bronnen

Eindexamen biologie vmbo kb 2008, tijdvak 2

bij dit examen

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.

opgave 1Twee organen

In de afbeelding zijn in een torso twee organen aangegeven.
figuur bij de opgave
12puitwerkbijlage
Op de uitwerkbijlage staat een tabel met vier levenskenmerken.
Geef in deze tabel met een kruisje aan welk levenskenmerk bij orgaan P en
welk levenskenmerk bij orgaan Q hoort.

opgave 2Bescherming

In de afbeelding zijn vier verschillende organen met een letter aangegeven.
Deze organen spelen onder andere een rol bij het tegenhouden of onschadelijk
maken van ziekteverwekkers.
figuur bij de opgave
21p
Wat is de naam van orgaan S?
31p
Noem een manier waarop ziekteverwekkers worden tegengehouden in
orgaan P.
41p
Waardoor worden ziekteverwekkers onschadelijk gemaakt in orgaan Q?

opgave 3Slijtage van het gebit

Het gebit wordt beschermd door een hard laagje op de tanden en kiezen. Toch slijt het gebit in de loop van de jaren. Door te vaak en te hard je tanden te poetsen, kunnen er groeven in het gebit ontstaan. Ook zure…

Het gebit wordt beschermd door een hard laagje op de tanden en kiezen. Toch slijt het gebit in de loop van de jaren. Door te vaak en te hard je tanden te poetsen, kunnen er groeven in het gebit ontstaan. Ook zure stoffen in eten en drinken tasten de harde buitenlaag van het gebit aan. De laag wordt daardoor zachter en kan dan makkelijk weggepoetst worden. Na het doorslikken van de zuren kan de laag zich binnen ongeveer een half uur herstellen. In ernstige gevallen van gebitsslijtage is het harde buitenlaagje op veel plaatsen verdwenen en wordt ook de zachtere laag daaronder aangetast.

52p
In de tekst worden twee delen van een tand of kies genoemd die door slijtage
aangetast kunnen worden.
In de afbeelding is een doorsnede van een kies weergegeven.
figuur bij de opgave
Geef de letters en de namen van de delen die volgens de tekst aangetast
kunnen worden door slijtage.
Schrijf je antwoord zó op:
letter =..........., naam =...........................
letter =..........., naam =...........................
61p
Leerlingen in een klas krijgen de opdracht om de informatie over gebitsslijtage te
lezen. Daarna moeten ze een advies geven om slijtage tegen te gaan.
Drie leerlingen geven de volgende adviezen:
Arif: “Je moet zure dranken niet in één keer opdrinken, maar langzaam en
met kleine slokjes tegelijk.”
Bas: “Na het eten van zuur voedsel, moet je een uur wachten voordat je je
tanden gaat poetsen.”
Chantal: “Je moet tweemaal per dag krachtig je tanden poetsen met een harde
tandenborstel”.
Wie geeft een juist advies volgens de informatie?
A Arif
B Bas
C Chantal

opgave 4De Kaspische zee

In de Kaspische zee komt een soort zeerob voor, die zich vooral voedt met kilka, een kleine vissoort. De kilka wordt ook veel gevangen door mensen die langs de kust van de zee wonen. Kilka voedt zich met dierlijk…

In de Kaspische zee komt een soort zeerob voor, die zich vooral voedt met kilka, een kleine vissoort. De kilka wordt ook veel gevangen door mensen die langs de kust van de zee wonen. Kilka voedt zich met dierlijk plankton. Het voedsel van dierlijk plankton bestaat uit plantaardig plankton. Enkele jaren geleden kwam de kamkwal, een kwallensoort uit Amerika, in de Kaspische zee terecht. Waarschijnlijk was deze kwal met ballastwater in schepen vanuit Amerika aangevoerd. De kamkwal, die zich onder ander voedt met dierlijk plankton, heeft zich in de Kaspische zee zeer snel vermeerderd.

