bronnen

Eindexamen biologie vmbo kb 2007, tijdvak 1

bij dit examen

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.

opgave 1Borst- en buikholte

In de afbeelding is een aantal organen in de borst- en buikholte van een man weergegeven.
11p
Van welke twee orgaanstelsels zijn delen in de buikholte getekend?
A van het uitscheidingsstelsel en van het verteringsstelsel
B van het uitscheidingsstelsel en van het voortplantingsstelsel
C van het verteringsstelsel en van het voortplantingsstelsel

opgave 2Micro-organismen

Er wordt een experiment gedaan met drie verschillende glazen potten met water en micro-organismen (zie de afbeelding). water met algen water met bacteriën water met pantoffeldiertjes R S T
21p
De potten staan in het licht. Regelmatig wordt de hoeveelheid zuurstof in het
water gemeten. De resultaten zijn weergegeven in onderstaand diagram.
P hoeveelheid zuurstof tijd
Lijn P geeft de resultaten van de metingen in één van de potten weer.
Geef de letter van de pot die bij lijn P hoort.
31p
De celbouw van de verschillende soorten micro-organismen wordt met elkaar
vergeleken.
Welke organismen hebben een celkern?
A alleen de algen en de bacteriën
B alleen de algen en de pantoffeldiertjes
C alleen de bacteriën en de pantoffeldiertjes
D zowel de algen, de bacteriën als de pantoffeldiertjes

opgave 3Ontwikkeling van cellen

Uit een bevruchte eicel groeit een baby. Die baby bestaat uiteindelijk uit veel
verschillende soorten cellen.
Na een bevruchting ontstaat door gewone celdelingen een bolletje cellen. Een
aantal van deze cellen vormt met een deel van de baarmoederwand de
placenta. De overige cellen worden stamcellen genoemd. Deze stamcellen
vormen verschillende lagen in het embryo, waaruit verschillende soorten cellen
ontstaan (zie de afbeelding).
bevruchte eicel gewone celdelingen wordt deel van de placenta buitenste middelste binnenste laag laag laag huid- pigment- skeletspier- darmspier- schildklier- cellen cellen cellen cellen cellen zenuw- hartspier-…

bevruchte eicel gewone celdelingen wordt deel van de placenta buitenste middelste binnenste laag laag laag huid- pigment- skeletspier- darmspier- schildklier- cellen cellen cellen cellen cellen zenuw- hartspier- nier- alvleesklier- long- cellen cellen cellen cellen cellen

42p
In de afbeelding hiernaast is een embryo
weergegeven. Drie organen zijn met letters
aangegeven.
In welke organen van het embryo
bevinden zich de soorten cellen die
hierboven met nummer 4, 6 en 10 zijn
aangegeven?
Schrijf je antwoord zó op:
soort cel 4 = letter............
soort cel 6 = letter............
soort cel 10 = letter..........
Gebruik elke letter één keer.
figuur bij de opgave
51p
In een embryo worden onder andere zenuwcellen gevormd.
In de afbeelding boven de vorige vraag zijn geen zenuwcellen getekend.
Hieronder zijn vier soorten cellen weergegeven.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft een zenuwcel aan?
A letter S
B letter T
C letter U
D letter V
61p
In het bloed in de navelstreng bevinden zich ook stamcellen.
Is het bloed in de navelstreng van de moeder, van de baby of van allebei?
A alleen van de baby
B alleen van de moeder
C zowel van de baby als van de moeder
71p
Ook in volwassenen komen nog stamcellen voor. Hieruit ontstaan onder andere
bloeddeeltjes.
Waar in het lichaam worden bloeddeeltjes gevormd?
A in de lever
B in het beenmerg
C in het ruggenmerg

