Eindexamen biologie vmbo kb 2010 tijdvak 1

bij dit examen

Meerkeuzevragen

Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde

organismen.

opgave 1Oorontsteking

11p

Uit onderzoek blijkt dat bij baby’s die vaak op een fopspeen zuigen,

oorontsteking driemaal zo vaak voorkomt als bij baby’s die geen speen

gebruiken. Oorontsteking ontstaat meestal doordat bacteriën via de buis van

Eustachius in het oor terechtkomen.

In de afbeelding is een doorsnede van een oor van een mens weergegeven.

Welke letter in de afbeelding geeft de buis van Eustachius aan?

A letter P

B letter Q

C letter R

opgave 2Zweten

22p

Kleine kinderen zweten nog niet zoveel, maar dat verandert in de puberteit.

Jongens zweten dan gemiddeld iets meer dan meisjes. Zweetlucht wordt

veroorzaakt door bacteriën die stoffen in zweet afbreken. Warmte en vocht

bevorderen de groei van die bacteriën.

Zweetklieren zijn kleine organen in de huid.

Noem nog twee andere orgaantjes die in de huid liggen.

32p

Eén van de stoffen in zweet is een eiwit dat DCD wordt genoemd.

Wetenschappers hebben aangetoond dat deze stof een bacteriedodende

werking heeft. Het is ze gelukt om deze stof in het laboratorium na te maken.

Om te onderzoeken of dit ‘namaak-DCD’ ook een bacteriedodende werking

heeft, gaan ze een experiment uitvoeren. Voor hun experiment gebruiken ze

onder andere petrischalen met een voedingsbodem waarop bacteriën kunnen

groeien.

Schrijf een werkplan op voor zo’n experiment.

opgave 3Zeehonden

Over de hele wereld zijn er achttien soorten zeehonden. Veel van die zeehonden eten onder andere krill. Krill bestaat uit verschillende soorten garnaalachtige diertjes die zich met algen voeden. In de afbeelding is de samenstelling van het voedsel van twee soorten zeehonden weergegeven, een krabbeneter en een zeeluipaard. Legenda krill vissen inktvissen vogels andere zeehonden krabbeneter zeeluipaard

41p

Hoeveel procent van het voedsel van een zeeluipaard bestaat uit dieren die niet

door een krabbeneter worden gegeten volgens de informatie?

A minder dan 25%

B 25%

C tussen 25 en 50%

D 50%

51p

Een biologe doet onderzoek naar het gedrag van zeehonden in een gebied

waarin zowel krabbeneters als zeeluipaarden voorkomen. Ze vindt aan de kust

een jonge zeehond die gedeeltelijk opgegeten is door een andere zeehond.

Kan deze andere zeehond een krabbeneter zijn geweest volgens de informatie?

En kan het een zeeluipaard zijn geweest?

A geen van beide

B alleen een krabbeneter

C alleen een zeeluipaard

D zowel een krabbeneter als een zeeluipaard

62p

Schrijf met behulp van bovenstaande informatie een voedselketen op die

bestaat uit drie schakels en waarin een zeehond voorkomt.

opgave 4Vertering

In de afbeelding worden organen van het verteringsstelsel weergegeven. Enkele van deze organen produceren verteringssappen met enzymen. Een orgaan is aangegeven met de letter P. → Wat is de naam van P?

Op verschillende plaatsen in het verteringskanaal worden voedingsstoffen afgebroken door enzymen (zie de tabel). plaatsen waar verteringsenzymen werkzaam zijn voedingsstoffen die afgebroken worden mond koolhydraten maag eiwitten twaalfvingerige darm eiwitten koolhydraten vetten dunne darm eiwitten koolhydraten vetten In een reageerbuis wordt wat water met eiwit en zetmeel gedaan. Ook wordt er een verteringssap toegevoegd. Op verschillende tijdstippen worden de hoeveelheden zetmeel en eiwit in de buis gemeten. De resultaten worden weergegeven in het diagram. Legenda: zetmeel eiwit Welk verteringssap werd aan de buis toegevoegd? A alvleessap B maagsap C speeksel

opgave 5Zuurstofproductie

Door de eeuwen heen hebben verschillende wetenschappers onderzoek gedaan aan planten. Zo voerde in de 18e eeuw de Nederlandse arts Jan Ingenhousz experimenten uit om te onderzoeken onder welke omstandigheden planten zuurstof produceren.

91p

Geef de naam van het proces waarbij een plant zuurstof produceert.

101p

Welke twee stoffen verbruikt een plant bij de productie van zuurstof?

