opgave 1Opgave 1
Wie gaat de tol betalen?
In de Randstad ontstaan elke werkdag files. De overheid zoekt naar maatregelen om deze
filevorming tegen te gaan. Daarbij wordt onder andere gedacht aan vormen van
rekeningrijden. Eén zo’n vorm is: een voertuig dat in de spits via de hoofdwegen de
Randstad inrijdt wordt elektronisch geregistreerd en moet vervolgens een tarief betalen.
Deze vorm van rekeningrijden zal naar verwachting invloed hebben op het gemotoriseerde
woon-werkverkeer naar de Randstad, hier verder het forensenverkeer genoemd.
De overheid laat onderzoeken welke effecten rekeningrijden zal hebben op het
forensenverkeer dat de Randstad binnenrijdt. Uit dit onderzoek komen voor de ochtendspits
enkele gegevens zoals vermeld in tabel 1. Deze gegevens hebben betrekking op de situatie
vóór het invoeren van rekeningrijden.
1) met prijs wordt in dit geval bedoeld: totale vervoerskosten
In haar plannen gaat de overheid vervolgens uit van de volgende prognoses voor de situatie
in de ochtendspits, na invoering van het rekeningrijden. Per forensenreisdag zal er sprake
zijn van één passage in de ochtendspits.
2) het totale verkeer wordt onderverdeeld in forensenverkeer, zakelijk verkeer en ander verkeer
12p
Geef een verklaring voor de verwachting dat het zakelijk verkeer toeneemt, indien deze
vorm van rekeningrijden wordt ingevoerd.
22p
Laat met een berekening op basis van tabel 1 zien hoe de verwachte afname van het
forensenverkeer uit tabel 2 bepaald is.
Als tarief per passage (het spitstarief) gaat de overheid uit van 3,5 euro. Belangenorganisaties
van automobilisten zien liever een spitsvignet: een soort jaarabonnement voor het
binnenrijden van de Randstad op werkdagen in de ochtendspits. Zij denken aan een vignet
voor 742 euro per jaar.
De minister van Verkeer en Waterstaat is tegenstander van het vignet. Zij zegt: „Een
spitsvignet past niet in ons beleid gericht op variabilisering van de autokosten.”
33p
Wat zal voor de forens met een gemiddeld aantal reisdagen voordeliger zijn: het spitstarief
of het spitsvignet? Verklaar het antwoord met een berekening.
42p
Leg het standpunt van de minister uit. Maak in het antwoord gebruik van het begrip
’marginaal tarief per passage’.
opgave 2Opgave 2
Hoe hard mag het gaan?
De Centrale Bank (CB) van een land heeft onder andere tot taak de interne waarde van de
eigen munt te bewaken. Hierbij let de CB op de ontwikkeling van de totale liquiditeitenmassa
(M3). De feitelijke groei van M3 wordt dan vergeleken met een referentiewaarde. Deze
referentiewaarde is opgebouwd uit de verwachte reële economische groei (ongeveer 2,5%) en
de aanvaardbaar geachte inflatie (ongeveer 1,5%). De CB gebruikt de referentiewaarde om na
te gaan of er sprake is van overmatige groei van M3 waardoor de inflatie vergroot zou kunnen
worden.
figuur 1
Rond de referentiewaarde voor de groei van M3 heeft de CB een bandbreedte ingesteld van
3 procentpunt. Indien de feitelijke groei van M3 buiten de bandbreedte komt zal de CB
ingrijpen met behulp van het instrument van de kasreserve: een door banken verplicht aan te
houden tegoed bij de CB.
Critici stellen dat bandbreedte en interventie niet nodig zijn en dat, vanwege een structurele
jaarlijkse daling van de gemiddelde omloopsnelheid van het geld, aanpassing van de
referentiewaarde nodig is.
52p
Geef een verklaring voor het opnemen van zowel de verwachte economische groei als ook
de aanvaardbaar geachte inflatie in de opbouw van de referentiewaarde van M3.
62p
Toon aan dat de CB in december 2002 zal ingrijpen indien de verwachting ten aanzien van
de groei van M3 zal uitkomen.