72p
In de tekst worden verschillende groepen organismen genoemd.
Schrijf een voedselketen op met vier van deze groepen organismen.

opgave 5Vogelvoer

81p
Veel mensen houden kanaries als huisdier. Kanaries eten vooral zaden.
In de afbeelding zijn enkele typen snavels weergegeven.
snaveltype 1 snaveltype 2 snaveltype 3
Welk type snavel heeft een zaadetende vogel zoals een kanarie?
A snaveltype 1
B snaveltype 2
C snaveltype 3
91p
In een bepaald soort vogelvoer komt een stof voor die FOS heet. Een
onderzoeker vraagt zich af of FOS beschermt tegen darminfecties. Hij weet dat
FOS de groei van nuttige darmbacteriën bevordert, maar niet van bijvoorbeeld
Salmonella bacteriën. Deze kunnen darminfecties veroorzaken.
Hij doet een experiment met twee groepen kanaries.
Groep 1 krijgt een aantal weken voer zonder FOS, groep 2 krijgt in dezelfde
periode hetzelfde soort voer, maar dan met FOS. Beide groepen vogels worden
besmet met Salmonella bacteriën.
De resultaten van dit experiment staan weergegeven in het diagram.
%
100
zieke dieren
80
60
40
20
0
groep 1
groep 2
Schrijf een conclusie op uit de resultaten van dit experiment die past bij de
onderzoeksvraag.

opgave 6Tulpen

In het voorjaar bloeien in veel tuinen en plantsoenen tulpen. Deze zijn meestal opgegroeid uit bollen die in het najaar in de grond zijn gestopt. In zo’n bol is reservevoedsel opgeslagen. In het voorjaar worden…

In het voorjaar bloeien in veel tuinen en plantsoenen tulpen. Deze zijn meestal opgegroeid uit bollen die in het najaar in de grond zijn gestopt. In zo’n bol is reservevoedsel opgeslagen. In het voorjaar worden voedingsstoffen uit de bol gebruikt voor de groei van enkele groene bladeren en een bloem.

101p
Van welke voedingsstof is vooral veel in een tulpenbol opgeslagen?
A eiwit
B vet
C zetmeel
112p
In tulpen kunnen na bestuiving door insecten zaden worden gevormd.
Geef twee kenmerken van tulpen waaruit afgeleid kan worden dat ze door
insecten worden bestoven.
121p
Welke letter uit de afbeelding geeft het deel aan waarin zaden gevormd worden?
A letter P
B letter Q
C letter R
131p
Kan een tulp zich geslachtelijk voortplanten? En kan een tulp zich
ongeslachtelijk voortplanten?
A alleen geslachtelijk
B alleen ongeslachtelijk
C zowel geslachtelijk als ongeslachtelijk

opgave 7Horen

141p
Om te kunnen horen moeten geluidsprikkels worden omgezet in impulsen, die
dan naar het centraal zenuwstelsel worden geleid. Verschillende delen van het
gehoororgaan en het zenuwstelsel hebben daarbij een functie.
In de afbeelding is onder andere het oor weergegeven.
gehoor- slakken- beentjes huis gehoor- zenuw
De functie van deel P in de afbeelding is het opvangen van geluidstrillingen.
Hoe heet P?
152puitwerkbijlage
Op de uitwerkbijlage staan in een schema drie andere delen van het oor. In het
schema staan ook de functies van die delen.
Zet in het schema een lijn tussen elke naam en de bijbehorende functie.
161p
In welk deel van het zenuwstelsel worden de impulsen verwerkt, zodat je een
geluid bewust hoort?
A in de grote hersenen
B in de hersenstam
C in de kleine hersenen
D in het ruggenmerg

opgave 8Zuurstofopname

172p
Het bloed neemt zuurstof op uit de lucht die je inademt.
Zuurstof is nodig voor de verbranding.
Hieronder is de verbranding in een schema weergegeven.
…….. (P) …… + zuurstof …….. (Q) …… + water (+ energie)
Wat moet bij P en bij Q ingevuld worden om het schema volledig te maken?
Schijf je antwoord zó op:
P =...............................................
Q =..............................................
182p
Voordat zuurstof wordt opgenomen, passeert de ingeademde lucht een aantal
delen van het ademhalingsstelsel.
In de afbeelding zijn enkele delen van het ademhalingsstelsel met een letter
aangegeven.
figuur bij de opgave
Hoe heet het deel dat is aangegeven met de letter R? En hoe heet het deel
dat is aangegeven met de letter S?
Schijf je antwoord zó op:
R =...............................................
S =...............................................