opgave 4Borstkas

In de afbeelding zijn onder andere delen van de borstkas en de schoudergordel weergegeven. gewrichts- kom 1 kleine borstspier 2
82p
Twee botten zijn in de afbeelding aangegeven met de letters P en Q.
Geef de namen van P en van Q.
Schrijf je antwoord zó op:
P =...................................
Q =...................................
92p
In de afbeelding boven vraag 8 zijn drie plaatsen met een cijfer aangegeven.
Hieronder zijn drie soorten weefsel weergegeven: R, S en T.
tekening R tekening S tekening T
Welk van deze drie weefsels bevindt zich op de plaats die door cijfer 2 wordt
aangegeven? Leg je antwoord uit.
101p
In de afbeelding is een gewrichtskom in het schouderblad aangegeven.
Van welk type gewricht maakt deze kom deel uit?
A van een kogelgewricht
B van een rolgewricht
C van een scharniergewricht
111p
In de afbeelding is de kleine borstspier aangegeven. Deze spier is onder andere
bevestigd aan het schouderblad.
Hoe is deze spier verbonden met het schouderblad?
A met een pees
B met een spierschede
C met een spiervezel
D met kraakbeen

opgave 5Ziekte van Huntington

121p
De ziekte van Huntington is een erfelijke aandoening die bepaalde delen van de
hersenen aantast.
Hieronder is van twee verschillende personen een chromosomenpaar afgebeeld.
De genen die bepalen of iemand de ziekte van Huntington wel of niet heeft, zijn
aangegeven met letters.
geen ziekte van wel ziekte van Huntington Huntington
Is het gen voor de ziekte van Huntington dominant of recessief? Of is dit niet uit
de gegevens op te maken?
A Het gen is dominant.
B Het gen is recessief.
C Dit is niet uit de gegevens op te maken.

opgave 6Medicijnen

131p
Iemand neemt een medicijn in. Stoffen uit het medicijn worden in het bloed
opgenomen en komen uiteindelijk ook in de cellen van een ziek orgaan terecht.
In onderstaande afbeelding is schematisch weergegeven welke weg deze
stoffen afleggen vanuit een haarvat naar zo’n cel. De stoffen passeren op hun
weg de plaats die in de afbeelding is aangegeven met de letter P.
cel haarvat
Wat bevindt zich op plaats P?
A bloed
B lymfe
C weefselvloeistof
In een bijsluiter van medicijnen staat onder andere informatie over de manier waarop een medicijn ingenomen moet worden. Hieronder is een deel van zo’n bijsluiter weergegeven. Hoe moet ik dit middel gebruiken? Kijk…

In een bijsluiter van medicijnen staat onder andere informatie over de manier waarop een medicijn ingenomen moet worden. Hieronder is een deel van zo’n bijsluiter weergegeven. Hoe moet ik dit middel gebruiken? Kijk voor de dosering altijd op het etiket van de apotheek. Neem de tablet of capsule in zonder kauwen. U mag de capsule eventueel wel openmaken, maar slik de korrels die erin zitten in hun geheel door met wat water. Als u de korrels uit de capsule stuk kauwt, gaat het laagje dat beschermt tegen de inwerking van zuur kapot. Het middel wordt dan afgebroken voordat het in de dunne darm aankomt.

141p
In onderstaande afbeelding is het verteringskanaal weergegeven.
Q R S T
Welke letter geeft de plaats aan waar het middel volgens de bijsluiter wordt
afgebroken als het medicijn wordt stuk gekauwd?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T
De afbeelding hieronder laat verschillende plaatsen in het lichaam zien waar
medicijnen kunnen worden opgenomen.
in het oog in het oor oraal (via de mond) sublinguaal (onder de tong) bloed intramusculair (in de spieren) intraveneus (in de ader) subcutaan (onderhuids) op de huid rectaal (in de anus) vaginaal (in de vagina)
151p
In bovenstaande afbeelding is aangegeven, dat een medicijn rectaal of vaginaal
toegediend kan worden.
Hieronder is een deel van het onderlichaam van een vrouw weergegeven.
X Y Z
Welke letter geeft de plaats aan waar een medicijn vaginaal wordt toegediend?
A letter X
B letter Y
C letter Z

