bronnen

Eindexamen biologie vmbo kb 2011, tijdvak 2

bij dit examen

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.

opgave 1Speeksel

In een boek staat de volgende informatie. oorspeekselklier kauwspier onderkaakspeekselklie In de afbeelding zijn onder andere speekselklieren weergegeven. Deze klieren maken ongeveer 0,6 tot 1,0 liter speeksel per…

In een boek staat de volgende informatie. oorspeekselklier kauwspier onderkaakspeekselklie In de afbeelding zijn onder andere speekselklieren weergegeven. Deze klieren maken ongeveer 0,6 tot 1,0 liter speeksel per dag. Bij het kauwen en doorslikken van voedsel werkt speeksel als een smeermiddel. Ook vergemakkelijkt speeksel het praten en houdt het de mond vochtig. Van nature komen er in de mond bacteriën voor die tandbederf veroorzaken. Deze bacteriën leven van voedselresten. Daarbij maken ze zuren die de buitenste laag van tanden en kiezen aantasten. Speeksel gaat de schadelijke werking daarvan tegen.

11p
Bacteriën maken zuren die de buitenste laag van tanden en kiezen aantasten.
Hoe heet de buitenste laag van tanden en kiezen?
21p
In de informatie worden enkele functies van speeksel genoemd.
Noem nog een andere functie van speeksel.

opgave 2Ademhaling

Van een proefpersoon wordt op een bepaald moment de samenstelling van de ingeademde en van de uitgeademde lucht bepaald. De tabel toont de resultaten voor drie gassen. samenstelling (%) zuurstof koolstofdioxide…

Van een proefpersoon wordt op een bepaald moment de samenstelling van de ingeademde en van de uitgeademde lucht bepaald. De tabel toont de resultaten voor drie gassen. samenstelling (%) zuurstof koolstofdioxide stikstof ingeademde lucht 20,90 0,03 79,00 uitgeademde lucht 16,80 3,50 79,00

31p
Lucht bevat nog andere gassen dan de drie die in de tabel genoemd worden.
Voor hoeveel procent bestaat de ingeademde lucht uit deze andere gassen?
Gebruik de gegevens uit de tabel.
41puitwerkbijlage
De proefpersoon ademt diep in door de neus.
Langs welke weg gaat de lucht dan naar de longen? Geef je antwoord door
in de afbeelding op de uitwerkbijlage een lijn te tekenen.
51p
Inademen door de neus heeft enkele voordelen boven het inademen door de
mond.
Noem zo’n voordeel.
61p
Trekken middenrifspieren zich samen bij een diepe inademing? En trekken
tussenribspieren zich dan samen?
A alleen middenrifspieren
B alleen tussenribspieren
C zowel middenrifspieren als tussenribspieren
71p
De ademhaling wordt geregeld door een centrum in de hersenstam.
Dit ademcentrum reageert op de hoeveelheid koolstofdioxide in het bloed.
In de afbeelding wordt een deel van het
centraal zenuwstelsel weergegeven.
Welke letter geeft de hersenstam aan?
A letter P
B letter Q
C letter R
figuur bij de opgave

opgave 3Cafeïne

Cafeïne is een stof die onder andere in koffie voorkomt. Wanneer het lichaam veel cafeïne opneemt, kunnen verschijnselen optreden zoals beven, rusteloosheid en suizende oren. Cafeïne veroorzaakt een verhoging van de…

Cafeïne is een stof die onder andere in koffie voorkomt. Wanneer het lichaam veel cafeïne opneemt, kunnen verschijnselen optreden zoals beven, rusteloosheid en suizende oren. Cafeïne veroorzaakt een verhoging van de hoeveelheid adrenaline in het lichaam.

