bronnen

Eindexamen biologie vmbo kb 2019, tijdvak 1

bij dit examen

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.

opgave 1Cellen en organismen

In de afbeelding hieronder zijn drie verschillende typen cellen weergegeven: cel 1, cel 2 en cel 3. Enkele delen zijn met een letter aangegeven.
12p
Welke letter geeft een vacuole aan? En welke letter geeft een plaats aan
waar zich cytoplasma bevindt?
Schrijf je antwoord zo op:
vacuole: letter ……………………………...
cytoplasma: letter ………………………….
22p
Hieronder staan afbeeldingen van drie verschillende soorten organismen:
champignons, een kip en een tulp.
figuur bij de opgave
Op de uitwerkbijlage staat een tabel.
Kruis bij elk organisme aan welk type cel uit de informatie hierbij hoort.
31p
Heeft een kip organen? En heeft een tulp organen?
A Alleen een kip heeft organen.
B Alleen een tulp heeft organen.
C Een kip en een tulp hebben allebei organen.

opgave 2Spruitjesteelt

Boer Henk teelt spruitjes. Spruitjes zijn knoppen van spruitkoolplanten. Alle andere planten op zijn akker noemt hij onkruid.
41p
Als er veel onkruid op zijn akker staat, groeien de spruitkoolplanten
minder goed. Eén oorzaak is dat spruitkoolplanten door de schaduw van
het onkruid minder licht krijgen.
Noem een andere oorzaak waardoor spruitkoolplanten minder goed
kunnen groeien als er veel onkruid op zijn akker staat.
51puitwerkbijlage
Het bestrijden van onkruid is lastig. Onkruid verspreidt zich door zaden en
wortelstokken te vormen.
In een tabel op de uitwerkbijlage staan deze twee manieren van
voortplanting.
Kruis bij elke manier aan of deze manier van voortplanting
geslachtelijk of ongeslachtelijk is.
Boer Henk heeft ook last van koolwitjes. Deze vlinders leggen eitjes op spruitkoolplanten. De rupsen die uit de eitjes komen, eten van de bladeren. Boer Henk is blij met sluipwespen, want zij leggen hun eitjes in de…

Boer Henk heeft ook last van koolwitjes. Deze vlinders leggen eitjes op spruitkoolplanten. De rupsen die uit de eitjes komen, eten van de bladeren. Boer Henk is blij met sluipwespen, want zij leggen hun eitjes in de rupsen van de koolwitjes. De sluipwesp-larven vreten de rupsen van binnenuit op.

62p
Met de gegevens uit de informatie kan je een voedselketen met drie
schakels maken.
Schrijf deze voedselketen op.
71p
Onderzoekers vragen zich af waardoor sluipwespen op spruitkoolplanten
afvliegen.
Ze doen in het laboratorium een experiment met drie groepen
spruitkoolplanten:
− Van groep 1 worden de bladeren met een mes beschadigd.
− Van groep 2 worden de bladeren door rupsen aangevreten.
− Van groep 3 worden de bladeren niet beschadigd.
Daarna laten de onderzoekers in het laboratorium 50 sluipwespen los. Na
twee minuten noteren ze hoeveel sluipwespen op de planten van de drie
groepen aanwezig zijn. De resultaten zie je in de tabel.
  planten van groep 1 planten van groep 2 planten van groep 3 aantal sluipwespen 4 46 0
Schrijf een conclusie op uit de resultaten van dit experiment.

opgave 3Salmonella

opgave als beeld van het examen
In de afbeelding wordt het bloedvatenstelsel schematisch weergegeven. Enkele − − − • In welke volgorde gaan de bacteriën door deze bloedvaten vanaf de dunne darm naar de elleboog? Schrijf je antwoord zo op: 1 …………….. • 2 ……………… • 3 ………………
opgave als beeld van het examen
Onderzoekers vermoeden dat calcium in het voedsel de darmwand beschermt. Hierdoor zou de kans op een infectie met salmonellabacteriën kleiner worden. In de afbeelding staan twee etiketten afgebeeld. chocolademelk voedingswaarde per 100 mL energie 375 kJ / 90 kcal eiwitten 3,3 g koolhydraten 13,0 g…

