opgave 1Uraanerts
Uraanerts bevat uraanoxide (U3O8). In U3O8 komen onder andere U4+ ionen
voor.
12pHoeveel protonen en hoeveel elektronen bevat een U4+ ion?
Noteer je antwoord als volgt:
aantal protonen: …
aantal elektronen: …
Behalve U4+ ionen komen in U3O8 ook uraanionen voor met een andere lading.
22pLeid uit de formule U3O8 af of dit U3+ ionen of U6+ ionen zijn. Ga er daarbij van
uit dat U3O8 bestaat uit uraanionen en oxide-ionen.
Een belangrijk tussenproduct bij de bereiding van uraan uit uraanerts is
uranylnitraat. Deze stof bestaat uit uranylionen en nitraationen. De formule van
het uranylion is UO22+.
31pGeef de formule van uranylnitraat.
opgave 2Vochtvreters
Calciumchloride is een zout dat gebruikt wordt om waterdamp uit de lucht op te
nemen. Het water wordt daarbij opgenomen in het kristalrooster van het zout,
waardoor een zogenoemd hydraat ontstaat: CaCl2.6H2O.
43pBereken hoeveel gram water kan worden opgenomen door 15 gram CaCl2.
Silicagel is een andere vaste stof die, meestal in korrelvorm, gebruikt wordt om
waterdamp uit de lucht te binden. Op de website van een fabrikant van silicagel
staat over de werking van deze stof onder andere het volgende:
“Silicagel is een polymeer, dat bestaat uit een groot poreus netwerk van
siliciumatomen en zuurstofatomen. De adsorptie van water berust onder andere
op vanderwaalsbinding.” Ook is de volgende afbeelding gegeven van een
gedeelte van dit poreuze netwerk:
51pGeef de naam van het type binding tussen de Si atomen en de O atomen in
silicagel.
Uit de afbeelding kan worden afgeleid dat bij het binden van water, behalve de
vanderwaalsbinding, ook een ander type binding een rol speelt.
62pWelk bindingstype is dat? Motiveer je antwoord aan de hand van de afbeelding.
72pBeschrijf een werkplan voor een onderzoek om te bepalen hoeveel gram water
door één gram silicagel kan worden opgenomen.
Silicagel heeft als voordeel dat het kan worden
hergebruikt. Daarom wordt silicagel onder andere
toegepast in de zogenoemde vochtslurpende
pinguïn. Deze pinguïn is gevuld met silicagel en kan
bijvoorbeeld worden gebruikt om waterdamp uit een
vochtige kast te verwijderen. Op de buik van de
pinguïn is een vilten hartje aangebracht. Dit vilten
hartje bevat de stof kobaltchloride. Wanneer de
silicagel in de pinguïn verzadigd is met water, neemt
het vilten hartje vocht op. Daardoor verkleurt het van
blauw naar rood. Dit is het signaal om de pinguïn
5 minuten in de magnetron op 600 Watt te zetten.
Dan verdampt het gebonden water en wordt het hartje weer blauw. De pinguïn
kan daarna opnieuw worden gebruikt.
82pGeef de vergelijking van de reactie die optreedt wanneer het vilten hartje in de
magnetron van rood naar blauw verandert. Maak daarbij gebruik van gegevens
uit Binas-tabel 65B.
opgave 3Synthetisch dipeptide
Een dipeptide is een stof waarvan de moleculen zijn ontstaan door koppeling
van twee aminozuurmoleculen. Hierbij wordt een peptidebinding gevormd.
Wanneer men in een oplossing asparaginezuur (Asp) en fenylalanine (Phe) laat
reageren, ontstaat een groot aantal verbindingen, waaronder vier dipeptiden.
Een van die dipeptiden kan worden weergegeven als Asp–Phe. Dit dipeptide is
een belangrijk tussenproduct bij de bereiding van aspartaam, een kunstmatige
zoetstof.
93pGeef de structuurformule van het dipeptide Asp–Phe. Maak daarbij gebruik van
Binas-tabel 67C.
102pGeef de formules van de drie andere dipeptiden die ontstaan wanneer men in
een oplossing Asp en Phe laat reageren. Gebruik daarbij de drie-letter-symbolen
om de aminozuren weer te geven.
Omdat er zoveel andere stoffen ontstaan wanneer men in een oplossing Asp en
Phe laat reageren, zoekt men naar andere manieren om het dipeptide Asp–Phe
te bereiden.
Onderzoekers zijn er onlangs in geslaagd om uit een oplossing waarin Asp en
Phe voorkomen, uitsluitend het dipeptide Asp–Phe te bereiden. Zij maakten
daarbij onder andere gebruik van genetisch veranderde bacteriën. Deze
bacteriën maken uit een oplossing waarin Asp en Phe voorkomen, een polymeer
dat als volgt kan worden weergegeven:
Asp
Phe
De onderzoekers hebben het gevormde polymeer vervolgens onder invloed van
een enzym gehydrolyseerd. Daarbij verkregen ze het dipeptide Asp–Phe.
111pGeef een reden waarom een enzym wordt gebruikt bij de hydrolyse van het
polymeer.
opgave 4S-39
Om bij het solderen een goede hechting tussen metaal en soldeer te verkrijgen,
wordt gebruik gemaakt van een zogenoemd vloeimiddel. Een voorbeeld van zo’n
vloeimiddel is ‘soldeerwater’: een oplossing van zinkchloride (ZnCl2) in zoutzuur.
Soldeerwater kan gemaakt worden door vaste stukjes zink te laten reageren met
een overmaat geconcentreerd zoutzuur. Hierbij ontstaat ook waterstofgas.
123pGeef de vergelijking van de reactie van zink met zoutzuur waarbij soldeerwater
en waterstofgas ontstaan.
