bronnen

Eindexamen biologie vmbo gl/tl 2005, tijdvak 2

bij dit examen

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

opgave 1PLASMAFERESE

Een bloeddonor is iemand die bloed geeft aan de bloedbank. Als de bloedbank een tekort heeft aan bloedplasma, worden bloeddonoren opgeroepen voor plasmaferese. Tijdens plasmaferese wordt het afgenomen bloed buiten…

Een bloeddonor is iemand die bloed geeft aan de bloedbank. Als de bloedbank een tekort heeft aan bloedplasma, worden bloeddonoren opgeroepen voor plasmaferese. Tijdens plasmaferese wordt het afgenomen bloed buiten het lichaam direct gescheiden in bloedplasma en bloeddeeltjes. Alleen het bloedplasma van de donor wordt verder gebruikt. De bloeddeeltjes worden weer teruggevoerd in het bloed van de donor. Bloed bevat drie soorten bloeddeeltjes. In de afbeelding hieronder is een microscopisch beeld van bloed weergegeven.

12p
Geef de namen van de drie soorten bloeddeeltjes die met de letters P, Q en R worden
aangegeven.
Schrijf je antwoord zo op:
P =...................................
Q =...................................
R =...................................
21p
In het bloedplasma bevindt zich een stof die betrokken is bij de bloedstolling.
Wat is de naam van deze stof?
31p
Om bloed af te nemen wordt een naald in een armader van de donor geprikt. Een
armader ligt dichter onder de huid en heeft een dunnere wand dan een armslagader.
Noem nog een ander verschil tussen een armader en een armslagader.
41p
In de afbeelding hieronder is een doorsnede van het hart weergegeven.
figuur bij de opgave
Na de plasmaferese worden de bloeddeeltjes teruggevoerd naar het bloed in de armader.
Dit bloed stroomt uiteindelijk weer naar het hart toe.
In welk deel van het hart komt dit bloed dan als eerste terecht?
A in de linkerboezem
B in de linkerkamer
C in de rechterboezem
D in de rechterkamer
51p
Uit het plasma dat bij de plasmaferese wordt opgevangen, worden verschillende eiwitten
gehaald, onder andere antistoffen. Bepaalde antistoffen worden toegediend aan mensen
met hepatitis.
Hoe heten de bloeddeeltjes die antistoffen maken?
61p
Is de toediening van antistoffen actieve of passieve immunisatie? Leg je antwoord uit.
71p
Plasmaferese heeft minder gevolgen voor het lichaam van een donor dan gewone
bloeddonatie, omdat de bloeddeeltjes weer teruggevoerd worden in het bloed van de
donor. Het aanmaken van nieuwe bloeddeeltjes na een gewone bloedafname duurt
ongeveer vier tot zes weken.
Welk weefsel maakt nieuwe bloeddeeltjes?
A beenmerg
B botweefsel
C kraakbeenweefsel
D ruggenmerg

opgave 2PRIKKELS

81p
Geluiden, geuren en kleuren kunnen prikkels zijn die bij dieren leiden tot bepaald gedrag.
Welke van deze prikkels kunnen een rol spelen bij het voortplantingsgedrag van dieren?
A alleen geluiden en geuren
B alleen geluiden en kleuren
C alleen geuren en kleuren
D zowel geluiden, als geuren en kleuren

opgave 3APENGEDRAG

Veel apensoorten leven in groepen. In zo'n groep vertonen de apen onder andere sociaal gedrag. Wetenschappers hebben bij twee apensoorten onderzocht hoeveel tijd werd besteed aan verschillende vormen van sociaal…

Veel apensoorten leven in groepen. In zo'n groep vertonen de apen onder andere sociaal gedrag. Wetenschappers hebben bij twee apensoorten onderzocht hoeveel tijd werd besteed aan verschillende vormen van sociaal gedrag. De resultaten zijn weergegeven in de onderstaande afbeelding. 100 Legenda: percentage elkaar bekijken 90 agressief gedragen reageren op agressie 80 zich aanbieden vlooien 70 agressie ontlopen 60 50 40 30 20 10 0 soort P soort Q