Onderzoekers vermoeden dat calcium in het voedsel de darmwand beschermt. Hierdoor zou de kans op een infectie met salmonellabacteriën kleiner worden. In de afbeelding staan twee etiketten afgebeeld. chocolademelk voedingswaarde per 100 mL energie 375 kJ / 90 kcal eiwitten 3,3 g koolhydraten 13,0 g waarvan suikers 12,0 g vetten 2,7 g waarvan verzadigd 1,8 g voedingsvezel 0,5 g natrium calcium 105 0,04 mg* g * = 13% van de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid • Welk product bevat meer calcium, een beker chocolademelk van 150 mL of een pakje drinkyoghurt van 200 mL? Leg je antwoord uit met berekeningen.

opgave 4Dennenbomen bedreigd

In het hout van dennen in Zuid-Europa komen soms aaltjes voor. Aaltjes zijn kleine wormpjes. Bij warm en droog weer vermenigvuldigen de aaltjes zich snel in het hout van de dennen. Daardoor ontstaan verstoppingen van…

In het hout van dennen in Zuid-Europa komen soms aaltjes voor. Aaltjes zijn kleine wormpjes. Bij warm en droog weer vermenigvuldigen de aaltjes zich snel in het hout van de dennen. Daardoor ontstaan verstoppingen van de houtvaten. Een den kan hierdoor binnen een jaar sterven.

101p
Door de verstopping wordt het transport van stoffen in de houtvaten
geremd.
Welk transport is dat?
A alleen transport van mineralen
B alleen transport van suiker
C alleen transport van water
D transport van mineralen en suiker
E transport van mineralen en water
F transport van suiker en water
111p
De aaltjes worden verspreid door boktorren. Deze kevers eten van jonge
dennentakken en leggen hun eieren in de stam van de boom. De aaltjes
kruipen in de tracheeën van de kevers en laten zich zo meevoeren naar
andere dennen.
De aaltjes worden meegevoerd in de tracheeën van een boktor. Hiervan
ondervindt de boktor nadeel.
Wat is het nadeel voor de boktor?

opgave 5Ivf

Vrouwen met een kinderwens die niet op een natuurlijke manier zwanger kunnen worden, gaan naar een vrouwenarts of gynaecoloog. Een van de behandelmethoden is de ivf-behandeling.
121p
Bij een ivf-behandeling krijgt een vrouw een hormoon toegediend
waardoor extra eicellen rijpen.
Geef de naam van het orgaan waarin eicellen rijpen.
131p
Bij de eisprong haalt de vrouwenarts de eicellen met een holle naald uit
het lichaam van de vrouw. De eicellen worden elk in een aparte
reageerbuis gedaan, samen met spermacellen van haar man. Na 24 uur
wordt met een microscoop gekeken in welke buisjes de eicel en een
zaadcel zijn samengesmolten.
Geef de naam van het proces waarbij eicel en zaadcel samengaan.
141p
Na drie dagen brengt de vrouwenarts een embryo door een dunne buis
via de vagina in de baarmoeder. Het embryo gaat zich daar innestelen.
Hoe heet het gedeelte waarin innesteling plaatsvindt?
A baarmoederslijmvlies
B eileider
C placenta
Als de ivf-behandeling is geslaagd, doet de vrouwenarts ook prenataal onderzoek. Eén onderzoeksmethode is echografie (zie de afbeelding links).
151p
Een andere methode is vruchtwaterpunctie (zie de afbeelding rechts).
Gaat bij vruchtwaterpunctie de naald door de vruchtvliezen? En gaat de
naald door de wand van de baarmoeder?
A alleen door de vruchtvliezen
B alleen door de wand van de baarmoeder
C door de vruchtvliezen en door de wand van de baarmoeder
162puitwerkbijlage
Echografie en vruchtwaterpunctie zijn twee manieren waarmee informatie
kan worden verzameld over de ongeboren baby.
Met welke manier wordt het erfelijk materiaal onderzocht? En met
welke manier wordt de groei onderzocht? Geef je antwoord door
kruisjes te zetten in de tabel op de uitwerkbijlage.

opgave 6Wormen in het verteringskanaal

Op een begraafplaats uit de elfde eeuw zijn goed bewaarde resten van lichamen gevonden. In deze resten vonden wetenschappers versteende ontlasting. Deze versteende ontlasting werd verder onderzocht. Hierdoor weten we…

Op een begraafplaats uit de elfde eeuw zijn goed bewaarde resten van lichamen gevonden. In deze resten vonden wetenschappers versteende ontlasting. Deze versteende ontlasting werd verder onderzocht. Hierdoor weten we nu dat in de darmen van de mensen uit die tijd wormen geleefd hebben.