A glucose en koolstofdioxide

B glucose en water

C koolstofdioxide en water

opgave 6Opslag

112p

Energierijke stoffen die niet onmiddellijk in het

lichaam worden gebruikt, worden opgeslagen als

vet en als glycogeen. Zo wordt er onder andere vet

opgeslagen in het bindweefsel dat zich rond

organen bevindt. In de afbeelding worden enkele

plaatsen in het lichaam aangegeven.

Welke twee letters geven plaatsen aan waar

veel glycogeen wordt opgeslagen?

opgave 7Verstopping

Bij iemand met verstopping is de ontlasting te hard. De harde ontlasting hoopt zich op bij de kringspier dikke darm aan het eind van het verteringskanaal en kan alleen met veel moeite naar buiten worden geperst. In de afbeelding is het laatste deel van het verteringskanaal weergegeven. P kringspier

121p

Letter P geeft het deel aan waarin de harde ontlasting zich ophoopt bij

verstopping.

Geef de naam van P.

131p

Geef de naam van de kringspier die aangegeven wordt in de afbeelding.

141p

Verstopping ontstaat als de bewegingen van de dikke darm te langzaam zijn. De

voedselbrij blijft dan te lang in de darm en er wordt te veel water opgenomen.

Hoe heten de bewegingen die de dikke darm maakt?

151p

Ontlasting bestaat onder andere uit water, bacteriën en voedselresten die zijn

overgebleven nadat de verteerde voedingsstoffen zijn opgenomen in het bloed.

In welk deel van het verteringskanaal worden vooral veel verteerde

voedingsstoffen opgenomen in het bloed?

A in de slokdarm

B in de maag

C in de dunne darm

161p

Soms wordt bij iemand met verstopping een beetje ontlasting onderzocht.

In de afbeelding zijn cellen weergegeven die bij zo’n onderzoek te zien zijn door

een microscoop.

Kunnen deze cellen darmbacteriën zijn? Leg uit waaraan je dat kunt zien in

de afbeelding.

171p

Om verstopping tegen te gaan wordt onder andere aangeraden veel te drinken

en gevarieerde, vezelrijke voeding te eten.

Met behulp van de Schijf van Vijf van het Voedingscentrum kan een gevarieerd

menu worden samengesteld. Hierbij worden voedingsmiddelen ingedeeld in vijf

groepen (zie de afbeelding).

In de afbeelding zijn de verschillende groepen voedingsmiddelen aangegeven

met cijfers.

Welke twee cijfers geven groepen voedingsmiddelen aan die vezelrijke

producten bevatten?

opgave 8Een wortelkanaalbehandeling

182p

Jeroen heeft een ontstoken kies. Hij gaat naar de tandarts voor een

wortelkanaalbehandeling.

In de afbeelding wordt een doorsnede van een kies

weergegeven.

Voor de wortelkanaalbehandeling boort de tandarts een

gaatje in de kies om de tandholte met de wortelkanalen

open te maken. Daarbij boort hij door de lagen die in de

afbeelding zijn aangegeven met P en met Q.

Geef de namen van P en van Q.

Schrijf je antwoord zó op:

P =..................................

Q =.................................

opgave 9Het hoofd

In de afbeelding is een deel van het hoofd weergegeven. Drie delen zijn met hun naam aangegeven. hoofdhuid grote hersenen neusslijmvlies

192p

In de afbeelding hieronder zijn drie typen cellen met een cijfer aangegeven.

Op de uitwerkbijlage staan in een schema de namen van de drie delen van het

hoofd die in de afbeelding zijn aangegeven.

In welk deel komen cellen van type 1 voor, in welk deel cellen van type 2 en

in welk deel cellen van type 3? Zet de cijfers op de juiste plaats in het

schema en gebruik elk cijfer één keer.

201p

Letter P geeft in de afbeelding het slakkenhuis aan.

Bij welk levenskenmerk speelt deel P een belangrijke rol?

A bij ademhalen

B bij groeien

C bij reageren op prikkels

opgave 10Gezond snacken?

Het aantal mensen dat te zwaar is, is in de afgelopen twintig jaar flink toegenomen. Eén van de oorzaken is, dat er veel energierijke snacks gegeten worden.

212p

Overgewicht kan schadelijke gevolgen hebben voor de gezondheid.

Noem twee van zulke gevolgen.

222p

Wouter houdt van snacken, maar wil wel op zijn gewicht letten.

Op een etiket van gewone chips ziet hij de volgende informatie.

100 g gewone chips 2282 kJ 5 gram eiwitten 51 gram koolhydraten 35 gram vetten

Wouter vraagt zich af of light chips minder energie leveren dan gewone chips.