81p
Waar in het lichaam wordt het hormoon adrenaline geproduceerd?
A in de bijnieren
B in de eilandjes van Langerhans
C in de schildklier
91p
Heeft een verhoging van de hoeveelheid adrenaline invloed op de werking van
het hart?
A nee
B Ja, het hart gaat sneller kloppen.
C Ja, het hart gaat langzamer kloppen.
102p
Cafeïne komt, behalve in koffie, ook voor in sommige andere dranken en in
chocola (zie de tabel).
  hoeveelheid cafeïne (mg) 1 kop koffie (125 mL) 85 1 kop thee (125 mL) 45 1 glas cola (150 mL) 25 1 blikje energiedrank (250 mL) 70 1 reep pure chocolade (100 g) 65
Als je meer dan 400 milligram cafeïne per dag opneemt, kun je last krijgen van
de verschijnselen die in de informatie worden genoemd.
Hoeveel blikjes energiedrank moet je minstens drinken om 400 milligram
cafeïne binnen te krijgen? Leg je antwoord uit met een berekening waarbij je
gebruikmaakt van gegevens uit de tabel.
111p
Onderzoekers hebben aangetoond dat
cafeïne de opname van ijzer in het lichaam
remt. Het lichaam heeft ijzer nodig voor de
opbouw van bepaalde bloeddeeltjes. In de
afbeelding zijn enkele van deze
bloeddeeltjes te zien.
Hoe heten deze bloeddeeltjes?
figuur bij de opgave

opgave 4Een hartafwijking

Als gevolg van een aangeboren hartafwijking had Pim geen longslagaderkleppen. Toen hij klein was, heeft hij een grote operatie ondergaan. De borstkas en het hart werden toen geopend om kleppen aan te brengen.
121p
In de afbeelding wordt het hart weergegeven.
Enkele plaatsen met kleppen zijn met een letter aangegeven.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft de plaats met de kleppen in de longslagader aan?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
131p
Wat is de functie van de kleppen in de longslagader?

opgave 5De ziekte van Fabry

142p
De ziekte van Fabry is een zeldzame, erfelijke stofwisselingsziekte. Door
ophoping van giftige afvalstoffen in cellen ontstaan er bij patiënten problemen
met hart, bloedvaten, nieren en hersenen.
Door de ziekte wordt onder andere het uitscheidingsstelsel aangetast.
Noem nog twee andere orgaanstelsels die volgens de informatie worden
aangetast.

opgave 6Bacteriën in het verteringskanaal

151p
Met het voedsel dat je eet, komen veel bacteriën in het verteringskanaal terecht.
Sommige hiervan kunnen schadelijk zijn voor de gezondheid. Het grootste deel
van de bacteriën in het voedsel wordt gedood door stoffen uit verteringssappen,
onder andere door zoutzuur.
Geef de naam van het orgaan waarin bacteriën gedood worden door zuur.
161p
In de afbeelding wordt het verteringskanaal weergegeven.
figuur bij de opgave
Lang niet alle bacteriën zijn schadelijk. In een bepaald deel van het
verteringskanaal leven veel nuttige bacteriën. Deze leven van stoffen uit
onverteerde resten.
Welke letter geeft een deel van de darm aan waarin veel van deze nuttige
bacteriën leven?
A letter P
B letter Q
C letter R

opgave 7De nachtschone

In een plantenboek staat de volgende informatie over de nachtschone.
zaad wortel
De nachtschone is een tuinplant met kleurige bloemen die zoet geuren. De
bloemen gaan aan het eind van de middag open en trekken veel
nachtvlinders aan. De zwarte zaden en de dikke wortels zijn giftig.
De nachtschone komt oorspronkelijk uit tropische gebieden. In Nederland kan
de plant de koude winters niet overleven.
172p
In de afbeelding zijn enkele delen van de plant met een letter aangegeven.
Welke letter geeft een deel aan waarin fotosynthese kan plaatsvinden?
Leg uit waardoor daar fotosynthese kan plaatsvinden.
181p
Bij fotosynthese wordt glucose gemaakt. Hiervoor heeft de plant water nodig en
een gas uit de lucht.
Hoe heet dit gas?
191p
Evert heeft nachtschone in zijn tuin staan. De planten overleven de koude winter
niet. Hij koopt zaden van de nachtschone en zaait die in het voorjaar uit. Uit de
zaadjes groeien nieuwe planten op in zijn tuin.
Is voortplanting door zaden geslachtelijke voortplanting of is het
ongeslachtelijke voortplanting? Leg je antwoord uit.