172p
In de afbeelding zie je het verteringsstelsel.
P Q
De letters P en Q geven delen aan waarin de onderzoekers de versteende
ontlasting aantroffen.
Hoe heten deze delen van het verteringskanaal?
Schrijf je antwoord zo op:
P:...........................................................
Q:..........................................................
181p
Een arts onderzoekt de ontlasting van iemand bij wie wormen in het
verteringskanaal leven. Hij vindt cellen van wormen, bacteriën en
darmcellen.
Drie delen die een cel kan hebben, zijn: celkern, celmembraan en
celwand.
Welk van deze drie delen komt voor bij alle cellen die de arts vond?
A celkern
B celmembraan
C celwand
191puitwerkbijlage
Door het eten van besmet voedsel kunnen eitjes van spoelwormen in de
darmen terechtkomen. De larven die uit die eitjes komen, boren zich door
de darmwand heen en komen via het bloed in de longen terecht. Daar
blijven ze enkele dagen. Vanuit de longen worden ze met slijm opgehoest
en komen ze opnieuw in het verteringskanaal, waar ze volwassen worden.
Op de uitwerkbijlage staat een doorsnede van een hoofd getekend.
Geef met pijlen in deze afbeelding aan langs welke weg spoelwormen
vanuit de longen terechtkomen in het verteringskanaal.
202p
Volwassen spoelwormen zijn vijftien tot twintig centimeter lang. Mensen
die ermee besmet zijn, merken er weinig van. In een enkel geval kan een
spoelworm in de buis kruipen die van de lever naar de twaalfvingerige
darm gaat. Daardoor wordt de vertering van een bepaalde groep
voedingsstoffen verstoord.
Geef de naam van deze groep voedingsstoffen en leg uit waardoor
deze dan niet goed verteerd kunnen worden.

opgave 7Zuurstof in de sloot

In de afbeelding staan twee sloten afgebeeld. Sloot 1 heeft helder water met veel zuurstof. Er groeien veel waterplanten. De oppervlakte van sloot 2 is helemaal bedekt met kleine plantjes, kroos. Door de laag kroos…

In de afbeelding staan twee sloten afgebeeld. Sloot 1 heeft helder water met veel zuurstof. Er groeien veel waterplanten. De oppervlakte van sloot 2 is helemaal bedekt met kleine plantjes, kroos. Door de laag kroos is het water van sloot 2 zuurstofarm. sloot 1 sloot 2

211p
Leg uit waardoor er onder het kroos geen andere waterplanten kunnen
leven.
222p
In sloot 2 leven minder vissen dan in sloot 1.
Noteer een abiotische factor die hiervan de oorzaak kan zijn.
En noteer een biotische factor die hiervan de oorzaak kan zijn.
Schrijf je antwoord zo op:
abiotische factor:....................................
biotische factor:......................................
231p
Op de bodem van beide sloten bevinden zich dode resten van
organismen.
Hoe worden de organismen genoemd die deze dode resten afbreken?
A consumenten
B producenten
C reducenten

opgave 8Glucose in het bloed

Onderstaand diagram geeft de hoeveelheid glucose in het bloed van een proefpersoon weer. glucosegehalte (%) 1 2 3 4 tijdstip
241p
Tussen tijdstip 1 en tijdstip 2 verandert de hoeveelheid glucose in het
bloed. Dit komt doordat in het bloed de hoeveelheid van een bepaald
hormoon toeneemt.
Welk hormoon is dat?
A adrenaline
B glucagon
C insuline
251p
Niet alleen hormonen zijn van invloed op de hoeveelheid glucose in het
bloed.
Noem een andere oorzaak waardoor het glucosegehalte van het bloed
kan afnemen.
261p
In de afbeelding zijn enkele organen met letters aangegeven.
P R Q S
Welke letter geeft het orgaan aan dat twee hormonen maakt die het
glucosegehalte van het bloed regelen?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S

