Eindexamen biologie vmbo kb 2000 tijdvak 2

bij dit examen

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

opgave 1Een gewricht

Afbeelding 1 geeft een gewricht van een volwassen mens weer.

afbeelding 1

12p

Waar in het lichaam komt het afgebeelde gewricht voor?

in de elleboog

in de pols

in de schouder

22p

Op welke van de aangegeven plaatsen komt kraakbeen voor?

alleen op de plaatsen 1 en 2

alleen op de plaatsen 1 en 3

alleen op de plaatsen 2 en 3

alleen op de plaatsen 2 en 4

opgave 2De borstkas

In afbeelding 2 is een dwarsdoorsnede door een borstkas van een mens, van bovenaf

gezien weergegeven. Enkele delen zijn met een cijfer aangegeven.

afbeelding 2

32p

Wat wordt door cijfer 3 aangegeven?

het bekken

het borstbeen

een rib

een ruggenwervel

42p

Is de maag in deze doorsnede aangegeven?

Zo ja, is de maag dan aangegeven met cijfer 1, met cijfer 2 of met cijfer 4?

nee

ja, met 1

ja, met 2

ja, met 4

opgave 3Emulgeren

Enkele voedingsstoffen zijn: eiwitten, vetten en zetmeel.

52p

Welke stof wordt of welke stoffen worden door gal geëmulgeerd?

alleen eiwitten

alleen vetten

alleen zetmeel

zowel eiwitten, als vetten als zetmeel

opgave 4Maagdarmkanker

In de plooien aan de binnenkant van de maagwand komen bacteriën voor. Deze bacteriën kunnen daar maagzweren veroorzaken.Vermoedelijk hebben ze ook iets met het ontstaan van kanker te maken. Maagdarmkanker komt in de westerse wereld steeds minder voor. Men vermoedt dat dit te maken heeft met het feit dat men meer producten eet met veel vezels en zetmeel. Er wordt ook beweerd dat vitamine C maagdarmkanker tegengaat. Over het belang van vezels voor het verteringskanaal doen twee leerlingen een uitspraak. Arjen : Door de vezels trekken de spieren in de wand van de darmen sterker samen. Jos : De vezels zijn gemakkelijk te verteren.

■ Wie doet een juiste uitspraak? A geen van beiden B alleen Arjen C alleen Jos D zowel Arjen als Jos Vier gerechten zijn: gerecht 1 : 100 g gebakken vis met een lepel botersaus; gerecht 2 : 100 g salade van ijsbergsla, tomaten en radijs met slasaus; gerecht 3 : 100 g spaghetti met tomatensaus, hamblokjes en kaas; gerecht 4 : 100 g chocoladevla met slagroom.

■ Welk van deze gerechten heeft het hoogste vezelgehalte? A gerecht 1 B gerecht 2 C gerecht 3 D gerecht 4 Wanneer bepaalde stoffen uit het voedsel lang kunnen inwerken op één plaats in het verteringskanaal, wordt daar de kans op kanker vergroot.

■ Verklaar waardoor veel darmperistaltiek de kans op maagdarmkanker verkleint. Iemand vraagt jou wat hij uit een aantal mogelijkheden moet kiezen om te eten om zoveel mogelijk vitamine C binnen te krijgen.

■ Welke twee van de onderstaande zes mogelijkheden moet je dan adviseren? – een appel – twee sneeën brood – twee eieren – 100 gr mager vlees – een sinaasappel – 200 ml yoghurt

opgave 5Bloedplaatjes

In afbeelding 3 zijn verschillende bloeddeeltjes weergegeven, zoals je die door een

microscoop zou kunnen zien.

afbeelding 3

102p

Welk van de bloeddeeltjes P, Q en R is een bloedplaatje?

bloeddeeltje P

bloeddeeltje Q

bloeddeeltje R

Bij Karin wordt vastgesteld dat het aantal bloedplaatjes per ml bloed veel lager is dan

normaal.