Hij vindt op internet de volgende informatie.

Energie wordt door drie groepen voedingsstoffen geleverd: eiwitten,

koolhydraten en vetten (zie de tabel).

voedingsstoffen energie per gram (kJ) eiwitten 17 koolhydraten 17 vetten 38

100 g light chips bevat 6 gram eiwitten 61 gram koolhydraten 26 gram vetten

Levert 100 gram light chips minder kJ aan energie dan 100 gram gewone

chips? Leg je antwoord uit met een berekening. Gebruik hierbij de

bovenstaande informatie.

opgave 11Tracheotomie

Een tracheotomie is een operatie waarbij een opening in de voorkant van de luchtpijp wordt gemaakt. Dit gebeurt door een snee te maken in de huid van de hals tussen het strottenhoofd en het borstbeen. Door de opening wordt, meestal tijdelijk, een buisje aangebracht tot in de luchtpijp, een zogenaamde canule (zie de afbeelding). strottenhoofd stembanden P Q R canule buitenzijde

231p

Een tracheotomie wordt uitgevoerd bij iemand die door een vernauwing in de

luchtpijp bijna niet meer kan ademhalen. Na de operatie kan de patiënt door de

canule in- en uitademen.

Twee groepen spieren die betrokken zijn bij de ademhaling zijn de buikspieren

en de middenrifspieren. Stroomt er lucht via de canule de luchtpijp binnen door

het samentrekken van deze spieren?

A alleen door het samentrekken van de buikspieren

B alleen door het samentrekken van de middenrifspieren

C zowel door het samentrekken van de buikspieren als door het samentrekken

van de middenrifspieren

241p

Soms kan een patiënt na een tracheotomie niet goed zelf eten. Er wordt dan

vloeibare voeding toegediend door een slangetje via de neus en de slokdarm.

Welke letter in de afbeelding geeft een plaats aan waar zo’n slangetje zich dan

bevindt?

A letter P

B letter Q

C letter R

251p

Na het aanbrengen van een canule kan een patiënt niet meer goed spreken.

Leg uit waardoor iemand die ademhaalt door zo’n buisje niet meer goed kan

spreken.

opgave 12Lymfevatenstelsel

Legenda: P = plaats waar de lymfe in het bloed terecht komt Q = bovenste holle ader R = lymfeknoop in een oksel S = lymfeknoop in een lies lymfeknoop stroomrichting van de lymfe

In de afbeelding is onder andere een deel van het lymfevatenstelsel weergegeven. Dit stelsel voert een deel van het weefselvocht als lymfe af uit de organen. Weefselvocht ontstaat als bloedplasma door de wanden van bepaalde bloedvaten heen de weefsels in wordt geperst. Welke bloedvaten worden hier bedoeld? A aders B haarvaten C slagaders

Op plaatsen waar enkele kleine lymfevaten uitkomen in een groter lymfevat, bevinden zich lymfeknopen (zie de afbeelding). In de lymfeknopen bevinden zich veel witte bloedcellen. Ziekteverwekkers die bijvoorbeeld door een wondje in de lymfe terechtgekomen zijn, worden door deze bloedcellen bestreden. → Noem een manier waarop ziekteverwekkers onschadelijk gemaakt worden door witte bloedcellen.

Als ziekteverwekkers in de lymfeknopen niet onschadelijk gemaakt worden, bestaat het gevaar dat ze door het hele lichaam verspreid worden. → Leg uit hoe ziekteverwekkers die zich in de lymfe bevinden, uiteindelijk door het hele lichaam verspreid kunnen worden.

opgave 13Impulsen

291p

In de afbeelding hieronder is schematisch weergegeven hoe enkele zenuwcellen

impulsen geleiden vanuit de huid naar een spier. De pijlen geven de richting van

De letters P, Q en R geven zenuwcellen aan.

Welke letter in de afbeelding geeft een schakelcel aan?

A letter P

B letter Q

C letter R

opgave 14Organen van de man

302p

In de afbeelding worden onder andere enkele delen van het

voortplantingsstelsel van de man weergegeven.

Enkele organen zijn in de afbeelding aangegeven met letters. Deze organen

hebben verschillende taken.

Twee van zulke taken staan in een schema op de uitwerkbijlage.

