Eindexamen biologie vmbo gl/tl 2022 tijdvak 3

bij dit examen

Meerkeuzevragen

Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde

organismen.

opgave 1Ademhaling

De ademhaling wordt geregeld door speciale cellen in de hersenstam, het ademhalingscentrum. Het ademhalingscentrum meet de hoeveelheid koolstofdioxide in het bloed.

11p

Jana loopt hard. Een koolstofdioxidedeeltje gaat met het bloed vanuit haar

linkerbeenspier via de kortste weg naar het ademhalingscentrum.

Gaat het koolstofdioxidedeeltje dan door de grote bloedsomloop?

En gaat het koolstofdioxidedeeltje dan door de kleine bloedsomloop?

alleen door de grote bloedsomloop

alleen door de kleine bloedsomloop

door de grote bloedsomloop en door de kleine bloedsomloop

21p

Welk deel van het bloed vervoert de meeste koolstofdioxide?

31p

Jana ademt tijdens het hardlopen vooral via borstademhaling.

De impulsen van het ademhalingscentrum gaan naar spieren in haar

borstkas. Deze spieren trekken samen om haar longen groter te maken.

Geef de naam van deze spieren.

In de afbeelding zie je een longblaasje met een haarvat.

42p

P en Q zijn twee gassen die bij de gaswisseling betrokken zijn.

Geef de namen van deze gassen.

Schrijf je antwoord zo op:

P:.............................................................

Q:............................................................

opgave 2Bomen

Om nieuwe bossen of parken aan te planten, worden zo veel mogelijk boomsoorten gebruikt die in Nederland van oudsher voorkomen. Boomkwekers verzamelen zaden van deze boomsoorten, die ze vervolgens laten ontkiemen. Als ze onvoldoende zaden kunnen verzamelen, proberen ze bomen op te kweken uit stekken.

51p

In welk deel van een bloem ontwikkelen zich zaden?

in een kroonblad

in een meeldraad

in een stamper

61p

Zaden bevatten energierijke stoffen. Om te kunnen ontkiemen, moeten de

zaden ook stoffen uit de omgeving opnemen.

Welke twee stoffen zijn dat?

glucose en koolstofdioxide

glucose en water

glucose en zuurstof

koolstofdioxide en water

koolstofdioxide en zuurstof

water en zuurstof

71puitwerkbijlage

Van een bepaalde boom heeft een kweker stekken genomen en zaden

verzameld. Het genotype van de stekken en van de zaden wordt

vergeleken met het genotype van de boom waarvan ze afstammen.

Op de uitwerkbijlage staat een tabel.

Kruis in deze tabel aan of bomen die uit stekken ontstaan hetzelfde of

een ander genotype hebben dan de ouderplant.

Kruis ook aan of bomen die uit zaden ontstaan hetzelfde of een ander

genotype hebben dan de ouderplant.

opgave 3Een determineertabel

In een boek over planten die in het water leven, staat een determineertabel. Hieronder staat een deel van deze tabel.

1 a. Alle bladeren van de plant bevinden zich onder water............... 2

b. De plant heeft bladeren boven en/of op het water...................... 5

2 a. De blaadjes hebben een gladde rand...........................waterpest

b. De blaadjes hebben geen gladde rand...................................... 3

3 a. De blaadjes zijn veervormig.................................. aarvederkruid

b. De blaadjes zijn niet veervormig............................................... 4

4 a. Het plantje stinkt als je het stuk wrijft........................... kranswier

b. Het plantje stinkt niet als je het stuk wrijft.................... hoornblad

5 a. De plant heeft bladeren die op het water drijven........................ 6

b. De plant heeft bladeren die boven het water uitsteken............... 7

6 a. De bladeren zijn klein en rond..................................... kikkerbeet

b. De bladeren zijn lang en smal...................................fonteinkruid

7 a. De bladeren zijn pijlvormig............................................. pijlkruid

b. De bladeren zijn lang en smal.............................. krabbenscheer

81p

Kikkerbeet en krabbenscheer zijn planten met witte bloemen, maar hun

bladeren verschillen duidelijk van vorm.

Beschrijf met behulp van de determineertabel een ander verschil

tussen deze twee planten.

Schrijf je antwoord zo op:

kikkerbeet:...........................................

krabbenscheer:....................................

opgave 4Hulp bij de voortplanting

Het kan zijn dat een man maar weinig gezonde zaadcellen in zijn sperma heeft. Een arts kan dan helpen om de kans op een bevruchting te verhogen. De arts verzamelt de gezonde zaadcellen uit het sperma van de man en brengt deze rechtstreeks in een bepaald voortplantingsorgaan van de vrouw.