92p
Hoeveel procent van de tijd die aan sociaal gedrag werd besteed, werd door de beide
apensoorten gebruikt voor vlooien?
Schrijf je antwoord zo op:
soort P: ……%
soort Q: ……%
101p
Uit de afbeelding blijkt, dat tijdens het onderzoek alleen soort Q agressief gedrag
vertoonde.
Noem een functie van agressief gedrag binnen een groep.
111p
Noem nog een andere vorm van sociaal gedrag die alleen bij soort Q werd
waargenomen.

opgave 4PROEVEN

Jos en Line doen een practicum om de drempelwaarde te bepalen voor het
proeven van suiker in een oplossing. Ze gebruiken hiervoor drie verschillende
suikeroplossingen. Jos brengt met wattenstaafjes van elke oplossing enkele
druppels op de tong van Line. Line geeft van elke oplossing aan of die wel of niet
zoet smaakt. De resultaten staan in de tabel.
sterkte suikeroplossing wel of niet zoet 1 mg/l niet zoet 10 mg/l wel zoet 100 mg/l wel zoet
121p
Waar ligt bij Line de drempelwaarde voor het proeven van een suikeroplossing?
A beneden 1 mg/l
B tussen 1 en 10 mg/l
C tussen 10 en 100 mg/l
D boven 100 mg/l
131p
Wat is bij dit practicum de adequate prikkel voor de smaakzintuigcellen in de tong van
Line?
A het water van de oplossing
B de opgeloste stof
C het aanraken met het wattenstaafje
141p
Als de smaakzintuigen in de tong worden geprikkeld, worden er impulsen geleid naar het
centrale zenuwstelsel. In een bepaald deel van het centrale zenuwstelsel worden deze
impulsen verwerkt, zodat de gewaarwording 'zoet' optreedt.
In welk deel van het centrale zenuwstelsel gebeurt dit?
A in de grote hersenen
B in de hersenstam
C in de kleine hersenen
D in het ruggenmerg
151p
De impulsen vanuit de smaakzintuigcellen worden naar een deel van het centrale
zenuwstelsel geleid en daar verwerkt.
Zijn daarbij gevoelszenuwcellen betrokken? En zijn daarbij schakelcellen betrokken?
A alleen gevoelszenuwcellen
B alleen schakelcellen
C zowel gevoelszenuwcellen als schakelcellen
161p
Behalve smaakzintuigcellen bevinden zich nog andere zintuigcellen in de tong.
Noem nog een ander type zintuigcel in de tong.

opgave 5LICHAAMSTEMPERATUUR

171p
De lichaamstemperatuur van gezonde mensen ligt gemiddeld tussen 36,5 oC en 37,5 oC.
‘s Nachts, tijdens de slaap, is de temperatuur gemiddeld 0,5 oC lager dan overdag en bij
zware, lichamelijke inspanning soms wel 3 oC hoger dan in rust.
Leg uit waardoor de lichaamstemperatuur van de mens bij inspanning hoger wordt.
181p
Sommige zoogdieren zijn vooral ‘s nachts actief (nachtdieren), andere vooral overdag
(dagdieren). In het diagram hieronder is het verloop van de lichaamstemperatuur van een
nachtdier en van een dagdier weergegeven.
Legenda: lichaams- 1 temperatuur 2 (in ˚C) 42 41 40 39 38 1188 20 22 24 2 4 6 8 10 12 14 16 18 tijdstip (in uur)
Welke lijn in het diagram geeft het verloop van de lichaamstemperatuur weer van een
nachtdier, lijn 1 of lijn 2? Leg je antwoord uit met behulp van het diagram.

opgave 6DE SCHILDKLIER

191p
Door een afwijking aan de schildklier produceert deze soms te weinig hormoon. Eén van
de verschijnselen is dan, dat een patiënt snel vermoeid raakt.
Leg uit waardoor iemand snel vermoeid raakt, als de schildklier te weinig hormoon
maakt.
201p
De werking van de schildklier wordt geregeld door een andere hormoonklier.
In de afbeelding zijn enkele hormoonklieren in het lichaam van een vrouw met een letter
aangegeven.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft de hormoonklier aan die de werking van de schildklier regelt?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S

opgave 7WOESTIJNMUIZEN

Op een school worden woestijnmuizen gehouden. In de vakantie krijgen een mannetje en een vrouwtje samen vier jongen. Na de vakantie weegt de docent de jonge woestijnmuizen elke twee dagen. Van de resultaten wordt een…