opgave 7Dwerggroei

161p
Een bepaalde vorm van dwerggroei wordt veroorzaakt door een dominant
gen (A).
In de afbeelding is een stamboom weergegeven van een familie waarin dit gen
voorkomt.
P
Legenda: man met dwerggroei vrouw met dwerggroei man met normale groei vrouw met normale groei
Wat is het genotype van persoon P?
A AA
B Aa
C aa

opgave 8Nieren

171p
In de nieren worden verschillende stoffen uit het bloed verwijderd en met de
urine uitgescheiden.
Hieronder wordt onder andere een nier weergegeven.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft een plaats aan waar urine stroomt?
181p
Wanneer wordt er door de nieren urine geproduceerd?
A alleen nadat je iets hebt gedronken
B alleen tijdens het plassen
C vierentwintig uur per dag

opgave 9Teckels

191p
Het uiterlijk van het hondenras teckel is in de loop van de tijd veranderd door
kunstmatige selectie (zie de afbeelding).
figuur bij de opgave
Noem een kenmerk uit de afbeelding waarop gelet is bij de kunstmatige
selectie.

opgave 10Inspanning

202p
Bij inspanning neemt de verbranding in het lichaam toe.
Het schema hieronder stelt de verbranding voor.
zuurstof + brandstof energie + ……P…… + ……Q……..
Wat moet bij P en bij Q ingevuld worden om het schema volledig te maken?
Schrijf je antwoord zó op:
P =...................................
Q =...................................
Bij inspanning is de hoeveelheid bloed die naar verschillende organen toestroomt anders dan bij rust (zie de afbeelding hieronder). bloedtoevoer bij inspanning botten spieren darmen nieren hersenen hartspier…

Bij inspanning is de hoeveelheid bloed die naar verschillende organen toestroomt anders dan bij rust (zie de afbeelding hieronder). bloedtoevoer bij inspanning botten spieren darmen nieren hersenen hartspier bloedtoevoer bij rust

211p
Bij inspanning wordt meer bloed met zuurstof naar de spieren gevoerd.
Hoe heten de bloeddeeltjes die zuurstof vervoeren?
221p
In de spieren is een voorraad brandstof opgeslagen, die bij inspanning kan
worden gebruikt.
In welke vorm is brandstof in spieren opgeslagen?
A in de vorm van glucose
B in de vorm van glycogeen
C in de vorm van zetmeel
231p
Welke letter in de afbeelding geeft de organen aan waarvan de bloedtoevoer in
percentages het meest afneemt bij inspanning?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
E letter T
F letter U

opgave 11Resusbaby

Bij mensen komen verschillende bloedgroepen voor, bijvoorbeeld resusnegatief en resuspositief. Als een resusnegatieve vrouw in verwachting is van een resuspositieve baby, wordt onder bepaalde omstandigheden in het…

Bij mensen komen verschillende bloedgroepen voor, bijvoorbeeld resusnegatief en resuspositief. Als een resusnegatieve vrouw in verwachting is van een resuspositieve baby, wordt onder bepaalde omstandigheden in het bloed van de moeder antiresus gemaakt. Deze antistof komt dan via de placenta in het bloed van de baby terecht. Het gevolg is dat rode bloedcellen van de baby in grote hoeveelheden worden afgebroken. Zo’n baby wordt een resusbaby genoemd. Rode bloedcellen worden afgebroken in de lever. Bij de afbraak komt er een stof vrij die bilirubine heet. Bij een resusbaby komt zoveel bilirubine in het bloed, dat het schadelijk is. Na de geboorte wordt het bloed van de baby vervangen door bloed van een donor. Dit wordt een wisseltransfusie genoemd.

