verkoopprijs van tarso en verschuift de
inkomens-uitgavenlijn evenwijdig naar links.
32pLeg uit, zonder een berekening te maken, dat de uitgaven voor het opkopen van
het aanbodoverschot dan met méér dan 10% dalen.
42pIs de vraag naar tarso in dit land prijselastisch of juist prijsinelastisch? Verklaar
het antwoord.
opgave 2Opgave 2
Zo vader zo kind Hebben kinderen van ouders met een relatief hoog inkomen later zelf ook een naar verhouding hoog inkomen? Om deze vraag te kunnen beantwoorden, heeft een onderzoeker de personele verdeling van het primaire arbeidsinkomen binnen een bepaalde groep vaders in 1985 vastgesteld. Twintig jaar later, in 2005, heeft hij de personele verdeling van het primaire arbeidsinkomen binnen de groep kinderen van deze vaders vastgesteld. Informatie uit dit onderzoek is weergegeven in onderstaande figuur. inkomensklasse kind 1100 * 10 10 15 15 12 35 35 27 20 22 28 21 30 I 20 II Legenda: inkomensklasse kind 1 (laagste) 2 3 Een toelichting met een voorbeeld: * Van de vaders die in 1985 in de laagste inkomensklasse ( I ) zaten, zat in 2005 10% van de kinderen in de hoogste inkomensklasse (5). Zowel voor de vaders als voor de kinderen zijn de inkomensklassen steeds gerangschikt van laagste ( I , respectievelijk 1) naar hoogste ( V , respectievelijk 5).
opgave 3Opgave 3
Wat is de juiste weg?
De verkiezingsstrijd in een Europees land spitst zich toe op twee economische
doelen:
− de overheidsschuldquote moet omlaag
− de verhouding inactieven/actieven (i/a-ratio) moet omlaag
Om te analyseren welke maatregelen geschikt zouden zijn om beide doelen
tegelijkertijd te realiseren, gebruikt het Planbureau van dit land een economisch
model, zoals weergegeven in het blokschema van de figuur op de volgende
pagina.
Van de huidige economische en politieke situatie in dit land zijn de volgende
gegevens bekend.
1 Kapitaal is de knelpuntsfactor.
2 Er is sprake van onderbesteding.
3 Er zijn politieke partijen die streven naar meer marktwerking in de economie.
4 Er zijn politieke partijen die streven naar verdergaande inkomensnivellering.
5 De importquote is zeer hoog.
6 Er is een tekort aan laaggeschoold personeel.
Twee politieke partijen, Rood en Blauw, hebben ieder een eigen voorstel om de
genoemde twee economische doelen te bereiken:
Rood stelt voor de overheidsbestedingen te vergroten;
Blauw stelt voor de hoogte van de uitkeringen te verlagen.
98pSchrijf een betoog ter ondersteuning van één van beide voorstellen. Kies
daartoe eerst één van beide voorstellen, schrijf deze keuze op en verklaar
vervolgens met behulp van de figuur:
a hoe het gekozen voorstel de overheidsschuldquote en de i/a-ratio kan
verlagen;
b hoe het voorstel van de andere partij de overheidsschuldquote zou kunnen
verhogen.
Beschrijf vervolgens in het betoog:
c welke voordelen het gekozen voorstel kan hebben in relatie tot twee van de
bovengenoemde gegevens 1 tot en met 6;
d welke nadelen het voorstel van de andere partij kan hebben in relatie tot
twee van de bovengenoemde gegevens 1 tot en met 6.
NB De twee gekozen gegevens bij onderdeel d hoeven niet gelijk te zijn aan de
twee gekozen gegevens bij onderdeel c.
Aanwijzingen
De onderdelen van het betoog moeten logisch op elkaar aansluiten.
Gebruik voor het betoog 150 woorden; een afwijking van 30 woorden is
toegestaan.
arbeidsaanbod loonkosten aantal inactieven (1) I/A-RATIO vervangings- percentage (2) particuliere uitkeringshoogte (3) aantal actieven (4) consumptie inkomens- overdrachten OVERHEIDS- SCHULDQUOTE belastingen en financieringstekort overheids- sociale premies bestedingen
(1) Personen die deel uit maken van de beroepsgeschikte bevolking, maar op dit moment een
inkomensvervangende uitkering hebben.
(2) Dit getal geeft aan hoeveel procent van het primaire inkomen wordt vervangen door een
uitkering.
(3) De gemiddelde hoogte van een inkomensvervangende uitkering aan inactieven.
(4) Personen die deel uit maken van de beroepsgeschikte bevolking en op dit moment betaald
werk verrichten.