Over de directe gevolgen hiervan worden drie beweringen gedaan:

1 Het bloed van Karin vervoert minder zuurstof.

2 Het bloed van Karin doodt minder ziektekiemen.

3 Het bloed van Karin stolt minder snel.

112p

Welke bewering is juist?

bewering 1

bewering 2

bewering 3

opgave 6Het hart

Afbeelding 4 is een schematische doorsnede van het hart van de mens. Vier aansluitende

bloedvaten zijn met een cijfer aangegeven.

afbeelding 4

122p

Welk cijfer geeft de aorta aan?

cijfer 1

cijfer 2

cijfer 3

cijfer 4

Het hart in afbeelding 4 is schematisch getekend. De kleppen zijn getekend zoals ze in

een bepaalde fase van de hartslag staan.

132p

Zijn de spieren in de boezemwanden tijdens deze fase samengetrokken? En de spieren in

de kamerwanden?

geen van beide

alleen de spieren in de boezemwanden

alleen de spieren in de kamerwanden

zowel de spieren in de boezem- als de spieren in de kamerwanden

142p

Welke van de bloedvaten 1 tot en met 4 behoren tot de kleine bloedsomloop?

1 en 2

1 en 3

1 en 4

2 en 3

2 en 4

3 en 4

opgave 7Bouw van een oog

Wanneer je naar iemands oog kijkt, zie je een wit en een gekleurd gedeelte. Midden in het

gekleurde deel zit een zwarte opening. Het witte gedeelte van een oog (oogwit) is een

deel van het …(1)… vlies. Het gekleurde gedeelte heet …(2)…, terwijl de zwarte opening

(3) heet. Als er door de opening meer licht een oog binnenkomt dan wordt de

opening …(4)….

In de tekst zijn enkele woorden weggelaten.

154p

Welke woorden zijn weggelaten?

Doe het zo op je antwoordblad:

1 …………

2 …………

3 …………

opgave 8Amoeben en bacteriën vergeleken

Amoeben zijn ééncellig en worden op grond van de bouw van hun cel tot de dieren gerekend. Behalve dat amoeben groter zijn dan bacteriën, verschilt de bouw van een amoebe nog op een aantal andere punten van de bouw van een bacterie.

■ De onderstaande tabel staat op de bijlage.Vul in de tabel op de bijlage twee andere kenmerken van de bouw in, waarin een amoebe en een bacterie van elkaar verschillen. Geef bij de amoebe en bij de bacterie aan of het kenmerk wel of niet aanwezig is. kenmerken van de bouw aanwezig bij de aanwezig bij de kenmerk 1 ……………… amoebe ……………… bacterie ……………… kenmerk 2 ……………… ……………… ………………

opgave 9De bestrijding van malaria

De bestrijding van malaria, een belangrijke doodsoorzaak in grote delen van de tropen, heeft nog steeds weinig succes. De bestrijding richt zich vooral tegen de malariamug, de verspreider van de ziekte. Men bespoot de muggen met bestrijdingsmiddelen. Deze methode veroorzaakt een grote belasting van het milieu. Daarom ging men op zoek naar andere methoden. Zo heeft men geprobeerd het aantal muggen te verminderen met onvruchtbare mannetjes. Men bestraalde mannetjesmuggen, waardoor ze geen spermacellen meer produceerden. Ze konden nog wel paren. Deze mannetjes werden losgelaten in een gebied waar malaria heerste.Vrouwtjes die met deze mannetjes paarden, legden daarna onbevruchte eieren, die niet uitkomen. Door het loslaten van de onvruchtbare mannetjesmuggen komen er op den duur minder malariamuggen.

■ Komen er alleen minder mannetjesmuggen, alleen minder vrouwtjesmuggen of minder mannetjesmuggen en minder vrouwtjesmuggen? A alleen minder mannetjesmuggen B alleen minder vrouwtjesmuggen C minder mannetjesmuggen en minder vrouwtjesmuggen Malaria is een ziekte, die gepaard gaat met aanvallen van hoge koorts. Bij een malariapatiënt is gedurende 24 uur om de vier uur de lichaamstemperatuur gemeten. In tabel 1 staan de gegevens vermeld. tabel 1 uren van de lichaams- dag temperatuur (ºC) 00.00 36.6 04.00 36.4 08.00 36.3 12.00 39.8 16.00 40.2 20.00 36.2 24.00 36.3 Op de bijlage staat een assenstelsel.