Geef met kruisjes in het schema aan welke organen die taken hebben.

opgave 15De iep

De iep is een boomsoort die goed tegen luchtverontreiniging kan. De iep is dan ook in veel steden aangeplant. De boom komt ook veel in de kuststreken voor, omdat hij goed bestand is tegen de zoute zeewind. De iep bloeit in het voorjaar. De bloemblaadjes zijn groen en onopvallend. De bloem heeft vier tot tien meeldraden. De stamper heeft twee lange, veervormige stempels en een vruchtbeginsel met één zaadbeginsel. Enkele weken na de bestuiving komen er gevleugelde vruchtjes aan de boom. De iepenziekte vormt een ernstige bedreiging voor iepen. Deze ziekte wordt veroorzaakt door een schimmel die verspreid wordt door de iepenspintkever. Deze kever legt zijn eitjes in zieke iepen. Als de kever volwassen is, kruipt hij uit het hout van de zieke boom. Hij vliegt naar een andere iep om te eten van de jonge takken. Zo kan de kever schimmelsporen naar een gezonde boom overbrengen.

312p

Worden de bloemen van de iep bestoven door de wind of door insecten? Noem

twee in de tekst genoemde kenmerken van de bloemen waaruit je dat kunt

afleiden.

322p

De abiotische factoren in de stad en aan de kust zijn zodanig, dat iepen op die

plekken wel goed kunnen groeien en veel andere boomsoorten niet.

Noem twee van zulke in de tekst genoemde abiotische factoren.

331p

De schimmel die de iepenziekte veroorzaakt, verspreidt zich via de houtvaten

steeds verder in de boom. De houtvaten raken verstopt en binnen een jaar sterft

de boom.

Wordt door het verstoppen van de houtvaten het transport van water geremd?

En wordt het transport van mineralen geremd?

A Het transport van water en van mineralen wordt niet geremd.

B Alleen het transport van water wordt geremd.

C Alleen het transport van mineralen wordt geremd.

D Zowel het transport van water als van mineralen wordt geremd.

opgave 16Slechter zien

Een mogelijke oorzaak van slechter zien is te weinig licht op het netvlies. Dit kan het gevolg zijn van het troebel worden van het hoornvlies of van de ooglens. Beide afwijkingen zijn goed te behandelen. Bij iemand met een troebel hoornvlies wordt vaak een hoornvliestransplantatie toegepast. Een troebele lens kan worden vervangen door een kunststoflens.

342p

In de afbeelding is de bouw van een oog weergegeven.

Welke letter geeft het hoornvlies aan? En welke letter geeft de ooglens aan?

Schrijf je antwoord zó op:

hoornvlies =.....................

ooglens =........................

351p

Veel mensen hebben op latere leeftijd een leesbril nodig, omdat ze niet meer

goed dichtbij kunnen zien.

Waardoor hebben oudere mensen vaak een bril nodig om te kunnen lezen?

A De ooglens kan niet meer bol genoeg worden.

B De ooglens kan niet meer plat genoeg worden.

C De pupil kan niet meer groot genoeg worden.

D De pupil kan niet meer klein genoeg worden.

361p

Een veel ernstiger afwijking die ook vooral bij oudere mensen voorkomt, is

maculadegeneratie of MD. Dit ontstaat als zintuigcellen in de gele vlek

afsterven. Hierdoor gaan mensen steeds slechter zien in het midden van het

gezichtsveld (zie de afbeelding).

Hoe heten de zintuigcellen die door MD afsterven? En in welke laag van het oog

bevinden ze zich?

A kegeltjes in het netvlies

B kegeltjes in het vaatvlies

C staafjes in het netvlies

D staafjes in het vaatvlies

opgave 17Zwangerschap

Lees eerst informatie 1 tot en met 6 en beantwoord dan vraag 37 tot en met 48. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.

In de afbeelding van informatie 1 is een deel van het voortplantingsstelsel van een vrouw weergegeven. → Geef de naam van het orgaan dat is aangegeven met het cijfer 1.

In de afbeelding van informatie 1 worden enkele gebeurtenissen weergegeven. → Geef de namen van de gebeurtenissen die aangegeven worden met P en met Q. Schrijf je antwoord zó op: P = .................................. Q = .................................

In informatie 2 staat dat de werking van een zwangerschapstest bestaat uit het aantonen van het hormoon hCG. Door welk orgaan wordt dit hormoon uit het bloed van de moeder verwijderd? A door de hypofyse B door de nieren C door de placenta

Drie orgaanstelsels van een embryo zijn: het bloedvatenstelsel, het uitscheidingsstelsel en het zenuwstelsel. Van welke twee van deze orgaanstelsels is de ontwikkeling al begonnen aan het eind van de eerste zwangerschapsmaand? A van het bloedvatenstelsel en van het uitscheidingsstelsel B van het bloedvatenstelsel en van het zenuwstelsel C van het uitscheidingsstelsel en van het zenuwstelsel