91p

In de afbeelding is het orgaan waarin de zaadcellen dan terechtkomen

aangegeven met P.

Noteer de naam van orgaan P.

101p

Om de kans op een bevruchting zo groot mogelijk te maken, worden de

verzamelde zaadcellen pas ingebracht als de vrouw vruchtbaar is.

Wanneer is de kans op een bevruchting het grootst?

1 dag na het begin van de menstruatie

7 dagen na het begin van de menstruatie

14 dagen na het begin van de menstruatie

28 dagen na het begin van de menstruatie

opgave 5Verwelkingsziekte

Bij tomatenplanten komt een ziekte voor die door een schimmel wordt veroorzaakt. De schimmel dringt via de wortels de tomatenplant binnen en verstopt vaten. De bladeren krijgen daardoor een gebrek aan water en worden slap. Kwekers noemen deze ziekte de verwelkingsziekte.

111p

Welke verstopping zorgt ervoor dat de bladeren gebrek aan water krijgen?

alleen een verstopping van de bastvaten

alleen een verstopping van de houtvaten

een verstopping van de bastvaten en van de houtvaten

122puitwerkbijlage

Een cel uit een wortelhaar van een tomatenplant en een cel van de

schimmel worden met elkaar vergeleken.

Op de uitwerkbijlage staat een tabel.

Kruis voor elke cel alle delen aan die deze cel heeft.

131p

Door een mutatie worden sommige tomatenplanten bestand tegen de

schimmel. Ook de nakomelingen van deze tomatenplanten zijn niet meer

gevoelig voor de schimmel. Na enkele generaties blijken er toch weer

planten te zijn die de verwelkingsziekte krijgen.

Noem een oorzaak waardoor na enkele generaties toch weer

tomatenplanten zijn ontstaan die de verwelkingsziekte krijgen.

opgave 6Orgaanstelsels

142p

In de afbeelding zie je onder andere organen van het ademhalingsstelsel.

Noem de namen van twee andere orgaanstelsels waarvan in de

afbeelding organen getekend zijn.

opgave 7Watervergiftiging

Watervergiftiging kan ontstaan door het drinken van heel veel water in korte tijd. Het bloed bevat daardoor te veel water en het zoutgehalte van het bloed wordt te laag. Hierdoor zwellen cellen op en kan schade aan weefsels ontstaan.

151p

Als hersenweefsel opzwelt, worden haarvaten in de hersenen

dichtgedrukt. Hierdoor kan hersenweefsel afsterven.

Leg uit waardoor hersenweefsel afsterft als er geen bloed door de

haarvaten in de hersenen kan stromen.

161p

Sporters die intensief trainen, verliezen water met zouten door de huid.

Om watervergiftiging te voorkomen, krijgen zij het advies om water met

mineraalzouten te drinken.

In de afbeelding zie je een schematische tekening van de huid.

Welke letter geeft een deel aan dat water met zouten uitscheidt?

letter P

letter Q

letter R

letter S

opgave 8Runderen

Bij een bepaald runderras is de kleur van de vacht rood, wit of rood-wit gevlekt. De kleur van de vacht is een erfelijke eigenschap. Als een homozygoot rood rund gekruist wordt met een homozygoot wit rund, zijn alle nakomelingen rood-wit gevlekt. rood wit rood-wit

171puitwerkbijlage

Twee van de rood-wit gevlekte nakomelingen worden met elkaar gekruist.

Op de uitwerkbijlage staat een tabel.

Vul in deze tabel in hoe groot de kans is op rode, witte en rood-wit

gevlekte nakomelingen.

opgave 9Koemelk-allergie

Koemelk bevat andere eiwitten dan moedermelk. Doordat baby’s eiwitten nog niet volledig afbreken, kunnen onvolledig verteerde eiwitten van koemelk in hun bloed terechtkomen. Voor de meeste baby’s is dat geen probleem, maar sommige baby’s reageren daar allergisch op. Om vast te stellen of een baby koemelk-allergie heeft, wordt onder andere een bloedtest uitgevoerd. De medisch assistent zoekt in het bloed naar stoffen die tijdens een allergische reactie worden aangemaakt.

182p

Eiwitten worden verteerd met behulp van verteringssappen.

Noteer twee verschillende klieren die verteringssappen produceren.