242p
In de afbeelding is wat bloed weergegeven zoals het te zien is met behulp van
een bepaalde microscoop.
figuur bij de opgave
vergroting 75.000 x
Welke letter geeft een rode bloedcel aan? Leg uit waaraan je dat in de
afbeelding kunt zien.
251p
Als gevolg van antiresus in het bloed van een resusbaby worden rode
bloedcellen afgebroken.
Door welke cellen is dit antiresus gemaakt?
A door rode bloedcellen van de baby
B door rode bloedcellen van de moeder
C door witte bloedcellen van de baby
D door witte bloedcellen van de moeder
261p
Bilirubine wordt met het bloed uit de lever afgevoerd door een ader die in de
afbeelding is weergegeven met de letter P.
figuur bij de opgave
Hoe heet bloedvat P?

opgave 12Een erfelijke ziekte

FH is een erfelijke ziekte die het gevolg is van een mutatie in een bepaald gen. FH-patiënten hebben te veel cholesterol in hun bloed. Cholesterol zet zich vast aan de wanden van de bloedvaten, die daardoor steeds…

FH is een erfelijke ziekte die het gevolg is van een mutatie in een bepaald gen. FH-patiënten hebben te veel cholesterol in hun bloed. Cholesterol zet zich vast aan de wanden van de bloedvaten, die daardoor steeds nauwer worden. Deze patiënten hebben daardoor al op jonge leeftijd een grote kans op een hartinfarct. FH-patiënten hebben meestal van één van beide ouders het gemuteerde gen geërfd en zijn heterozygoot. De kans om van beide ouders een gemuteerd gen te erven, is zeer klein. Deze kinderen sterven zeer jong.

271p
Wat is een mutatie?
281p
Peter is heterozygoot voor het FH-gen. Hana heeft de ziekte niet en is
homozygoot recessief.
Hoe groot is de kans dat een kind van Peter en Hana de ziekte FH krijgt?
A 0%
B 25%
C 50%
D 75%
E 100%
291p
Door cellen van een embryo te onderzoeken, kan soms vastgesteld worden of
het embryo een gen voor FH heeft.
Noem de naam van een techniek waarmee men cellen van een embryo kan
wegnemen voor onderzoek.

opgave 13Teunisbloem

301p
In de afbeelding is een tweejarige teunisbloem weergegeven. Het eerste jaar
vormt deze plant alleen een krans van bladeren dicht bij de grond, een
zogenaamd wortelrozet. De wortelrozet sterft ’s winters niet af en in het volgend
voorjaar groeit er een lange stengel met bloemen uit (zie de afbeelding).
zijkant van de plant plant van boven gezien 1e zomer 2e zomer
Kan een teunisbloem in de zomer van het eerste jaar zaad vormen? Leg je
antwoord uit.
311p
In de afbeelding is een bloem van de plant weergegeven met daaronder een
doorsnede van zo’n bloem. Klieren onder in de bloem maken nectar, die vooral
door vlinders wordt opgezogen. Naast de bloem zijn bij dezelfde vergroting de
kop van een bij en de kop van een vlinder afgebeeld.
kop van een kop van vlinder een bij
De nectar uit de teunisbloem wordt vooral opgezogen door vlinders en niet door
bijen.
Leg met behulp van de afbeelding uit dat vooral vlinders de nectar uit deze
bloemen opzuigen.