opgave 9De weg van het voedsel

Er is een onderzoek gedaan naar de snelheid waarmee het voedsel door het
verteringskanaal gaat (zie de afbeelding).
gemiddelde doorgangstijden 10 seconden 3 uur 7-9 uur 25-30 uur 30-120 uur anus
191p
Het voedsel wordt door peristaltische bewegingen door het verteringskanaal
geduwd.
Geef nog een andere functie van peristaltische bewegingen.
202p
Terwijl het voedsel door het verteringskanaal gaat, worden er onder andere
enzymen aan toegevoegd.
In de afbeelding is een aantal delen van het verteringskanaal met letters
aangegeven.
Geef de letters van de twee delen van het verteringskanaal waarin enzymen
aan het voedsel worden toegevoegd.
211p
Naast enzymen wordt er ook gal aan het voedsel toegevoegd.
In welk deel van het verteringskanaal wordt gal aan het voedsel toegevoegd?
A in de slokdarm
B in de twaalfvingerige darm
C in de dunne darm
D in de dikke darm
221p
Na opname van verteerde voedingsstoffen in het bloed blijven er onverteerbare
voedselresten over. In de dikke darm wordt veel water uit deze resten
opgenomen, waardoor ze ingedikt worden.
Wat is de gemiddelde doorgangstijd in de dikke darm?

opgave 10Hib-ziekten

Hib is de afkorting van de naam van een bacterie die bij mensen kan voorkomen in de slijmvliezen van de luchtwegen. Meestal veroorzaakt dit geen ernstige ziekteverschijnselen, omdat witte bloedcellen in de…

Hib is de afkorting van de naam van een bacterie die bij mensen kan voorkomen in de slijmvliezen van de luchtwegen. Meestal veroorzaakt dit geen ernstige ziekteverschijnselen, omdat witte bloedcellen in de slijmvliezen de bacteriën onschadelijk maken.

231p
Noem een manier waarop witte bloedcellen bacteriën bestrijden.
241p
Soms dringt de Hib-bacterie toch verder het
lichaam binnen en veroorzaakt een ziekte zoals
bloedvergiftiging, hersenvliesontsteking of
longontsteking. Ook kunnen ernstige problemen
ontstaan met ademhalen door het opzwellen van
een ontstoken strotklepje.
Welke letter uit de afbeelding geeft het strotklepje
aan?
A letter P
B letter Q
C letter R
figuur bij de opgave

opgave 11Hartwormen

Hartwormen kunnen onder andere in het bloedvatenstelsel van een hond voorkomen. Ze worden als microscopisch kleine larven door muggen overgebracht. In het lichaam van de hond ontwikkelen ze zich verder (zie de afbeelding). Een mug steekt een geinfecteerde hond en neemt met het bloed larven van…

Hartwormen kunnen onder andere in het bloedvatenstelsel van een hond voorkomen. Ze worden als microscopisch kleine larven door muggen overgebracht. In het lichaam van de hond ontwikkelen ze zich verder (zie de afbeelding). Een mug steekt een geinfecteerde hond en neemt met het bloed larven van Larven van Wormen komen in van het hart terecht en worden daar volwassen.

Kunnen de larven van de hartworm bij een hond voorkomen in de grote bloedsomloop? En kunnen ze voorkomen in de kleine bloedsomloop? A alleen in de grote bloedsomloop B alleen in de kleine bloedsomloop C zowel in de grote als in de kleine bloedsomloop
opgave als beeld van het examen
Bij honden met volwassen hartwormen stroomt minder bloed naar de longen, omdat de wormen zich ophopen in deel P van het hart (zie de afbeelding). Hoe heet deel P van het hart? A linkerboezem B linkerkamer C rechterboezem D rechterkamer

opgave 12Een reflex bij baby’s

Bij baby’s komen verschillende reflexen voor. Zo treedt de zoekreflex op als een baby aan de zijkant van de mond wordt aangeraakt. Door deze reflex draait de baby het hoofdje en gaat op zoek naar iets om op te zuigen.
271p
Bij de zoekreflex ontstaan impulsen door het aanraken van de mond.
Gaan deze impulsen via bewegingszenuwcellen naar het centrale zenuwstelsel?
En gaan deze impulsen via gevoelszenuwcellen naar het centrale zenuwstelsel?
A alleen via bewegingszenuwcellen
B alleen via gevoelszenuwcellen
C zowel via bewegingszenuwcellen als via gevoelszenuwcellen

opgave 13Netvliesloslating

Bij het ouder worden kunnen er door veranderingen in het glasachtig lichaam scheurtjes ontstaan in het netvlies. Er kan dan vocht tussen het netvlies en het vaatvlies komen. Dit wordt een netvliesloslating genoemd.…

Bij het ouder worden kunnen er door veranderingen in het glasachtig lichaam scheurtjes ontstaan in het netvlies. Er kan dan vocht tussen het netvlies en het vaatvlies komen. Dit wordt een netvliesloslating genoemd. Het deel van het netvlies dat losgelaten is, kan niet meer goed functioneren. Wanneer een netvliesloslating niet wordt behandeld, kan dat leiden tot slecht zien of zelfs tot blindheid.