opgave 8Roken en vruchtbaarheid

Roken is schadelijk voor de gezondheid. Daarom staan er op de verpakkingen van sigaretten waarschuwingen. Eén van deze waarschuwingen is: “Roken kan het sperma beschadigen en vermindert de vruchtbaarheid.”
201p
Bij mannen die roken vermindert de hoeveelheid testosteron in het bloed. Dit
geslachtshormoon is nodig om sperma te produceren.
Waar in het voortplantingsstelsel van een man worden geslachtshormonen
gemaakt?
A in de prostaat
B in de teelballen
C in de zaadblaasjes
Het sperma van rokende mannen bevat minder zaadcellen dan dat van niet- rokende mannen. Stoffen in sigarettenrook beschadigen de zaadcellen die daardoor minder goed bewegen.
211p
In de afbeelding worden enkele organen van een man weergegeven.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft een deel aan waarin zaadcellen worden gemaakt?
A letter P
B letter Q
C letter R
221p
Leg uit dat de vruchtbaarheid van een man vermindert als de zaadcellen minder
goed bewegen.

opgave 9Kijken

Jelle houdt zijn duim omhoog en kijkt ernaar. Vervolgens kijkt hij naar een kerktoren in de verte (zie de afbeelding).
231p
De afbeelding hieronder toont een deel van een oog van Jelle op het moment
dat hij naar zijn duim kijkt.
figuur bij de opgave
Verandert P van vorm als Jelle naar de kerktoren gaat kijken?
A nee
B Ja, P wordt boller.
C Ja, P wordt platter.
241p
Als Jelle naar de kerktoren kijkt, worden lichtprikkels opgevangen door
zintuigcellen en omgezet in impulsen.
In welk deel van het oog bevinden de zintuigcellen zich?
A in het glasachtig lichaam
B in het netvlies
C in het vaatvlies

opgave 10Zuurstof in het bloed

Als je hoog in de bergen komt, bijvoorbeeld in de vakantie, dan kan het bloed moeilijker zuurstof uit de lucht opnemen. De nieren gaan dan meer van een hormoon maken dat aangeduid wordt met de afkorting EPO. Onder…

Als je hoog in de bergen komt, bijvoorbeeld in de vakantie, dan kan het bloed moeilijker zuurstof uit de lucht opnemen. De nieren gaan dan meer van een hormoon maken dat aangeduid wordt met de afkorting EPO. Onder invloed van dit hormoon worden bloeddeeltjes gemaakt die zuurstof vervoeren. Als er meer EPO in het bloed komt, worden er meer van deze bloeddeeltjes gemaakt. In de longen kan het bloed dan meer zuurstof opnemen.

251p
Bloed met EPO wordt uit de nieren afgevoerd door de nierader.
In de afbeelding worden onder andere de nieren weergegeven.
holle ader aorta
Welke letter geeft een nierader aan?
A letter P
B letter Q
C letter R
261p
Van welke bloeddeeltjes worden er meer gemaakt als de nieren EPO afgeven?
A van bloedplaatjes
B van rode bloedcellen
C van witte bloedcellen
271p
Waar bevindt zich het weefsel dat nieuwe bloeddeeltjes maakt?
A in de lever
B in de nieren
C in het beenmerg
D in het hart
281p
In bovenstaande informatie wordt een functie van de nieren genoemd.
Schrijf nog een andere functie van de nieren op.

opgave 11Ademhaling bij dolfijnen

Dolfijnen ademen net als andere zoogdieren met longen. Ze ademen echter niet in en uit door de mond of de neus, maar door een blaasgat bovenop hun kop (zie de afbeelding). blaasgat maag longen slokdarm Als een…

Dolfijnen ademen net als andere zoogdieren met longen. Ze ademen echter niet in en uit door de mond of de neus, maar door een blaasgat bovenop hun kop (zie de afbeelding). blaasgat maag longen slokdarm Als een dolfijn duikt, kan hij wel tien tot vijftien minuten onder water blijven zonder te ademen. Om dit mogelijk te maken heeft een dolfijn een aantal aanpassingen in de bouw van het ademhalingsstelsel en het bloedvatenstelsel. In verhouding tot zijn lichaamsgrootte is de inhoud van de longen niet groter dan die van de mens, maar heeft hij wel meer longblaasjes.