191p

Welke stoffen zoekt de medisch assistent? En door welke bloeddeeltjes

worden deze stoffen gemaakt?

antigenen, gemaakt door rode bloedcellen

antigenen, gemaakt door witte bloedcellen

antistoffen, gemaakt door rode bloedcellen

antistoffen, gemaakt door witte bloedcellen

201p

Koemelk bevat mineralen. Het grootste gedeelte van deze mineralen

wordt opgenomen in het bloed.

Op welke manier verlaten mineralen die niet in het bloed zijn opgenomen

het lichaam van de baby?

via de ontlasting

via de urine

via zweet

Lars is 14 maanden oud en heeft koemelk-allergie. Om Lars voldoende

eiwitten te laten eten, geeft zijn moeder hem gekookte insecten te eten.

In de tabel staan de voedingswaarden van verschillende insecten en van

koemelk, per 100 gram of per 100 mL.

Het vraagteken staat voor een groep energierijke voedingsstoffen.

eiwitten ? vetten (g) (g) (g) insecten keverlarven 20,8 12,0 2,0 sprinkhanen 14,3 3,3 2,2 rupsen 6,7 1,9 2,1 koemelk volle melk 3,3 4,5 3,4

212p

Hoeveel gram sprinkhanen moet zijn moeder hem geven, zodat Lars

evenveel eiwitten binnen krijgt als met een glas volle melk van 200 mL?

Leg je antwoord uit met een berekening. Rond af op een heel getal.

221p

In bovenstaande tabel met de voedingswaarden is de naam van een

groep energierijke voedingsstoffen vervangen door een vraagteken.

Welke naam moet bij het vraagteken worden ingevuld?

opgave 10Gedrag van een octopus

231p

Octopussen zijn inktvissen met acht armen. Als een octopus zich bedreigd

voelt, bijvoorbeeld door een potvis, spuit hij een wolk donkere stof in het

water.

Is het spuiten van zo’n wolk donkere stof een prikkel voor de octopus

of een respons van de octopus? Leg je antwoord uit.

242p

Biologen hebben de volgende twee typen voortplantingsgedrag van

octopussen beschreven:

1 Bij de mannetjes bevinden de zaadcellen zich in zakjes in een van de

armen. Een mannetje steekt deze arm in een holte bij een vrouwtje om

de zaadcellen in haar lichaam te brengen.

2 Vrouwtjes bewaken hun eitjes tegen roofdieren. Ook spuiten ze er

regelmatig vers water overheen, zodat er voldoende zuurstof is voor

de ontwikkeling van de eitjes.

Geef de namen van deze twee typen voortplantingsgedrag.

Schrijf je antwoord zo op:

type voortplantingsgedrag mannetjes:.......................................................

type voortplantingsgedrag vrouwtjes:.........................................................

opgave 11Placenta

In de afbeelding zie je een foetus. Via de placenta kan de foetus stoffen die uit zijn lichaam verwijderd moeten worden, aan het bloed van de zwangere vrouw afgeven. De vrouw scheidt die stoffen dan uit.

251puitwerkbijlage

Op de uitwerkbijlage staat dezelfde afbeelding.

Kleur met een pen in die afbeelding alleen de placenta in.

261p

Noem een stof die afkomstig is van de foetus en die de zwangere vrouw

uitscheidt.

272puitwerkbijlage

Een zwangere vrouw drinkt alcohol. Deze alcohol komt via de placenta in

de hersenen van haar foetus terecht. De alcohol gaat daarbij door vier

orgaanstelsels.

Op de uitwerkbijlage staan deze orgaanstelsels.

Geef met de nummers 1 t/m 4 aan in welke volgorde de alcohol door

deze orgaanstelsels gaat.

opgave 12Ontwikkeling van de zaadcellen

In een bepaald voortplantingsorgaan van de man ontstaan na meiose zaadcellen. De ontwikkeling van de zaadcellen wordt beïnvloed door hormonen die in een klier bij de hersenen worden gemaakt.

281p

Geef de naam van de hormoonklier bij de hersenen die de werking van dit

mannelijke voortplantingsorgaan beïnvloedt.

291p

Ali en Anastasia praten over de ontwikkeling van de zaadcellen.

Ali zegt dat de zaadcellen in de zaadblaasjes gemaakt worden.

Anastasia zegt dat de cellen in de wand van een zaadblaasje twee keer

zo veel chromosomen hebben als de zaadcellen.

Wie heeft gelijk?

Geen van beiden heeft gelijk.

Alleen Ali heeft gelijk.

Alleen Anastasia heeft gelijk.