72p
Leg uit hoe de CB het instrument van de kasreserve zal inzetten om de groei van M3 weer
binnen de bandbreedte te krijgen.
82p
Zou de referentiewaarde hoger of lager vastgesteld moeten worden volgens de stelling van
de critici? Licht het antwoord toe.
Een groei van M3 betekent niet altijd dat er sprake is van een groei van de maatschappelijke
geldhoeveelheid.
92p
Geef een voorbeeld waaruit blijkt dat een groei van M3 niet samengaat met een groei van
de maatschappelijke geldhoeveelheid.
opgave 3Opgave 3
Bij deze opgave moet je gebruik maken van de gegevens uit figuur 2, figuur 3 en tabel 3. Kansen kunnen keren op de arbeidsmarkt Er heerst krapte op de Nederlandse arbeidsmarkt. Het arbeidsmarktbeleid van de overheid is tot nu toe vooral gericht geweest op de werkloze beroepsbevolking. Echter, in een situatie van krapte op de arbeidsmarkt zijn maatregelen gewenst die zorgen voor vergroting van het arbeidsaanbod om daarmee te zorgen voor het behoud van een evenwichtige economische groei. De overheid heeft diverse instrumenten ter beschikking om de situatie op de arbeidsmarkt te beïnvloeden. De overheid wil een advies dat zowel aangeeft waarom vergroting van het arbeidsaanbod nodig is als ook hoe zij het best ervoor kan zorgen dat deze vergroting optreedt. Hiertoe heeft ze een onderzoek laten doen waaruit de gegevens op de volgende pagina naar voren zijn gekomen. De kans op betaald werk (figuur 3 en tabel 3) wordt daarbij bepaald door de vraag op de arbeidsmarkt.
→ Schrijf het advies waarin de volgende aspecten naar voren komen. a Een argument waaruit blijkt dat vergroting van het arbeidsaanbod in een situatie van krapte op de arbeidsmarkt nodig is om te zorgen voor het behoud van economische groei. b Een argument waaruit blijkt dat er, gegeven de situatie aan de aanbodkant van de arbeidsmarkt, vergroting van het arbeidsaanbod mogelijk is. Gebruik hierbij figuur 2. c Een argument waaruit blijkt dat het, gegeven de situatie aan de vraagkant van de arbeidsmarkt, realistisch is het beleid te richten op vergroting van het arbeidsaanbod. Gebruik hierbij de gegevens op de volgende pagina. Hieronder staan vijf maatregelen die de overheid kan nemen. Uitgaande van de gegevens in tabel 3 zijn echter maar twee van de vijf maatregelen geschikt om op te nemen in dit advies. 1 verlaging van de hoogste schijftarieven van de loonbelasting; 2 mogelijkheden vergroten voor flexibele werktijden; 3 strengere keuringseisen bij de toelating tot de WAO; 4 subsidies gericht op verbeteren van kinderopvang; 5 werven van buitenlandse werknemers. d Kies de juiste twee maatregelen en neem ze met een toelichting op in het advies. Aanwijzingen • De onderdelen van het advies moeten logisch op elkaar aansluiten . • Gebruik voor het advies 125 woorden. Een afwijking van 25 woorden is toegestaan .
figuur 2 Kengetallen arbeidsmarkt Nederland (in duizenden personen) werkloze beroepsbevolking: is niet actief op zoek naar is actief op zoek naar betaald werk 292 figuur 3 personen die willen werken voor 12 uur of meer per week: de kans op betaald werk personen 800 84 Legenda: kansarme werkloze (x1.000) 177 beroepsbevolking 600 kansarm extra arbeidsaanbod 208 kansrijke werkloze 400 beroepsbevolking kansrijk extra arbeidsaanbod 200 336 tabel 3 Kenmerken 0 van de kansrijken in de werkloze beroepsbevolking respectievelijk het extra arbeidsaanbod totaal kansrijken kansrijken in de werkloze beroepsbevolking kansrijken in het extra arbeidsaanbod totaal in duizenden personen 544 208 336 totaal in duizenden arbeidsjaren 410 168 242 in procenten van het totaal naar geslacht • man 30% 38% 25% • vrouw 70% 62% 75% naar leefvorm • eenpersoonshuishouden 17% 19% 15% • lid van kinderloos paar 17% 19% 16% • lid van ouderpaar 50% 44% 54% • alleenstaande ouder 9% 7% 10% • overige leefvormen 7% 11% 5% naar gewenste arbeidsduur • 12 – 19 uur per week 24% 17% 29% • 20 – 35 uur per week 42% 37% 46% • > 35 uur per week 32% 45% 24% • onbekend 2% 1% 1%
opgave 4Opgave 4
Lasten en lusten
In een bepaald land heeft de overheid in 2001 een overschot van € 4 miljard. Diverse
politieke partijen doen voorstellen om dat geld te gebruiken.