291p
Twee leerlingen bespreken met elkaar het voordeel van deze bouw van de
longen voor de ademhaling van een dolfijn, vergeleken met die van een mens.
Nadia zegt: “Door deze bouw kan het bloed van een dolfijn sneller
koolstofdioxide afgeven in de longen.”
Carry zegt: “Door deze bouw kan een dolfijn naar verhouding meer lucht
inademen.”
Heeft Nadia gelijk? En heeft Carry gelijk?
A Geen van beiden heeft gelijk.
B Alleen Nadia heeft gelijk.
C Alleen Carry heeft gelijk.
D Zowel Nadia als Carry heeft gelijk.
301p
Leg met behulp van de informatie uit dat een dolfijn zich niet kan verslikken.

opgave 12Luiaards

Luiaards zijn zoogdieren die in het tropisch regenwoud in Zuid-Amerika leven. Ze hangen aan takken in bomen, waarvan ze de bladeren eten. Ze bewegen zich heel langzaam. Ze slapen ruim achttien uur per dag. In die…

Luiaards zijn zoogdieren die in het tropisch regenwoud in Zuid-Amerika leven. Ze hangen aan takken in bomen, waarvan ze de bladeren eten. Ze bewegen zich heel langzaam. Ze slapen ruim achttien uur per dag. In die tijd verteren ze hun voedsel. De lichaamstemperatuur van luiaards is veel lager dan die van de meeste andere zoogdieren.

312p
Plantenetende apen uit hetzelfde gebied en met een vergelijkbaar
lichaamsgewicht eten veel meer dan luiaards, omdat ze veel meer energie nodig
hebben.
Noteer twee oorzaken waardoor die apen meer energie nodig hebben dan
de luiaards.
321p
Luiaards hebben een langer darmkanaal dan even grote vleeseters, omdat
plantaardig voedsel moeilijker te verteren is dan vlees.
In de afbeelding is een plantencel weergegeven.
Welke letter geeft het deel aan dat vooral moeilijk te
verteren is?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
figuur bij de opgave
331p
In het verteringskanaal van luiaards bevinden zich veel bacteriën die
plantencellen goed kunnen afbreken.
De afbeelding toont twee verschillende cellen die aangetroffen worden in het
verteringskanaal van een luiaard: een bacterie en een cel van een luiaard.
figuur bij de opgave
Welke letter stelt de dierlijke cel voor? Leg uit waaraan je dat kunt zien in de
afbeelding.
341p
De drievingerige luiaard hangt een groot deel van zijn leven in dezelfde boom.
Ongeveer eenmaal per week komt hij uit zijn boom naar beneden om te poepen.
Hij begraaft zijn ontlasting aan de voet van zijn boom. De ontlasting wordt door
organismen in de bodem afgebroken.
Noem een groep organismen die ontlasting afbreken.
352p
Als er een drievingerige luiaard in een boom leeft, heeft dit voor de boom zowel
voordelen als nadelen.
Noem een voordeel en een nadeel voor die boom.
Schrijf je antwoord zó op:
voordeel:...........................................
nadeel:..............................................

opgave 13De hartslagfrequentie

Het aantal hartslagen per minuut wordt de hartslagfrequentie (HF) genoemd. De hartslagfrequentie kan bijvoorbeeld in de pols of in de hals worden gemeten.
361p
Bij inspanning neemt de HF toe zodat het bloed sneller gaat stromen.
Leg uit waarvoor het bloed sneller moet stromen tijdens inspanning.
373p
Het grootste aantal hartslagen dat het hart van iemand per minuut kan maken,
wordt de maximale hartslagfrequentie of HFmax genoemd.
De gemiddelde HFmax van mensen met een bepaalde leeftijd wordt met de
volgende formule berekend:
gemiddelde HFmax= 220 – leeftijd
Op de uitwerkbijlage is een tabel en een stuk grafiekpapier afgebeeld.
Vul in de tabel de gemiddelde HFmax in voor de leeftijden 12, 14, 16, 18 en
20 jaar en maak van die gegevens op de uitwerkbijlage een lijndiagram.

opgave 14Voorbehoedmiddelen

Het pessarium is een voorbehoedmiddel. Het is een rond, rubberen kapje dat de ingang van de baarmoeder afsluit. Het pessarium wordt vóór de geslachtsgemeenschap ingebracht. De vrouw doet dat via het orgaan dat is…

Het pessarium is een voorbehoedmiddel. Het is een rond, rubberen kapje dat de ingang van de baarmoeder afsluit. Het pessarium wordt vóór de geslachtsgemeenschap ingebracht. De vrouw doet dat via het orgaan dat is aangegeven met de letter P (zie de afbeelding). pessarium