Op een school worden woestijnmuizen gehouden. In de vakantie krijgen een mannetje en een vrouwtje samen vier jongen. Na de vakantie weegt de docent de jonge woestijnmuizen elke twee dagen. Van de resultaten wordt een diagram gemaakt (zie de afbeelding hieronder). 35,0 gemiddeld gewicht 32,5 (gram) 30,0 27,5 25,0 22,5 20,0 17,5 15,0 0 0 30 32 34 36 38 40 42 44 46 48 50 52 leeftijd (dagen)

211p
Hoeveel gram zijn de woestijnmuizen gemiddeld in gewicht toegenomen vanaf
dag 30 tot en met dag 46?

opgave 8KOOLHYDRATEN

221p
Koolhydraten zijn een belangrijke bron van energie voor het lichaam. In het
verteringskanaal wordt zetmeel afgebroken tot suikers. De afbraak van zetmeel begint al
in de mond door het enzym amylase dat zich in speeksel bevindt.
Als het voedsel is doorgeslikt, blijft het amylase ook in de slokdarm werkzaam. In de
maag werkt amylase echter niet meer.
Waardoor wordt het enzym amylase in de maag onwerkzaam?
231p
De suikers die bij de afbraak van zetmeel ontstaan, worden vanuit de dunne darm door
het bloed naar de lever gevoerd.
In de lever worden deze suikers omgezet in glycogeen en daarna opgeslagen.
Waar in het lichaam wordt nog meer veel glycogeen opgeslagen?
A in de botten
B in de spieren
C onder de huid
241p
Opgeslagen glycogeen kan weer omgezet worden in glucose en met het bloed naar alle
delen van het lichaam vervoerd worden. In de cellen wordt glucose verbrand.
Welke andere stof wordt bij de verbranding verbruikt?
A koolstofdioxide
B water
C zuurstof

opgave 9KLAPLONG

Een klaplong is het plotseling ‘lek’ raken van één van beide longen. Er komt dan lucht tussen de long en de wand van de borstholte. Het longweefsel verschrompelt dan tot een dikke prop om de vertakkingen van de…

Een klaplong is het plotseling ‘lek’ raken van één van beide longen. Er komt dan lucht tussen de long en de wand van de borstholte. Het longweefsel verschrompelt dan tot een dikke prop om de vertakkingen van de luchtpijp (zie de afbeelding hieronder).

251p
Hoe heten de vertakkingen van de luchtpijp?
261p
Als iemand met een klaplong inademt, wordt de ingeklapte long niet meer uitgerekt.
Welke spieren trekken bij een normale inademing samen?
A buikspieren en middenrifspieren
B buikspieren en tussenribspieren
C middenrifspieren en tussenribspieren
271p
Iemand met een klaplong heeft het benauwd, omdat er niet voldoende gaswisseling kan
plaatsvinden.
Geef de naam van de delen van de longen waarin de meeste gaswisseling
plaatsvindt.