■ Zet hierin de gegevens uit de tabel uit in een lijndiagram. Maak voor het diagram zo goed mogelijk gebruik van het assenstelsel.

opgave 10Jongens/meisjes

Men heeft de geboortecijfers van 1950 met die van 1995 vergeleken. De verhouding

tussen het aantal jongens en het aantal meisjes bleek veranderd.

Deze verandering wordt door sommige onderzoekers in verband gebracht met

milieuvervuiling door bepaalde stoffen. Een onderzoeker beweert: „Door die stoffen

hebben spermacellen met een X-chromosoom een grotere kans om een eicel te

bevruchten dan spermacellen met een Y-chromosoom”.

202p

Als de bewering van de onderzoeker juist is, worden er dan meer jongens of meer meisjes

geboren? Leg je antwoord uit.

Voordat een spermacel een eicel bevrucht, legt deze een lange weg af in de

geslachtsorganen van een vrouw.

212p

Geef met een lijn in de afbeelding op de bijlage deze weg van de spermacel aan.

opgave 11Runderen

afbeelding 5

Fries-Hollandse runderen hebben een overwegend zwarte kop.

Hereford runderen hebben een geheel witte kop. De kleur van de haren op de kop wordt

bepaald door één genenpaar.

Een homozygote Fries-Hollandse koe met een zwarte kop wordt gekruist met een

homozygote Hereford stier met een witte kop. De kruising levert een kalf op met een

geheel witte kop.

222p

Is uit deze kruising af te leiden welk gen voor de kleur van de haren op de kop recessief

is?

Zo ja, welk gen is recessief?

Nee, het is niet af te leiden.

Ja, het gen voor wit is recessief.

Ja, het gen voor zwart is recessief.

opgave 12Bruinvissen

afbeelding 6

Bruinvissen (zie afbeelding 6) brengen hun hele leven in het water door. Toch zijn

bruinvissen geen vissen maar zoogdieren. Bruinvissen hebben veel kenmerken die vissen

niet hebben. Bruinvissen hebben bijvoorbeeld geen schubben en ze zwemmen ook anders

dan vissen.

233p

Er zijn tussen bruinvissen en vissen ook verschillen wat betreft gaswisseling,

lichaamstemperatuur en voortplanting. De onderstaande tabel staat op de bijlage.

Vul de tabel op de bijlage in.

bruinvissen vissen

gaswisseling: vul in longen of kieuwen.

…………… ……………

lichaamstemperatuur: vul in constant of niet-constant. …………… ……………

voortplanting: vul in door middel van eieren of

ontwikkeling in een baarmoeder.

…………… ……………

opgave 13Kanaries

Bij kanaries wordt door één genenpaar bepaald of een kanarie een normale gele of een

opaal-blauwe veerkleur heeft.

In afbeelding 7 is de stamboom van een aantal kanaries weergegeven.

afbeelding 7

Legenda: = mannetje, normale gele veerkleur = vrouwtje, normale gele veerkleur = mannetje, opaal-blauwe veerkleur = vrouwtje, opaal-blauwe veerkleur

242p

Is dier P homozygoot of heterozygoot voor de veerkleur?

Of is dit niet uit de gegevens af te leiden?

heterozygoot

homozygoot

Dit is niet uit de gegevens af te leiden.

opgave 14Kikkers

Een kikker ontwikkelt zich van een kikkervisje tot een volwassen kikker (zie afbeelding 8).

Tijdens deze ontwikkeling verandert de manier van gaswisseling voor een deel.

252p

Welk orgaan wordt, of welke organen worden zowel door het kikkervisje als door de

volwassen kikker gebruikt bij de gaswisseling?

alleen de huid

alleen de kieuwen

de huid en de longen

de huid en de kieuwen

de kieuwen en de longen

afbeelding 8

In afbeelding 8 zijn een kikkervisje en de kikker, die zich uit dit kikkervisje ontwikkelde,

weergegeven.

262p

Hebben het kikkervisje en de kikker hetzelfde fenotype? En hetzelfde genotype?

alleen hetzelfde fenotype

alleen hetzelfde genotype

zowel hetzelfde fenotype als hetzelfde genotype

opgave 15Zaad zonder bevruchting

Sommige planten kunnen zaad vormen zonder dat er bevruchting is opgetreden.