381p
Geef de naam van het orgaan dat in de afbeelding is aangegeven met de
letter P.
391p
Condooms worden veel vaker gebruikt dan een pessarium. Een condoom heeft
een voordeel voor de gezondheid dat een pessarium niet heeft.
Welk voordeel voor de gezondheid heeft het gebruik van een condoom
tijdens geslachtsgemeenschap?
401p
Een ander voorbehoedmiddel is het spiraaltje. Dit wordt door een arts in een
voortplantingsorgaan van een vrouw geplaatst. Het verhindert de innesteling van
een bevruchte eicel in dat orgaan.
Welk orgaan wordt hier bedoeld?
A de baarmoeder
B een eierstok
C een eileider

opgave 15Jakobskruiskruid

Lees eerst informatie 1 tot en met 5 in de bijlage en beantwoord dan vraag 41
tot en met 50. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie
gebruiken.
411p
In elk bloemetje van een bloemhoofdje bevindt zich een stamper. In informatie 2
is het bovenste deel van een stamper aangegeven met de letter P.
Hoe heet dit deel van de stamper?
422p
Uit de eigenschappen van de bloemen van jakobskruiskruid kan afgeleid worden
dat ze bestoven worden door insecten.
Noem twee van zulke eigenschappen uit de informatie.
431p
Een paard eet jakobskruiskruid. Het gif dat in zijn
lichaam ontstaat uit de PA’s in de plant, komt onder
andere in de uitgeademde lucht terecht (zie
informatie 3).
In de afbeelding wordt schematisch de bloedsomloop
van een paard weergegeven.
Het gif wordt van de plaats waar het ontstaat via de
kortste weg met het bloed naar de longen gevoerd.
Stroomt het bloed met het gif dan door de grote
bloedsomloop? En stroomt het dan door de kleine
bloedsomloop?
A alleen door de grote bloedsomloop
B alleen door de kleine bloedsomloop
C zowel door de grote als door de kleine
bloedsomloop
figuur bij de opgave
441p
Een grazend paard herkent het jakobskruiskruid en laat het meestal staan (zie
informatie 4). Er zijn dan vanuit zintuigen impulsen naar het centraal
zenuwstelsel geleid. Deze impulsen zijn in een deel van de hersenen verwerkt
tot bewuste waarnemingen.
Via welke zenuwcellen zijn deze impulsen naar het centraal zenuwstelsel
geleid? En in welk deel van de hersenen zijn ze dan verwerkt tot bewuste
waarnemingen?
A Ze zijn door bewegingszenuwcellen geleid en verwerkt in de grote hersenen.
B Ze zijn door bewegingszenuwcellen geleid en verwerkt in de kleine
hersenen.
C Ze zijn door gevoelszenuwcellen geleid en verwerkt in de grote hersenen.
D Ze zijn door gevoelszenuwcellen geleid en verwerkt in de kleine hersenen.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
451p
In de afbeelding wordt het verteringsstelsel van een paard weergegeven. De
organen hebben dezelfde namen als de overeenkomstige organen van de mens.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft het orgaan aan waarin volgens de informatie PA’s worden
omgezet in een giftige stof?
A letter P
B letter Q
C letter R
461p
Marieke ziet dat in de wei waar haar paard staat, jakobskruiskruid groeit. Ze
snijdt de planten tot de grond toe af.
Leg uit waardoor er na verloop van tijd toch weer jakobskruiskruid groeit in
de wei.
471p
In de laatste periode van het rupsstadium van de sint-jakobsvlinder eet de rups
niets meer. In het diagram van informatie 5 is te zien dat zijn gewicht dan
afneemt.
Leg uit waardoor het gewicht van de rups afneemt, als hij niet meer eet.
481p
Na 26 dagen is de rups een pop geworden.
Hoeveel milligram is het gewicht dan volgens de informatie?
491p
Als er in een jaar erg veel rupsen zijn, worden er naar verhouding weinig poppen
gevormd.
Leg uit waardoor dit wordt veroorzaakt.
501p
Jakobskruiskruid is in de negentiende eeuw per ongeluk vanuit Europa in
Australië terechtgekomen. Door het ontbreken van natuurlijke vijanden heeft de
plant zich daar snel uitgebreid tot een plaag. Men probeert de plant te bestrijden
door natuurlijke vijanden uit Europa in Australië uit te zetten.
In informatie 5 worden twee natuurlijke vijanden van de plant genoemd. Beide
soorten insecten kunnen in Australië goed overleven.
Welke van deze twee soorten is het meest nadelig voor jakobskruiskruid?
Leg je antwoord uit en gebruik daarbij de informatie.