282p
In de afbeelding is een doorsnede van een oog weergegeven.
P Q R S T U
Welke letter geeft het glasachtig lichaam aan? En welke letter geeft het
netvlies aan?
Schijf je antwoord zó op:
glasachtig lichaam = letter.............
netvlies = letter..............................
291p
Brahim en Coby maken een werkstuk over oogafwijkingen en bespreken samen
de gevolgen van een netvliesloslating.
Brahim beweert: “Als gevolg van een netvliesloslating kan de lens niet meer
accommoderen.”
Coby beweert: “Als gevolg van een netvliesloslating kunnen lichtprikkels niet
meer goed omgezet worden in impulsen.”
Zijn de beweringen van Brahim en Coby juist?
A Geen van beide beweringen is juist.
B Alleen de bewering van Brahim is juist.
C Alleen de bewering van Coby is juist.
D Zowel de bewering van Brahim als van Coby is juist.

opgave 14PCOS

PCOS is de afkorting van de naam van een aandoening die de meest voorkomende oorzaak is van onvruchtbaarheid bij vrouwen. Bij deze aandoening bevinden zich veel cysten, met vocht gevulde blaasjes, in de eierstokken.
301p
In de afbeelding zijn enkele organen in het onderlichaam van een vrouw
schematisch weergegeven.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft een eierstok aan?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
E letter T
311p
De cysten ontstaan doordat eicellen niet volledig rijp worden. Het gevolg is, dat
het vrijkomen van rijpe eicellen uit de eierstokken niet of onregelmatig gebeurt.
Ook het optreden van menstruaties is zeer onregelmatig.
Hoe heet het vrijkomen van een rijpe eicel uit een eierstok?
321p
Vrouwen met PCOS maken vaak te veel mannelijk geslachtshormoon aan,
waardoor hun lichaam een mannelijk beharingspatroon heeft.
Door welk deel van de voortplantingsorganen worden geslachtshormonen
geproduceerd?
A alleen door de eierstokken
B alleen door de eileiders
C zowel door de eierstokken als door de eileiders

opgave 15Koolhydraten

Koolhydraten zijn een belangrijke bron van energie in de voeding. In de tabel staat hoeveel van de met de voeding opgenomen energie in Nederland gemiddeld wordt geleverd door koolhydraten. Voedingsdeskundigen raden…

Koolhydraten zijn een belangrijke bron van energie in de voeding. In de tabel staat hoeveel van de met de voeding opgenomen energie in Nederland gemiddeld wordt geleverd door koolhydraten. Voedingsdeskundigen raden een andere verdeling van de energiebijdrage in de voeding aan (zie de tabel). deel van de energierijke stoffen energiebijdrage in de voeding (%) werkelijk aanbevolen suikers 22 15 overige koolhydraten 23 40 andere energierijke stoffen 55 45

331p
In de tabel worden ‘andere energierijke stoffen’ genoemd.
Welke stoffen kunnen dit zijn?
A alleen eiwitten
B alleen vetten
C zowel eiwitten als vetten
342puitwerkbijlage
Zet op de uitwerkbijlage de gegevens van de tabel uit in een diagram met twee
staven.
De onderstaande afbeelding geeft de verschillen weer tussen een gemiddeld menu in de noordelijke helft en in de zuidelijke helft van de wereld. Op elke lijn staat voor een bepaalde groep voedingsmiddelen aangegeven…

De onderstaande afbeelding geeft de verschillen weer tussen een gemiddeld menu in de noordelijke helft en in de zuidelijke helft van de wereld. Op elke lijn staat voor een bepaalde groep voedingsmiddelen aangegeven hoe groot de afwijking is van het wereldgemiddelde. granen Legenda: alcoholische wortels en knollen dranken noorden specerijen en zoetstoffen genotsmiddelen zuiden olieen en vetten bonen wereld gemiddelde melk groenten en fruit vis vlees eieren

351p
Welke groep voedingsmiddelen uit de afbeelding bevat veel zetmeel?
A eieren
B vis
C vlees
D wortels en knollen
362p
Noem twee groepen voedingsmiddelen waarvan volgens de afbeelding in de
noordelijke helft van de wereld minder gegeten wordt dan het
wereldgemiddelde.

opgave 16“Zieke organen”