opgave 14Bloeddruk

Het hart klopt bij een volwassene in rust gemiddeld 70 maal per minuut. Bij
iedere hartslag wordt dan gemiddeld 70 ml bloed uit elke kamer weggepompt.
De bloeddruk wordt onder andere bepaald door de kracht waarmee het bloed de
bloedvaten in wordt gepompt.
In de afbeelding hieronder is het hart weergegeven.
holle longslag- aders ader aorta longader LB RB LK RK legenda: LB linkerboezem RB rechterboezem LK linkerkamer RK rechterkamer
321p
Hoeveel milliliter bloed pompt het hart volgens bovenstaande gegevens
gemiddeld per minuut de aorta in?
331p
Op een bepaald moment wordt de bloeddruk gemeten in de longslagader en in
de aorta.
Is de bloeddruk in de longslagader hoger of lager dan in de aorta? Of is de
bloeddruk in beide bloedvaten even hoog?
A De bloeddruk in de longslagader is hoger dan in de aorta.
B De bloeddruk in de longslagader is lager dan in de aorta.
C De bloeddruk in de longslagader is even hoog als in de aorta.
341p
Door een hoge bloeddruk kunnen beschadigingen in de wanden van de
bloedvaten ontstaan. Hierop zetten zich gemakkelijk vetten af, waardoor
bloedvaten langzaam nauwer worden. Vernauwing van bloedvaten kan leiden tot
schade aan organen.
Leg uit waardoor organen beschadigen als er te weinig bloed doorheen
stroomt.
351p
Als bepaalde bloedvaten, bijvoorbeeld een kransslagader, door vernauwing
verstopt raken, zijn de gevolgen zeer ernstig.
Naar welk orgaan wordt door de kransslagaders bloed toegevoerd?
A naar de hartspier
B naar de hersenen
C naar de lever
D naar de nieren
362p
Behalve de leefwijzen zijn ook eetgewoontes van invloed op de bloeddruk.
Iemand met hoge bloeddruk krijgt bijvoorbeeld het advies zo weinig mogelijk
zout te gebruiken. Zout bevat natrium, een stof die de bloeddruk bij veel mensen
verhoogt. In één gram keukenzout bevindt zich 400 mg natrium.
De bloeddruk van Tim is aan de hoge kant. Hij hoeft geen medicijnen te
gebruiken. Hij heeft geen overgewicht, maar besluit wel zijn eetgewoontes aan
te passen. Hij gaat voortaan mineraalzout gebruiken in plaats van keukenzout.
Mineraalzout bevat slechts 1/3 deel van de hoeveelheid natrium die zich in
keukenzout bevindt.
Tim gebruikt gemiddeld 9 gram zout per dag.
Hoeveel mg natrium krijgt hij gemiddeld per dag binnen als hij mineraalzout
gebruikt? Leg je antwoord uit met een berekening.
372p
In verband met zijn bloeddruk krijgt Tim adviezen om, naast zijn eetgewoontes,
ook zijn leefwijze aan te passen.
Noem twee van zulke adviezen.

opgave 15Borsten en moedermelk

In de puberteit beginnen bij een meisje de borsten te groeien. Het vetweefsel neemt toe en de melkklieren ontwikkelen zich. Als een vrouw zwanger is, ontwikkelen de melkklieren zich verder. Na de geboorte van de baby…

In de puberteit beginnen bij een meisje de borsten te groeien. Het vetweefsel neemt toe en de melkklieren ontwikkelen zich. Als een vrouw zwanger is, ontwikkelen de melkklieren zich verder. Na de geboorte van de baby gaan deze melkklieren moedermelk produceren. actieve niet actieve melkklier melkklier afvoerbuisje afvoerbuisje tepel tepel borst met niet-actieve borst met actieve melkklieren melkklieren

381p
De groei en ontwikkeling van borsten wordt geregeld door hormonen.
In de tabel staan onder andere enkele hormonen genoemd die in het lichaam
van een vrouw worden geproduceerd.
hormoonklier(en) naam van het hormoon het hormoon bevordert onder andere: hypofyse FSH de rijping van eicellen   LH de ovulatie   prolactine de productie van moedermelk eierstokken oestradiol de ontwikkeling van de geslachtsorganen en de secundaire geslachts- kenmerken   progesteron de ontwikkeling

hormoonklier(en) naam van het hormoon het hormoon bevordert onder andere: hypofyse FSH de rijping van eicellen   LH de ovulatie   prolactine de productie van moedermelk eierstokken oestradiol de ontwikkeling van de geslachtsorganen en de secundaire geslachts- kenmerken   progesteron de ontwikkeling van de melkklieren tijdens de zwangerschap