Toelichting:
− het weergegeven verband tussen twee grootheden geldt alléén in de
aangegeven richting;
− een minteken (−) duidt op een negatief verband, een plusteken (+) op een
positief verband;
− ter verduidelijking zijn de twee doelvariabelen van deze opgave in
HOOFDLETTERS weergegeven en de twee instrumentvariabelen van deze
opgave zijn vet weergegeven.
opgave 4Opgave 4
De prijs van stilte
In diverse Europese landen staat de positie van luchthavens ter discussie. Dit is
vooral het gevolg van externe effecten van het luchtverkeer op de welvaart in
ruime zin. Om de argumenten in deze discussie te kunnen afwegen, pleit een
econoom er voor deze externe effecten in euro’s uit te drukken. Dit geldt onder
andere voor de verstoring van de stilte die het gevolg is van geluidshinder door
het luchtverkeer en die niet tot uitdrukking komt in de prijs van het luchtverkeer.
Eén van de manieren om de prijs van stilte in bewoond gebied te bepalen, is het
meten van ‘waardeverlies’ van koopwoningen in de gebieden met geluidshinder.
Om dit waardeverlies te bepalen wordt in een aantal geluidszones rond een
luchthaven de prijs van koopwoningen vergeleken met de prijs van vergelijkbare
koopwoningen direct buiten deze geluidszones.
102pLeg uit waarom stilte in de geluidszones rond een luchthaven een schaars goed
is.
Een onderzoek naar de prijs van stilte rond de luchthaven Botenberg levert
enkele resultaten op, zoals deze zijn weergegeven in onderstaande tabellen 1
en 2. Het gebied rond de luchthaven is onderverdeeld in vijf geluidszones.
tabel 1
1)
1 = laagste geluidshinder / 5 = hoogste geluidshinder
tabel 2
x € miljard waarde negatieve externe effecten − stilte voor het voor woningen gebruikte oppervlak 0,132 − stilte voor de rest van het oppervlak 6 − andere negatieve externe effecten ….. waarde positieve externe effecten 0,6 winst luchthaven Botenberg 0,8 toegevoegde waarde van luchthaven Botenberg 5 toegevoegde waarde van de toeleveranciers 2,3
112pLaat met een berekening, op basis van tabel 1, zien dat de prijs van stilte (in
euro’s per m2 perceel koopwoning) in geluidszone 5 hoger is dan in
geluidszone 3.
122pLeg uit dat er in het geval van geluidshinder rond Botenberg sprake is van een
negatief extern effect. Verwerk beide vetgedrukte woorden afzonderlijk in de
uitleg.
132pBereken welke waarde de andere negatieve externe effecten (tabel 2) minimaal
moeten hebben indien sluiting van Botenberg zou leiden tot een stijging van de
welvaart in ruime zin.
opgave 5Opgave 5
Arbeidsintensief experiment
In 1999 besloot de Europese Commissie tot een experiment waarbij de btw voor
bepaalde arbeidsintensieve dienstverlening werd verlaagd. In Nederland is in
het kader van dit experiment voor een aantal branches onderzoek gedaan naar
het effect op de werkgelegenheid van een btw-verlaging. Voor een aantal
diensten werd in de jaren 2000, 2001 en 2002 het btw-tarief van 17,5% verlaagd
naar 6%.
Voor twee branches zijn enkele gegevens uit dit onderzoek weergegeven in
onderstaande tabel.
1)
De mate waarin een kapper / fietshersteller de verlaging van het btw-tarief
doorberekent in de verkoopprijs (100% = volledige doorberekening).
2)
De mate waarin de werkgelegenheid in arbeidsjaren reageert op
afzetveranderingen.
De werkgelegenheid in personen bleek in de onderzochte periode nauwelijks te
reageren op de afzetveranderingen, hetgeen volgens de onderzoekers
veroorzaakt werd doordat de personen/arbeidsjaren verhouding (p/a-ratio) in
beide branches bij aanvang van het experiment hoger was dan het landelijke
gemiddelde.
Na het onderzoek werden onder andere de volgende twee conclusies getrokken.
1 Op de markt voor diensten van kappers is er meer concurrentie dan op de
markt voor diensten van fietsherstellers.
2 In beide branches is in de periode 2000-2002 de arbeidsproductiviteit per
arbeidsjaar gestegen.
142pLeg uit dat er bij deze btw-verlaging inverdieneffecten kunnen optreden.
152pGeef, op basis van bovenstaande tabel, een argument voor conclusie 1.
163pToon met een berekening aan, op basis van bovenstaande tabel, dat de
werkgelegenheid in arbeidsjaren in de branche van fietsherstellers met 5%
toeneemt door de btw-verlaging.