opgave 9Longfibrose

Longfibrose is een aandoening waarbij de wanden van de longblaasjes dikker en stugger worden. Hierdoor moeten de spieren die zich samentrekken om de longinhoud groter te maken, steeds harder werken.
271p
Welke spieren moeten steeds harder werken bij longfibrose volgens de
informatie hierboven?
A buikspieren en middenrifspieren
B buikspieren en tussenribspieren
C middenrifspieren en tussenribspieren
281p
Bij longfibrose kan in de longblaasjes steeds minder goed zuurstof in het
bloed worden opgenomen.
Leg uit waardoor de opname van zuurstof in het bloed minder goed
gaat bij longfibrose.
291p
Mensen met longfibrose zijn snel moe door een gebrek aan zuurstof.
Leg uit waardoor een gebrek aan zuurstof kan leiden tot vermoeidheid.

opgave 10Reflexen

Twee reflexen bij de mens zijn de pupilreflex en de armreflex.
301p
Om de pupilreflex te laten plaatsvinden worden prikkels omgezet in
impulsen.
Hoe heten de cellen die prikkels omzetten in impulsen?
311p
In de afbeelding zie je een doorsnede van een oog. Enkele delen zijn met
een letter aangegeven.
P Q R S
Welke letter geeft het deel aan waarin zich spieren bevinden die de pupil
groter of kleiner kunnen maken?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
321puitwerkbijlage
Over de pupilreflex worden twee uitspraken gedaan. Deze uitspraken
staan in de tabel op de uitwerkbijlage.
Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist of onjuist is.
331p
Onderzoekers hebben de grootte van de pupil onderzocht bij een grote
groep proefpersonen van verschillende leeftijden. De proefpersonen
moesten twee minuten in het donker zitten. Daarna werd de diameter van
hun pupil gemeten. In het diagram staan de resultaten van het onderzoek.
10 gemiddelde diameter 9 van de pupil (mm) 8 7 6 5 0 10 20 30 40 50 60 70 80 leeftijd (jaar)
Tussen welke twee leeftijden neemt de gemiddelde diameter van de pupil
het sterkst af volgens de gegevens?
A tussen 25 en 35 jaar
B tussen 35 en 45 jaar
C tussen 45 en 55 jaar
D tussen 55 en 65 jaar
E tussen 65 en 75 jaar
In de afbeelding geven pijlen de weg aan van impulsen die leiden tot een reflex van de arm. Hierbij zijn de zenuwuiteinden die gevoelig zijn voor pijnprikkels en drie typen zenuwcellen betrokken. De drie typen…

In de afbeelding geven pijlen de weg aan van impulsen die leiden tot een reflex van de arm. Hierbij zijn de zenuwuiteinden die gevoelig zijn voor pijnprikkels en drie typen zenuwcellen betrokken. De drie typen zenuwcellen zijn met letters aangegeven. R Q P

341p
De zenuwuiteinden die gevoelig zijn voor pijnprikkels bevinden zich
voornamelijk in de buitenste laag van de huid.
Hoe heet deze buitenste laag?
A de lederhuid
B de opperhuid
C het onderhuids bindweefsel
351p
De impulsen die de armreflex laten optreden, worden door een deel van
het centraal zenuwstelsel geleid.
Hoe heet dit deel van het centraal zenuwstelsel?
361p
Welke letter in de afbeelding geeft een bewegingszenuwcel aan?
A letter P
B letter Q
C letter R
371p
Reflexen hebben vaak een beschermende functie.
Geef aan waartegen de armreflex beschermt.

opgave 11Snelbloeiende sinaasappelbomen

Als sinaasappelbomen ongeveer zes jaar oud zijn, vormen ze voor het eerst bloemen. Onderzoekers hebben snelbloeiende sinaasappelbomen gekweekt die al na één jaar bloeien.
381puitwerkbijlage
Over een sinaasappelboom die na één jaar bloemen vormt, worden twee
uitspraken gedaan. Deze uitspraken staan in de tabel op de
uitwerkbijlage.
Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist of onjuist is.
391p
In de afbeelding zie je een bloem en een vrucht van een
sinaasappelboom. De bloem heeft opvallende witte kroonbladeren en
verspreidt geur.
figuur bij de opgave
In een tabel op de uitwerkbijlage staan de gebeurtenissen ‘bestuiving’ en
‘verspreiding van zaden’.
Kruis bij elke gebeurtenis aan of dit door dieren of door de wind wordt
gedaan.