opgave 10LAMMETJES

Bij de meeste schapenrassen worden de lammetjes in het voorjaar geboren.
De paring vindt in het najaar plaats. Door het hormoon melatonine wordt dit
paringsgedrag opgewekt. Hoe korter de lengte van de dag wordt, hoe meer
melatonine er wordt geproduceerd.
281p
Wat is volgens de tekst de inwendige prikkel voor het voortplantingsgedrag bij
schapen?
292p
Een schapenfokker kan het voortplantingsgedrag van zijn schapen zó beïnvloeden, dat
niet alle lammetjes in dezelfde tijd geboren worden.
Noem twee manieren waarmee een schapenfokker kan bereiken dat de schapen in
een ander seizoen paringsgedrag gaan vertonen.
301p
Meestal herkent het moederdier een pasgeboren lammetje onmiddellijk. De geur van het
lam is daarvoor het belangrijkst. Soms wordt een lam verstoten. Een fokker probeert dan
een ander schaap, waarvan het jong is gestorven, het verstoten jong te laten adopteren.
Daarbij wordt het adoptielam ingewreven met de vruchtvliezen of het vruchtwater van het
dode lam.
Geef hiervoor de reden.
MKZ
Mond- en klauwzeer (MKZ) is een zeer besmettelijke ziekte die onder andere
voorkomt bij runderen, varkens, schapen en geiten. Zieke dieren hebben hoge
koorts en blaren op de tong en bij de hoeven. De ziekte wordt veroorzaakt door
het MKZ-virus. Dit virus verandert voortdurend en komt daardoor in veel
verschillende vormen voor. Na een besmetting kan het tot twee weken duren
voordat een dier ziek wordt.
MKZ kan niet bestreden worden met geneesmiddelen zoals antibiotica. Als de
ziekte op een landbouwbedrijf uitbreekt, worden alle zieke en niet-zieke dieren op
het bedrijf en op bedrijven in de omgeving gedood om verspreiding tegen te gaan.
311p
Waardoor is MKZ niet te bestrijden met antibiotica?
321p
Leg uit waarvoor ook dieren zonder ziekteverschijnselen op een besmet bedrijf
gedood moeten worden om verspreiding van MKZ tegen te gaan.
In de eerste helft van de vorige eeuw braken regelmatig MKZ-epidemieën uit.
In 1951 werd een vaccin ontwikkeld. Tussen 1951 en 1991 werden alle runderen
in Nederland eenmaal per jaar ingeënt tegen de meest voorkomende vormen van
het MKZ-virus.
Omdat bij varkens zo'n kunstmatige immuniteit slechts drie maanden duurt,
werden deze dieren niet ingeënt.
331p
Wat bevindt zich in een vaccin tegen MKZ?
A alleen antigenen van het MKZ-virus
B alleen antistoffen tegen het MKZ-virus
C zowel antigenen van het MKZ-virus als antistoffen tegen het MKZ-virus
341p
Ondanks de inentingen na 1951 brak er in 1961 toch weer een MKZ-epidemie uit onder
het vee in Nederland.
Leg uit waardoor dieren na 1951 toch nog MKZ konden oplopen.
351p
Alle dieren die worden geslacht, worden gecontroleerd op ziekten.
Als in het vlees antistoffen tegen een ziekte aangetroffen worden, dan mag dat vlees niet
gegeten worden. Sinds 1991 worden runderen in Nederland niet meer ingeënt tegen MKZ,
omdat vlees van ingeënte dieren niet uitgevoerd mag worden naar landen zoals de
Verenigde Staten en Japan. Het vlees van ingeënte dieren kan namelijk niet meer
gecontroleerd worden op besmetting met MKZ.
Leg uit waardoor van zulk vlees niet meer aangetoond kan worden of het besmet is
met MKZ.

opgave 11BLOEDGROEPEN

Lisette laat haar bloedgroep bepalen. Hiervoor worden twee druppels van haar
bloed op een glazen plaatje gebracht: druppel P en druppel Q. Aan druppel P
wordt wat anti-A toegevoegd, aan druppel Q wat anti-B (zie de afbeelding
hieronder).
figuur bij de opgave
Uit de bepaling blijkt dat Lisette bloedgroep A heeft.
Hieronder staan vier mogelijke resultaten van bloedgroepbepalingen.
figuur bij de opgave
361p
Welke letter geeft het resultaat weer van de bloedgroepbepaling van Lisette?
A letter R
B letter S
C letter T
D letter U