371p
In een artikel staat het volgende:
Als de werking van organen vermindert, is dat meestal goed te merken.
Zo kunnen geheugenproblemen ontstaan bij mensen van wie bepaalde delen van
de hersenen onvoldoende werken.
Bij anderen komen teveel giftige stoffen, zoals alcohol en medicijnen, in het
bloed voor. De oorzaak is dat zulke stoffen in het lichaam niet meer goed worden
afgebroken.
Drie organen zijn: de alvleesklier, de lever en de maag.
In welk van deze organen vindt deze afbraak vooral plaats?
A in de alvleesklier
B in de lever
C in de maag

opgave 17Ziek van de natuur

Lees eerst informatie 1 tot en met 4 en beantwoord dan vraag 38 tot en met 49.
Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.
381p
Hebben de ziekteverwekkers van malaria celkernen? En hebben ze celwanden?
A geen van beide
B alleen celkernen
C alleen celwanden
D zowel celkernen als celwanden
391p
Een bepaalde malariaparasiet die het lichaam van een mens is
binnengedrongen, is resistent tegen een bepaald antimalariamiddel. De
parasieten die in het bloed uit deze parasiet ontstaan, zijn ook resistent.
Geef een verklaring dat deze nakomelingen ook resistent zijn met behulp
van informatie 1.1.
401p
In het diagram is de lichaamstemperatuur weergegeven van iemand met malaria
gedurende enkele dagen. Een deel van de grafiek is niet getekend.
lichaams- temperatuur 41 ( C) 40 39 38 37 36 dag 1 dag 2 dag 3 dag 4 tijd (dagen)
Welk van de onderstaande diagrammen geeft het ontbrekende deel van de
grafiek juist weer? Gebruik hierbij informatie 1.1.
diagram 1
lichaams- temperatuur 41 ( C) 40 39 38 37 36 dag 1 dag 2 dag 3 dag 4 tijd (dagen)
diagram 2
lichaams- temperatuur 41 ( C) 40 39 38 37 36 dag 1 dag 2 dag 3 dag 4 tijd (dagen)
diagram 3
lichaams- temperatuur 41 ( C) 40 39 38 37 36 dag 1 dag 2 dag 3 dag 4 tijd (dagen)
A diagram 1
B diagram 2
C diagram 3
411p
Muggen leggen hun eitjes in het water, waarin zich ook de larven ontwikkelen.
Op welke manier nemen de muggenlarven zuurstof op?
A met kieuwen uit de lucht
B met kieuwen uit het water
C met tracheeën uit de lucht
D met tracheeën uit het water
421p
Leg uit dat malaria kan worden bestreden door het droogleggen van plassen en
moerassen.
432p
In informatie 1.4 staat dat het antimalariamiddel Lariam gebruikt kan worden als
noodbehandeling.
Hoeveel tabletten Lariam mag een kind dat 50 kg weegt maximaal gebruiken
bij zo’n noodbehandeling? Leg je antwoord uit met behulp van een
berekening.
441p
In vossenpoep die onderzocht wordt, vindt men een stukje weefsel. Men vraagt
zich af of het een stukje weefsel is van de vos zelf of van een vossenlintworm.
De cellen hebben een celmembraan en een celkern.
Kan dit een stukje weefsel van de vos zelf zijn? Zo nee, waardoor niet?
A Ja
B Nee, want cellen van de vos hebben geen celmembraan.
C Nee, want cellen van de vos hebben geen celkern.
D Nee, want cellen van de vos hebben geen celmembraan en geen celkern.
452p
Leidt uit de informatie af in welke periode tussen 1961 en 1985 in Nederland
mensen besmet zijn geraakt met rabiës. En door welke diersoorten kunnen ze
besmet zijn geraakt volgens de informatie?
Schrijf je antwoord zó op:
periode: ………………………………………………….
diersoorten: ……………………………………………..
461p
Zal iedereen die door een teek gebeten wordt de ziekte van Lyme krijgen? Leg
je antwoord uit met behulp van informatie 4.
471p
Is een teek die een hond bijt een consument, een producent of een reducent?
A een consument
B een producent
C een reducent
482p
Noem twee orgaanstelsels die volgens de informatie door de ziekte van Lyme
aangetast kunnen worden.
Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.
492p
Nora brengt haar vakantie door op een camping bij de duinen. Ze maakt een
lange wandeling in de omgeving. Als ze weer terug is op de camping merkt ze,
dat er een teek op haar been zit.
In de afbeelding is een plattegrond weergegeven van het gebied waar Nora
heeft gewandeld. Vier delen zijn aangegeven met een cijfer.
1 2 3 4 Legenda: 0 1,5 3 km water weiland bos bebouwde kom open duingebied spoorlijn
In welk van die delen zal de kans dat Nora de teek opliep het grootst zijn
geweest? Leg je antwoord uit.