Twee van deze voorstellen, lastenverlichting en hogere overheidsinvesteringen, zijn met
behulp van een model uitgewerkt. Lastenverlichting wordt in dit model bereikt door lagere
autonome belastingen, hogere overheidsinvesteringen door een verhoging van de autonome
overheidsbestedingen. Beide overheidsmaatregelen hebben gevolgen voor de bestedingen in
dit land. Van de aanbodkant van dit model is gegeven dat arbeid de knelpuntfactor is.
Het vraagmodel
Uitkomsten 2001 Uitkomsten 2002 bij lastenverlichting bij hogere overheidsinvesteringen Bestedingen (bedragen in miljarden euro’s) C = 0,75(Y-B)+33 237 249 243 C = consumptie B = 0,2Y+12 83 B = 0,2Y+5,6 79 85 B = belastingontvangsten I = 39 39 39 39 I = particuliere investeringen O = 79 79 79 O = 83 83 O = overheidsbestedingen EV = C+I+O EV = effectieve vraag EV = Y 355 367 365 Y = nationaal inkomen
Een econoom, die voorstander is van zo weinig mogelijk inflatie, heeft tabel 4 bekeken. Hij
stelt dat van de twee overheidsmaatregelen de verhoging van de overheidsinvesteringen de
beste keuze is gelet op inflatiebeperking. Hij onderbouwt zijn visie met enkele aanvullende
gegevens zoals vermeld in tabel 5.
De productiecapaciteit
113p
Leg met behulp van het model uit waarom de autonome belasting met méér dan € 4 miljard
verlaagd moet worden om de totale belastingontvangsten met € 4 miljard te verlagen.
122p
Welke van de twee overheidsmaatregelen heeft het sterkste multipliereffect? Licht het
antwoord toe met behulp van tabel 4.
132p
Bereken de bezettingsgraad in 2002 indien gekozen wordt voor lastenverlichting (in tenminste
één decimaal).
143p
Geef op basis van de gegevens uit de tabellen 4 en 5 een argument voor de keuze van de
econoom.
opgave 5Opgave 5
Betaald voetbal kijken
In een land zijn alle uitzendrechten van binnenlandse voetbalwedstrijden in handen van de
televisiezender Sport Totaal. De kijker betaalt aan Sport Totaal een prijs (vast bedrag) per
gekeken wedstrijd. De opbrengsten voor Sport Totaal komen voort uit de betalingen door de
kijker en uit reclame-inkomsten. De zender heeft twee soorten kosten: de betalingen voor
het verkrijgen van de uitzendrechten aan de voetbalorganisatie en de productiekosten van de
uitzendingen. Beide soorten kosten houden geen verband met het aantal betalende kijkers.
In figuur 4 is een overzicht van de betrokken kosten en opbrengsten getekend.
figuur 4
GObet = gemiddelde opbrengst uit betalingen door kijkers
MObet = marginale opbrengst uit betalingen door kijkers
MOrec = marginale opbrengst uit reclame
MOtot = MObet + MOrec
GOtot = GObet + GOrec
GOrec = gemiddelde opbrengst uit reclame
MK = marginale kosten (MK valt samen met de horizontale as)
q = aantal betalende kijkers
151p
Hoe blijkt uit de tekst vóór figuur 4 dat voor Sport Totaal de marginale kosten nul zijn?
162p
Geef een economische verklaring voor het feit dat de marginale opbrengst uit reclame
(MOrec) voor Sport Totaal positief is.