172pLeg uit dat de relatief hoge p/a-ratio er toe geleid kan hebben dat de
werkgelegenheid in personen, ondanks de btw-verlaging, nauwelijks toenam.
opgave 6Opgave 6
VS koerst op problemen af
uit een krant van januari 2003:
De koers van de dollar is de afgelopen jaren nauwelijks gedaald, ondanks voortdurend stijgende tekorten op de lopende rekening van de Verenigde Staten (VS). In 2002 is dit tekort opgelopen tot 480 miljard dollar, wat gelijk staat aan 4,6% van het bruto binnenlands product (bbp) van de VS in dat jaar. Daarnaast kent de VS in 2002 een overheidstekort van 3,4% van het bbp. Omdat ook de particuliere sector al jaren een groot spaartekort vertoont, importeert de VS veel buitenlands kapitaal. Omdat dit al lange tijd het geval is, is de internationale vermogenspositie van de VS ernstig verslechterd, zoals uit onderstaande tabel blijkt. 1980 2002 vermogen VS in het buitenland 775 7.190 vermogen buitenland in VS 500 9.375 internationale vermogenspositie VS +275 −2.185 (in miljarden dollars) Naar verwachting zal de koers van de dollar niet langer stabiel blijven, maar sterk gaan dalen. Het spaartekort in de VS zal naar verwachting groot blijven en de directe investeringen van de VS in het buitenland zullen eerder toe dan afnemen.
Een econoom concludeert na het lezen van dit krantenartikel dat blijkbaar in het
buitenland de bereidheid zal afnemen om de tekorten van de VS te blijven
financieren.
182pWijst de eerste zin uit het krantenartikel op een tekort of op een overschot op de
kapitaalrekening van de VS? Licht het antwoord toe.
192pBereken het overheidstekort van de VS in 2002 in miljarden dollars.
202pLeg uit dat de verslechtering van de internationale vermogenspositie van de VS
in de toekomst kan leiden tot een groter tekort op de inkomensrekening van de
VS.
211pCiteer de zin uit het krantenartikel waarop de econoom zijn conclusie baseert.
222pLeg uit hoe de daling van de dollarkoers kan leiden tot een verbetering van de
internationale vermogenspositie van de VS.
opgave 7Opgave 7
Wie vaart wel bij liberalisering?
In internationale organisaties is een discussie gaande over liberalisering van de
markt voor landbouwproducten in de hoge inkomenslanden. Er is onderzoek
gedaan naar de welvaartseffecten van een dergelijke liberalisering. De
verwachting is dat afschaffing van de bescherming van de landbouw per saldo
zal leiden tot een hogere welvaart dan in een situatie met beschermde
landbouw.
In onderstaande tabel staan enkele schattingen van de hoogte van deze
welvaartswinst.
De geschatte welvaartswinst zal na 15 jaar worden bereikt en vervolgens elk
jaar terugkeren. De statische markt gaat uit van ongewijzigd marktgedrag van
vragers en aanbieders. De dynamische markt veronderstelt juist dat vragers en
aanbieders hun marktgedrag zullen wijzigen als reactie op de liberalisering.
Voorbeelden van een dergelijke wijziging zijn veranderende preferenties van
vragers en specialisatie van producenten in de midden- en lage
inkomenslanden.
De welvaartswinst in de hoge inkomenslanden ontstaat doordat het
welvaartsverlies bij de landbouwers méér dan gecompenseerd wordt door de
welvaartswinst bij de consumenten. De midden- en lage inkomenslanden zullen
op korte termijn direct profijt hebben van de vrije toegang tot de markten in de
hoge inkomenslanden.
232pBeschrijf twee manieren waarop afschaffing van de bescherming van de
landbouw welvaartswinst oplevert voor de consumenten in de hoge
inkomenslanden.
242pLeg uit waarom de welvaartswinst in midden- en lage inkomenslanden bij een
dynamische markt groter is dan bij een statische markt.
In de discussie wijzen tegenstanders van de liberalisering op negatieve effecten
voor producenten van landbouwproducten in de hoge inkomenslanden. Dit kan
toegelicht worden met behulp van onderstaande grafische weergave van de
markt voor een bepaald landbouwproduct in de hoge inkomenslanden.
Op deze markt geldt een minimumprijs van € 60. Een eventueel
productieoverschot, dat ontstaat wanneer de marktprijs onder de minimumprijs
ligt, wordt met exportsubsidies afgezet op de wereldmarkt. Daar geldt de
wereldmarktprijs van € 40. Invoer van buiten de hoge inkomenslanden wordt
tegengegaan met invoerheffingen.
252puitwerkbijlageArceer in de figuur in de uitwerkbijlage bij deze opgave het totale bedrag aan
exportsubsidies dat nodig is.
Het afschaffen van de minimumprijs betekent op korte termijn inkomensverlies
voor de landbouwers in de hoge inkomenslanden.
262pGeef, op basis van de verstrekte informatie over dit landbouwproduct, nog twee
andere argumenten waarom de afschaffing van de bescherming van de
landbouw kan leiden tot inkomensverlies voor een producent van dit
landbouwproduct.