De eicellen ontstaan dan door gewone celdeling en niet door reductiedeling. Het zaad

bevat dan alle genen van de moederplant.

Afbeelding 9 geeft een schematische doorsnede weer van een bloem.

afbeelding 9

272p

Welk cijfer geeft het zaadbeginsel aan?

Biotechnologen zijn op zoek naar de genen die verantwoordelijk zijn voor deze manier

van zaadvorming. Zij willen deze genen overbrengen in gewassen zoals maïs en rijst.

Als het lukt om de genen over te brengen in maïsplanten en rijstplanten, verwacht men

dat ook deze planten zaad zullen vormen zonder dat er bevruchting optreedt. Men hoopt

zo een constante kwaliteit en smaak te hebben bij de maïs en rijst.

281p

Leg uit dat men bij deze manier van voortplanting een constante kwaliteit en smaak kan

verwachten.

opgave 16Een huidmondje

In afbeelding 10 is tweemaal hetzelfde huidmondje van een blad getekend. Via de

huidmondjes worden gassen opgenomen en afgegeven. Er zijn sluitcellen en andere

opperhuidcellen getekend. Het verschil tussen beide tekeningen is de opening van het

huidmondje.

292p

In welke stand zullen de huidmondjes de plant het best tegen het verlies van water

beschermen? Of heeft de stand van de huidmondjes geen invloed?

in stand 1

in stand 2

De stand van de huidmondjes heeft geen invloed op het verlies van water.

opgave 17De pestvogel

De vogel van afbeelding 11 heeft de naam pestvogel gekregen, omdat men hem vroeger

als voorbode van de gevreesde ziekte de pest aanzag. Toch heeft de vogel niets met deze

ziekte te maken.

Pestvogels broeden in Noord-Europa. In sommige jaren trekken ze vanaf november naar

het zuiden. Ze worden dan ook in Nederland gezien. Vogeltellers helpen dan mee het

aantal vogels te bepalen. In het diagram van afbeelding 11 zijn de aantallen pestvogels in

Nederland in de jaren 1978 tot en met 1983 weergegeven.

In het najaar en de winter eet de vogel veel bessen, vooral van de lijsterbes. In de andere

seizoenen eet de pestvogel vooral insecten.

301p

Leg uit waardoor de pestvogels in november van het eten van insecten moeten

overschakelen op het eten van bessen.

312p

Lees uit het diagram van afbeelding 11 af in welk jaar er te weinig bessen aan de bomen

kwamen in Noord-Europa.

1978

1979

1980

1981

1982

1983

De pestvogels eten de bessen in hun geheel op. De pitten worden later op een andere

plaats weer uitgepoept.

Het eten van de bessen door de vogels is niet nadelig voor de bomen van de lijsterbes,

maar levert juist voordelen voor de plantensoort op.

321p

Noem zo’n voordeel.

De pestvogel is een vogel met een opvallend kleurenpatroon op de veren. In de

voortplantingstijd toont het mannetje om een vrouwtje te lokken zijn mooi gekleurde

vleugels. Dit opvallen door de mannetjes heeft echter ook een nadeel.

331p

Leg uit welk nadeel het opvallen voor de mannetjes heeft.

opgave 18Schimmels tegen insecten

Aan het begin van deze eeuw werden in Rusland al de eerste proeven gedaan met

schimmels als bestrijdingsmiddel tegen insecten. Er werden in een laboratorium grote

hoeveelheden van een bepaalde schimmel gekweekt. Deze schimmel leeft als parasiet op

de larven van insecten. De schimmel werd uitgestrooid op suikerbieten die te lijden

hadden van de larven van een snuitkever. Na 15 dagen bleek dat 75% van de larven door

de schimmel waren gedood.

342p

Is bij het inzetten van schimmels tegen insecten sprake van biologische of chemische

bestrijding? Leg je antwoord uit.

Het effect van schimmels, die gebruikt worden tegen insecten, blijkt soms tegen te vallen.

De weersomstandigheden hebben een grote invloed op het resultaat.