opgave 12Moedermelk

Aan het eind van de zwangerschap beginnen de melkklieren in de borsten van een zwangere vrouw melk te maken. Moedermelk bevat naast alle voedingsstoffen die een baby nodig heeft ook antistoffen en nuttige bacteriën.…

Aan het eind van de zwangerschap beginnen de melkklieren in de borsten van een zwangere vrouw melk te maken. Moedermelk bevat naast alle voedingsstoffen die een baby nodig heeft ook antistoffen en nuttige bacteriën. moedermelk analyse per 100 g energie 284 kJ eiwitten 1,0 g koolhydraten 6,9 g vetten 4,0 g water 88,0 g overige voedingsstoffen 0,1 g

402p
Volgens de gegevens in de tabel bevat 100 gram moedermelk 0,1 gram
overige voedingsstoffen.
Noem twee groepen voedingsstoffen die hiertoe behoren.
411p
Moedermelk bevat ook oligosachariden. Oligosachariden hebben
hetzelfde positieve effect op de werking van de darmen als
voedingsvezels.
Wat is dit positieve effect van oligosachariden op de werking van de
darmen?
421p
Moedermelk bevat antistoffen die de baby beschermen tegen
ziekteverwekkers.
Welke cellen van de moeder maken antistoffen?
A bepaalde bloedcellen
B bepaalde darmcellen
C bepaalde melkkliercellen
431p
Tijdens een natuurlijke geboorte kan een baby al in aanraking komen met
darmbacteriën van de moeder. Bij een keizersnede komt een baby niet in
aanraking met darmbacteriën van de moeder. Een keizersnede is een
operatie waarbij de baby via een snee in de buikwand uit de baarmoeder
weggenomen wordt (zie de afbeelding).
figuur bij de opgave
Leg uit hoe een baby tijdens een natuurlijke geboorte wel in aanraking
kan komen met darmbacteriën van de moeder.

opgave 13Reanimatie

opgave als beeld van het examen
Wat gebeurt er met de bloeddruk tijdens een hartstilstand? A Die wordt hoger. B Die wordt lager. C Die blijft gelijk.
opgave als beeld van het examen
Sanne bekijkt een poster over reanimeren en het gebruik van een AED. • Hoeveel keer per seconde moet de borstkas worden ingeduwd tijdens de hartmassage volgens de gegevens op de poster? Leg je antwoord uit met een berekening.
Bij het beademen blaast een hulpverlener lucht naar binnen door de mond van het slachtoffer. Op de poster ziet Sanne dat tijdens dit beademen de neus van het slachtoffer wordt dichtgeknepen. • Leg uit waarom de neus dan dichtgeknepen wordt.
opgave als beeld van het examen
Om de overlevingskansen bij een hartstilstand zo groot mogelijk te maken, moet er zo snel mogelijk gereanimeerd worden (zie de afbeelding). overlevingskans (%) Als meteen na een hartstilstand wordt gereanimeerd, is de overlevingskans 90 procent. • Hoeveel procent is de overlevingskans als pas na…

Om de overlevingskansen bij een hartstilstand zo groot mogelijk te maken, moet er zo snel mogelijk gereanimeerd worden (zie de afbeelding). overlevingskans (%) Als meteen na een hartstilstand wordt gereanimeerd, is de overlevingskans 90 procent. • Hoeveel procent is de overlevingskans als pas na zes minuten begonnen wordt met de reanimatie?

De meest voorkomende oorzaak van een hartstilstand is een hartinfarct. Een hartinfarct is het gevolg van het verstopt raken van een bloedvat. De letter P in de afbeelding geeft zo’n bloedvat aan. • Wat is de naam van dit bloedvat? Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen,…

De meest voorkomende oorzaak van een hartstilstand is een hartinfarct. Een hartinfarct is het gevolg van het verstopt raken van een bloedvat. De letter P in de afbeelding geeft zo’n bloedvat aan. • Wat is de naam van dit bloedvat? Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.