opgave 12HUID EN HAAR

Lees eerst de bijlage informatie met 1 tot en met 10 en beantwoord dan vraag 37 tot en
met 52. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.
372p
In informatie 2 worden onder andere twee soorten huidversieringen beschreven:
beschildering met henna en blijvende tatoeage.
In de afbeelding van informatie 1 zijn drie lagen met een cijfer aangegeven.
Met welk cijfer wordt de laag aangegeven, waarin de kleurstoffen van de hennapasta
terechtkomen?
En met welk cijfer de laag, waarin de kleurstoffen van een blijvende tatoeage
terechtkomen?
Schrijf je antwoord zo op:
De kleurstoffen van de hennapasta in laag................................
De kleurstoffen van de blijvende tatoeage in laag......................
381p
Hennabeschilderingen verdwijnen na enkele weken vanzelf, ook zonder wassen.
Leg uit waardoor de hennabeschildering verdwijnt.
391p
Iemand laat een blijvende tatoeage zetten. De wondjes die hierdoor ontstaan gaan
bloeden.
Welke laag is of welke lagen zijn dan in ieder geval beschadigd?
A alleen de hoornlaag
B alleen de hoornlaag en de kiemlaag
C alleen de hoornlaag, de kiemlaag en de lederhuid
D de hoornlaag, de kiemlaag, de lederhuid en het onderhuids bindweefsel
402p
Noem drie maatregelen uit de informatie, waardoor besmetting met bacteriën tijdens
het zetten van een blijvende tatoeage kan worden voorkomen.
411p
Bij het zetten van een blijvende tatoeage bestaat het gevaar voor overbrengen van
ziekten, zoals AIDS en hepatitis. Bij het aanbrengen van een hennabeschildering bestaat
dit gevaar niet.
Leg uit waardoor bij het zetten van een blijvende tatoeage ziekten zoals AIDS en
hepatitis wél overgedragen kunnen worden en bij een hennabeschildering niet.
422puitwerkbijlage
In informatie 4 wordt een experiment beschreven.
Uit de resultaten van dit experiment worden twee conclusies getrokken.
Deze twee conclusies staan op de uitwerkbijlage.
Geef bij elke conclusie met een kruisje aan of deze juist of onjuist is, of dat het niet te
zeggen is.
431p
Voor het experiment van informatie 4 worden gesteriliseerde schaaltjes en agar gebruikt.
Leg uit waarvoor de schaaltjes en de agar gesteriliseerd zijn.
441p
Noem een aanvulling of een verbetering van het experiment van informatie 4,
waardoor de resultaten betrouwbaarder worden.
451p
In de informatie van de GGD staat dat ringen of staafjes van een piercing van een
speciaal soort metaal moeten zijn.
Leg met behulp van de informatie uit waardoor niet elk metaal geschikt is voor zulke
ringen of staafjes.
461p
In informatie 6 staan resultaten van een onderzoek naar de bijwerkingen van cosmetica.
Deze resultaten worden uitgezet in een cirkeldiagram.
In de afbeelding staan drie cirkeldiagrammen.
1
2
figuur bij de opgave
L√(eg)en%z%mdoeanoot:dnnbeddirjeewbrrvviejrrwraakaaeinggrgkddieneennngen
Welk cirkeldiagram geeft de resultaten van het onderzoek juist weer?
A diagram 1
B diagram 2
C diagram 3
472p
In informatie 7 staat hoeveel water een persoon per dag gemiddeld verliest.
Bij de verbranding in het lichaam ontstaat gemiddeld per dag 400 ml water. De rest van
het waterverlies moet aangevuld worden door eten en drinken.
Hoeveel ml water moet iemand gemiddeld per dag opnemen met eten en drinken om
het verlies aan te vullen? Leg je antwoord uit met behulp van een berekening.
481p
Een deel van het vochtverlies ontstaat door verdamping van zweet.
Wat is de functie van het verdampen van zweet?
492p
Welke letter in informatie 1 geeft een zweetklier aan? En welke letter geeft een
talgklier aan?
Schrijf je antwoord zo op:
Zweetklier: letter...............
Talgklier: letter.................
501p
In informatie 8 staat, dat bij het kaal worden het hormoon testosteron een rol speelt.
Dit hormoon wordt van de plaats waar het geproduceerd wordt, onder andere naar de
hoofdhuid gevoerd.
Gaat het testosteron dan door de aorta? En gaat het dan door de onderste holle ader?
A door geen van beide bloedvaten
B alleen door de aorta
C alleen door de onderste holle ader
D zowel door de aorta als door de onderste holle ader
512puitwerkbijlage
Op de hoofdhuid bevinden zich allerlei micro-organismen (zie informatie 9).
Bij een onderzoek naar de oorzaak van roos worden enkele roosschilfertjes onderzocht
met behulp van een microscoop. Op de schilfertjes zijn gistcellen en bacteriën te zien.
Heeft een gistcel een celwand? En heeft een gistcel een kern? Geldt dat ook voor een
bacterie?
Geef je antwoord door kruisjes te plaatsen in het schema op de uitwerkbijlage.
521p
Hoeveel m2 is volgens informatie 10 het huidoppervlak van iemand met een lengte
van 1,7 m en een gewicht van 55 kg?
ga naar de volgende pagina einde