Ali en Anastasia hebben beiden gelijk.

301p

Hoe groot is de kans dat een zaadcel in de bijbal een X-chromosoom

bevat? En hoe groot is de kans dat een zaadcel in de bijbal een

Y-chromosoom bevat?

Schrijf je antwoord zo op:

kans op een X-chromosoom:....................

kans op een Y-chromosoom: ….................

opgave 13Jongen voeren

Honingzuigers zijn kleine vogels die voornamelijk van nectar leven. Met hun lange snavel en buisvormige tong zuigen ze de nectar uit een bloem. Als honingzuigers jongen hebben, vangen beide ouders insecten om de jongen te voeren.

311p

Planten lokken honingzuigers met nectar.

Leg uit welke functie dit heeft voor de plant.

Onderzoekers willen weten wat de invloed is op het lichaamsgewicht van

de jongen als alleen het vrouwtje de jongen voert. Bij een aantal nesten

vangen ze de mannetjes weg. Jongen die door beide ouders worden

gevoerd, dienen als controlegroep. De overige omstandigheden zijn gelijk.

De onderzoekers bepalen iedere dag het gewicht van de jongen uit de

onderzochte nesten.

De resultaten zetten ze in een lijndiagram (zie de afbeelding) uit.

gemiddeld 7 lichaamsgewicht 6 van de jongen (g) 5 4 3 2 1 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 leeftijd (dagen) Legenda:

jongen verzorgd door beide ouders

jongen verzorgd door alleen vrouwtjes

321p

Schrijf een conclusie uit deze resultaten op die past bij de

onderzoeksvraag.

opgave 14Botulisme

Botulisme is een ernstige voedselvergiftiging die ontstaat doordat bepaalde bacteriën in voedsel een giftige stof maken. Nadat iemand dit bedorven voedsel heeft gegeten, wordt de giftige stof in het bloed opgenomen. Deze stof verstoort de impulsgeleiding van de bewegingszenuwcellen. De overlevingskans van de bacteriën in voedsel is afhankelijk van de temperatuur en de aanwezigheid van zuurstof. Verhitting van het voedsel boven 80 °C doodt de bacteriën en maakt de giftige stof onwerkzaam.

331p

De giftige stof wordt in de dunne darm in het bloed opgenomen. In welk

orgaan komt deze stof daarna het eerst terecht?

in het hart

in de lever

in een long

in de maag

In de afbeelding zie je een uitloper van een bewegingszenuwcel.

341p

In welke richting worden impulsen geleid in een bewegingszenuwcel?

alleen in richting P

alleen in richting Q

in richting P en in richting Q

351puitwerkbijlage

Op de uitwerkbijlage staat een tabel met twee factoren die de

overlevingskans van de bacteriën beïnvloeden.

Kruis voor elke factor aan of het een biotische of een abiotische factor

is.

opgave 15Plasticafval in zee

Plasticafval komt regelmatig in zee terecht. Enkele gevolgen hiervan zijn: 1 Het plastic houdt licht tegen. 2 Plastic op de zeebodem verhindert dat er zuurstof in de bodem komt. 3 Vissen en zeevogels nemen plastic met het voedsel op. 4 Plastic geeft schadelijke stoffen af. 5 Microscopisch kleine plasticdeeltjes komen in eencellige plantjes en diertjes (plankton) terecht.

361puitwerkbijlage

Gevolg 1 en gevolg 2 belemmeren twee stofwisselingsprocessen in

organismen.

Op de uitwerkbijlage staat een tabel met deze 2 gevolgen.

Kruis bij elk gevolg aan welk stofwisselingsproces belemmerd wordt.

372puitwerkbijlage

Gevolg 5 leidt tot ophoping van plastic in een voedselketen. Plankton

wordt gegeten door mosselen en zandspieringen. Zandspieringen zijn

voedsel voor de Noordse stormvogel.

Op de uitwerkbijlage staan deze organismen afgebeeld.

Geef met drie pijlen de beschreven voedselrelaties tussen de

organismen weer.

381p

De gezondheid van de Noordse stormvogel gaat achteruit als plastic zich

ophoopt in zijn maag.

Leg uit hoe plastic in de maag een vogel ziek kan maken.

opgave 16Bloedonderzoek

Bij pasgeboren baby's wordt wat bloed afgenomen uit de hiel. Door dit bloed te onderzoeken kunnen bepaalde afwijkingen opgespoord worden, zoals AGS en CHT. AGS is een ziekte waarbij de bijnieren niet goed functioneren. Bij CHT werkt de schildklier niet goed. Beide ziekten kunnen met medicijnen behandeld worden.