352p

Onder welke weersomstandigheden werkt dit bestrijdingsmiddel het beste?

koud en droog

koud en vochtig

warm en droog

warm en vochtig

opgave 19De korenwolf

De Europese hamster of korenwolf is een familielid van de goudhamster, die veel als

huisdier wordt gehouden. De korenwolf is ongeveer 20 cm lang. Hij komt nog voor op

graanakkers in Zuid-Limburg. Het dier is een planteneter die vooral veel tarwe (koren)

eet, vandaar zijn naam. In afbeelding 12 is in een schema een aantal factoren

weergegeven die van invloed zijn op een korenwolf.

zon regen sneeuw tarweplant buizerd korenwolf vos hermelijn grondsoort

362p

Welke factoren in het schema van afbeelding 12 zijn biotisch?

371p

Schrijf één voedselketen met drie schakels uit het schema van afbeelding 12 op.

In afbeelding 13 is een schedel van een korenwolf weergegeven.

382p

Heeft een korenwolf knipkiezen, knobbelkiezen of plooikiezen?

knipkiezen

knobbelkiezen

plooikiezen

Bekijk eerst het informatieboekje over maïs. Je kunt de informatie gebruiken bij het

beantwoorden van de vragen 39 tot en met 47.

opgave 20Maïs

Om het mineralengehalte van zijn akker te laten bepalen neemt Henk grondmonsters van

de bovenste 25 cm.

391p

Leg uit waardoor voor de groei van maïsplanten vooral de hoeveelheid mineralen in de

bovenste 25 cm grond van belang is.

Henk Jansen moet elk jaar opnieuw zijn akkers bemesten.

402p

Noem twee manieren waarop mineralen uit de bodem van een maïsakker verdwijnen.

De gier die op de maïsakkers wordt verspreid, bevat veel stikstofzouten.

Deze stikstofzouten worden door de maïsplanten opgenomen.

412p

Voor welke stof of stoffen zijn stikstofzouten grondstoffen?

eiwitten

glucose

zetmeel

Bij het verspreiden van gier komt volgens de informatie een stof in de lucht vrij.

422p

Veroorzaakt deze stof een toename van het broeikaseffect?

En veroorzaakt deze stof een toename van verzuring van de bodem?

geen van beide

alleen een toename van het broeikaseffect

alleen een toename van verzuring van de bodem

zowel een toename van het broeikaseffect als van verzuring van de bodem

Henk Jansen kiest uit een lijst van de zaadhandel een geschikt maïsras om in te zaaien

(zie informatie 2 en 3). Het afgelopen jaar hadden zijn maïsplanten veel last van

stengelrot, een schimmelziekte waarbij de stengels van de planten knikken. Ook was het

vorig voorjaar koud, waardoor het toen gekozen maïsras niet goed kiemde.

Dat wil Henk dit jaar niet laten gebeuren maar hij wil wel weer vroeg zaaien.

433p

Welk maïsras kan Henk Jansen het best kiezen om in te zaaien? Noem drie argumenten

voor je keuze.

Enkele milieufactoren zijn: licht, temperatuur, water en zuurstof.

442p

Welke van deze factoren zijn volgens informatie 4 van invloed op de kieming van maïs?

licht, temperatuur en water

licht, temperatuur en zuurstof

licht, water en zuurstof

temperatuur, water en zuurstof

Vroeger werden in de buurt van pas ingezaaide maïsakkers regelmatig dode roofvogels

gevonden. Bij onderzoek in een laboratorium werden dan vaak bestrijdingsmiddelen

gevonden in de roofvogels. Terwijl roofvogels geen maïs eten.

451p

Leg uit op welke manier de roofvogels de bestrijdingsmiddelen binnen hebben gekregen.

In informatie 6 is een maïsplant weergegeven.

In afbeelding 14 zijn maïsbloemen weergegeven.

462p

Zijn de bloemen in afbeelding 14 mannelijk of vrouwelijk?

Bevinden deze maïsbloemen zich bij P of Q in de afbeelding van informatie 6?

mannelijk Q

vrouwelijk P

vrouwelijk Q

Niet alleen kiemplanten van maïs zijn gevoelig voor kou. Wanneer begin september

nachtvorst optreedt valt de opbrengst bij de oogst vaak tegen.

471p

Geef voor deze tegenvallende opbrengst een verklaring.