172p
Bij welk aantal betalende kijkers zal voor Sport Totaal de totale winst maximaal zijn?
Kies uit q1, q2, q3, q4, q5 of q6.
De voetbalbond die de uitzendrechten aanbiedt zou graag zien dat Sport Totaal een zo groot
mogelijk aantal kijkers weet te bereiken. Sport Totaal brengt daar tegen in dat ze geen
winstmogelijkheden ziet bij een prijs van nul. De voetbalbond bestrijdt dat laatste.
182p
Onder welke voorwaarde kan Sport Totaal bij een prijs per gekeken wedstrijd van nul toch
winst behalen?
opgave 6Opgave 6
Sociale (on)zekerheid
Nederland heeft na de Tweede Wereldoorlog een omvangrijk stelsel voor sociale zekerheid
opgebouwd. Een onderdeel van dit stelsel is de Algemene Ouderdomswet (AOW). De
financiering van de uitkeringen voor de AOW vindt plaats via het omslagstelsel. Die
financiering kan in de toekomst problematisch worden.
De gegevens in tabel 6 geven voor dit probleem enige onderbouwing. In deze opgave
veronderstellen we dat alleen de groep 20-64 jarigen premies AOW betaalt.
2000 2010 *) 2040 *) aantal 20-64 jarigen ( × 1000 personen) 9.881 9.997 10.104 aantal 65+-ers ( × 1000 personen) 2.176 2.678 4.048 alleenstaande 65+-ers (in % van alle 65+-ers) 44 47 54 AOW-uitkering per persoon (in euro’s per jaar) • alleenstaanden • gehuwden/samenwonenden € 10.300 € 7.200 consumentenprijsindex (1992 = 100) 125 152
*)
= prognose
192p
Beschrijf de werking van het omslagstelsel.
202p
Leg uit, door minstens twee verschillende gegevens uit tabel 6 te gebruiken, hoe de
financiering van de AOW na 2000 een probleem kan worden.
In 2000 is in de groep 20-64 jaar het inkomen per persoon waarover deze premie betaald
wordt (het premie-inkomen) gemiddeld 10.525 euro. Het premiepercentage voor de AOW
bedraagt in dat jaar 17,9%.
Veronderstel dat het reële premie-inkomen per persoon in de groep 20-64 jaar in 2010
(gemiddeld) gelijk blijft ten opzichte van 2000 en dat de AOW-uitkering waardevast blijft.
212p
Toon met een berekening aan dat de collectieve sector in 2010 in totaal 28,2 miljard euro
AOW moet uitkeren.
223p
Bereken het premiepercentage dat nodig is om in 2010 alle AOW-uitkeringen te kunnen
financieren.
opgave 7Opgave 7
In deze opgave wordt de totale internationale handel in goederen en diensten in en tussen de
werelddelen Amerika, Europa en Azië samen de ’wereldhandel’ genoemd.
Wereldeconomie in onbalans
Er zijn economen die beweren dat Amerika de ’motor van de wereldeconomie’ is. De Bank
voor Internationale Betalingen (BIB) maakt zich echter zorgen over de groeiende
onevenwichtigheden in de wereldhandel. Er is een groot Amerikaans handelstekort. Dit
tekort vindt zijn spiegelbeeld in een handelsoverschot van Europa en Azië. Een dergelijke
onevenwichtigheid kan worden gecorrigeerd door wisselkoersbewegingen. Maar die
correctie blijft nu uit. Daarom stelt de BIB:
„Op deze manier groeien de schuldverhoudingen in de wereld scheef.”
De totale waarde van de wereldhandel bedraagt in een bepaald jaar $ 8.000 miljard. In tabel 7
is voor de drie genoemde werelddelen de waarde van de onderlinge import en export
weergegeven.
Het betreft uitsluitend de handel in goederen en diensten.
232p
Verklaar het feit dat het totaal in tabel 7 (3.000) kleiner is dan het totaal van de wereldhandel.
242p
Hoeveel miljard dollar bedraagt het Amerikaanse saldo op de goederen- en dienstenrekening?
252p
Geef voor de bewering van de economen een verklaring met behulp van tabel 7.
262p
Verklaar de stelling van de BIB.