391p

Uit welke huidlaag kan bloed afgenomen worden?

uit de hoornlaag

uit de kiemlaag

uit de lederhuid

402p

In de afbeelding is een aantal organen met een letter aangegeven.

Welke letter geeft een bijnier aan? En welke letter de schildklier?

Schrijf je antwoord zo op:

bijnier: letter ……......................................

schildklier: letter.......................................

411p

AGS wordt veroorzaakt door een recessief gen (a).

Hoe groot is de kans dat een man met AGS en een homozygote vrouw

zonder AGS een kind met AGS krijgen?

25%

50%

75%

100%

opgave 17Bloedtransfusie

Lotte heeft een bloedtransfusie nodig. De verpleegkundige bepaalt haar bloedgroep. Hij legt twee druppels van haar bloed op een glaasje. Aan de ene druppel voegt hij wat vloeistof met antistoffen tegen A (anti-A) toe, aan de andere druppel wat vloeistof met antistoffen tegen B (anti-B). In de afbeelding zie je het resultaat. anti-A anti-B Legenda: geen klontering klontering

422p

Op het moment van de bloedtransfusie heeft de verpleegkundige alleen

rode bloedcellen met de volgende bloedgroepen ter beschikking:

− bloedgroep A

− bloedgroep AB

− bloedgroep 0

Welke beschikbare rode bloedcellen kan de verpleegkundige aan

Lotte geven? Leg je antwoord uit.

opgave 18Ziekte van Pfeiffer

De ziekte van Pfeiffer wordt veroorzaakt door het Epstein-Barr-virus. Dit virus kan met speeksel van besmette personen overgedragen worden. Ziekteverschijnselen zijn onder andere vermoeidheid, koorts en keelpijn. De meeste mensen zijn voor hun twintigste levensjaar al eens besmet geweest met het virus. Als kleine kinderen het virus oplopen, hebben ze meestal weinig ziekteverschijnselen.

431p

Iemand die eenmaal besmet geweest is met het virus, is daarna immuun.

Is deze immuniteit actief of passief ontstaan? Leg je antwoord uit.

441p

De ziekte komt bij volwassenen bijna niet voor.

Leg uit waardoor bij volwassenen de kans op de ziekte van Pfeiffer

klein is.

451p

Als ouders weten dat een kind de ziekte van Pfeiffer heeft, kunnen ze

maatregelen nemen om besmetting van andere kinderen te voorkomen.

Noem zo’n maatregel.

opgave 19Apen

Mark heeft een stamboom gevonden die de afstamming van verschillende groepen apen volgens de evolutietheorie weergeeft. Marmosets Doodshoofdapen Kapucijnapen Brulapen Bavianen Makaken Meerkatten Langurapen Colobusapen Gibbons Orang-oetans Gorilla’s Chimpansees Bonobo’s Mensen 38 35 30 25 20 15 10 5 miljoen jaar geleden

461p

Hoeveel verschillende groepen apen kwamen er 5 miljoen jaar geleden

voor volgens de gegevens in de stamboom?

471puitwerkbijlage

Mark bestudeert de stamboom en doet twee uitspraken. De uitspraken

staan op de uitwerkbijlage.

Kruis voor elke uitspraak aan of hij juist of onjuist is volgens de

gegevens in de stamboom.

481p

Volgens de evolutietheorie is de ontwikkeling van de verschillende

groepen apen lang geleden begonnen.

Hebben bij deze ontwikkeling mutaties een rol gespeeld? En heeft

natuurlijke selectie daarbij een rol gespeeld?

geen van beide

alleen mutaties

alleen natuurlijke selectie

mutaties en natuurlijke selectie

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

opgave 20Een animatiefilm

In een animatiefilm wordt het verhaal verteld van een luiaard die drie verlaten eieren mee naar huis neemt. Na enige tijd kruipen kleine dinosaurussen uit de eieren. Het eerste wat de jonge dinosaurussen zien als ze uit het ei kruipen, is de luiaard. Vanaf dat moment volgen de jonge dinosaurussen de luiaard alsof hij hun moeder is. Ze worden door hem opgevoed en komen niet in contact met andere dinosaurussen.

491p

In de film hebben de jonge dinosaurussen, direct nadat ze uit het ei

kwamen, geleerd dat de luiaard hun moeder is. Dit verschijnsel komt ook

in de natuur voor.

Hoe wordt die vorm van leren genoemd?

conditionering