Hoe heet het hormoon dat de groei van de borsten regelt in de puberteit?
391p
Moedermelk is voor een pasgeboren baby de meest geschikte voeding.
In de tabel wordt de gemiddelde samenstelling van moedermelk vergeleken met
die van enkele andere melksoorten.
Tabel: gemiddelde samenstelling van verschillende melksoorten (per 100 g)
    eiwit- vet- kool- hydra- wa-   mineralen   vita- melksoort kJ ten (g) ten (g) ten (g) ter (g) natrium (mg) calcium (mg) ijzer (mg) mines (mg) geitenmelk 288 3,5 4,0 4,5 86 35 100 0,03 0,24 koemelk 288 3,3 4,1 4,7 87 48 120 0,00 1,24 moedermelk 285 1,0 4,0 7,0 88 20 30 0,10 4,11 schapenmelk 398 5

    eiwit- vet- kool- hydra- wa-   mineralen   vita- melksoort kJ ten (g) ten (g) ten (g) ter (g) natrium (mg) calcium (mg) ijzer (mg) mines (mg) geitenmelk 288 3,5 4,0 4,5 86 35 100 0,03 0,24 koemelk 288 3,3 4,1 4,7 87 48 120 0,00 1,24 moedermelk 285 1,0 4,0 7,0 88 20 30 0,10 4,11 schapenmelk 398 5,5 6,0 4,5 82 0 200 0,00 0,42

Welke melksoort levert de meeste energie per 100 g?
401p
Melk bestaat grotendeels uit water.
Van welke groep stoffen bevindt zich, naast water, de grootste hoeveelheid
in 100 g moedermelk?
412p
In de tabel worden drie soorten mineralen genoemd die zich in moedermelk
bevinden.
Van welk mineraal komt in moedermelk de grootste hoeveelheid voor? Voor
de opbouw van welk orgaanstelsel wordt dit mineraal vooral gebruikt?
Schrijf je antwoord zó op:
mineraal:..........................
orgaanstelsel:...................

opgave 16Paarden

Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 42 tot en met 51.
Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.
422p
In informatie 1 staat weergegeven hoe het moderne paard (Equus) zich volgens
de evolutietheorie heeft ontwikkeld.
Noem twee groepen waaruit zich, volgens de afbeelding, geen andere
paardachtigen hebben ontwikkeld.
432p
In informatie 2 staat het skelet van een paard afgebeeld.
Geef de namen van bot P en van bot Q uit de afbeelding.
Schrijf je antwoord zó op:
P =...................................
Q =...................................
442p
In informatie 3 is het verteringskanaal van een paard afgebeeld.
Welke twee cijfers geven delen aan waarin volgens de informatie veel micro-
organismen leven?
452p
Het speeksel van een paard heeft een andere samenstelling dan dat van de
mens.
Enkele functies van het speeksel van de mens zijn:
1 voedsel glad maken
2 bacteriën doden
3 zetmeel afbreken
Welke functie ontbreekt bij het speeksel van een paard? Leg je antwoord uit.
461p
Door micro-organismen afgebroken koolhydraten worden in het bloed
opgenomen en naar de lever gevoerd.
Hoe heet het bloedvat waardoor deze stoffen vanuit het verteringsstelsel naar
de lever worden gevoerd? (zie informatie 4)
A darmslagader
B leverslagader
C poortader
471p
Een paardenfokker wil met een lichtbehandeling het optreden van ovulaties
vervroegen naar de tweede week van februari.
In welke maand moet de fokker dan volgens de informatie uiterlijk beginnen
met die behandeling? (zie informatie 5)
481p
Een eicel van een merrie wordt bevrucht halverwege de maand mei.
In welke maand zal het jonge veulen geboren worden als de zwangerschap
normaal verloopt?
491p
Als tijdens de geboorte van een veulen de navelstreng breekt, bestaat de kans
op zuurstofgebrek. Deze kans is bij een normale geboorte minder groot dan bij
een stuitligging.
Leg met behulp van informatie 6 uit waardoor bij een normale geboorte de
kans op zuurstofgebrek minder groot is als de navelstreng breekt.
501p
In informatie 6 staat een normale geboorte afgebeeld.
Hoe heet deze fase van de geboorte?
A de nageboorte
B de ontsluiting
C de uitdrijving
D het indalen
511p
De kleur van een paard wordt onder andere bepaald door het Tobiano-gen.
Wat is het genotype voor dit gen van paard P uit informatie 7?
A TT
B Tt
C tt