Soldeerwater kan gebruikt worden voor het solderen van blik. Blik bestaat uit
ijzer met daarop een laagje tin. Door de reactie van tin met zuurstof uit de lucht
is de buitenkant van het tin bedekt met een laagje tin(II)oxide. Wanneer
soldeerwater op blik wordt gebracht, zal het tin(II)oxide reageren met de H+ die
in het soldeerwater voorkomt. Dit is een zuur-base reactie.
133pGeef de vergelijking van de reactie van tin(II)oxide met H+.
Een ander vloeimiddel is een product met de afkorting S-39 (Schiedam-1939).
Dit product is een oplossing die onder andere zinkchloride bevat.
Thomas heeft de opdracht gekregen om het aantal gram opgelost zinkchloride in
een potje met 80,0 mL S-39 te bepalen. Hij kiest ervoor de zinkionen neer te
laten slaan als zinkcarbonaat. Hiervoor kan beter geen oplossing van
natriumcarbonaat worden gebruikt. In een oplossing die carbonaationen bevat
komen namelijk ook altijd hydroxide-ionen voor. De zinkionen reageren dan
zowel met carbonaationen als met hydroxide-ionen.
142pLaat met behulp van een reactievergelijking zien dat in een oplossing die
carbonaationen bevat, ook hydroxide-ionen aanwezig zullen zijn.
Wanneer een oplossing van natriumwaterstofcarbonaat wordt gebruikt, ontstaat
wel alleen een neerslag van zinkcarbonaat. Voor zijn bepaling brengt Thomas
10,0 mL S-39 in een bekerglas. Vervolgens voegt hij natriumwaterstofcarbonaat-
oplossing toe totdat juist alle zinkionen zijn neergeslagen als zinkcarbonaat. Er
ontstaat een witte suspensie. Tot zijn verbazing ziet Thomas dat het mengsel
ook gaat bruisen. Hij vraagt zich af of het ontstane gas koolstofdioxide of
waterstof is.
152pMet welk proefje kan Thomas onderzoeken of het gas koolstofdioxide of
waterstof is? Noem daarbij een waarneming waaruit hij de conclusie kan
trekken.
Uit het onderzoek van Thomas blijkt dat met 10,0 mL S-39 3,54 gram ZnCO3
ontstaat.
163pBereken hoeveel gram opgelost ZnCl2 aanwezig was in een potje met 80,0 mL
S-39.
opgave 5Waterbepaling
Bij sommige processen kan de aanwezigheid van water ongewenste
(neven)reacties veroorzaken. Zo kan het bijvoorbeeld gebeuren dat
tussenproducten met water reageren, in plaats van volledig te worden omgezet
tot het gewenste eindproduct. Bij dergelijke processen kan het belangrijk zijn
regelmatig het watergehalte van een oplosmiddel te controleren.
Voorbeelden van (mogelijk ongewenste) reacties met water zijn de hydrolyse
van een ester of de additiereactie met een onverzadigde verbinding.
Hieronder is de structuurformule van de ester ethylpropanoaat weergegeven.
O
ethylpropanoaat
173pGeef de reactievergelijking van de hydrolyse van ethylpropanoaat. Geef de
koolstofverbindingen weer in structuurformules.
Een voorbeeld van een onverzadigde verbinding is 2-buteen.
182pGeef de structuurformule van het product dat ontstaat wanneer water via een
additiereactie met 2-buteen reageert.
Om het watergehalte van een oplosmiddel te bepalen, wordt gebruik gemaakt
van een elektrolysecel die hieronder vereenvoudigd is weergegeven.
elektrolyse- elektrolyse-
De elektrolysecel bestaat uit twee ruimtes die gescheiden zijn door een
membraan. Alleen ionen kunnen dit membraan passeren. In beide ruimtes
bevindt zich watervrije methanol waarin onder andere SO2 en NaI zijn opgelost.
In methanol is NaI gesplitst in ionen.
Wanneer elektrische stroom door de elektrolysecel gaat, treedt aan de elektrode
in ruimte A de volgende halfreactie op:
2 I– → I2 + 2e–
192pLeg uit of deze halfreactie aan de positieve of aan de negatieve elektrode
optreedt.
Om het massapercentage water in een oplosmiddel te bepalen, wordt een kleine
hoeveelheid van dit oplosmiddel toegevoegd aan het mengsel in ruimte A.
Daarna wordt de elektrolyse gestart.
Het I2 dat gedurende de gehele elektrolyse wordt gevormd bij de elektrode in
ruimte A reageert direct met SO2 en het water dat in het oplosmiddel aanwezig
is. Deze vervolgreactie kan met de volgende vergelijking worden weergegeven.
I2 + H2O + SO2 → 2 H+ + 2I– + SO3
Op het moment dat al het water uit het oplosmiddel heeft gereageerd, kan deze
vervolgreactie niet meer verlopen en verkleurt het mengsel van kleurloos naar
bruin. De elektrolyse wordt onmiddellijk gestopt op het moment dat de oplossing
van kleur verandert. Door de stroomsterkte tijdens de elektrolyse en de tijdsduur
van de elektrolyse te meten, kan worden bepaald hoeveel elektronen door de
I– ionen zijn afgegeven bij de elektrode in elektrolyseruimte A. Hieruit kan
vervolgens het massapercentage water van het onderzochte oplosmiddel
worden berekend.
Van een bepaald oplosmiddel werd 5,295 g in de elektrolysecel gebracht.
Op het moment van de kleurverandering zijn door de I– ionen 4,855·10–3 mol
elektronen afgegeven bij de elektrode.
202pWordt de bruine kleur die zichtbaar wordt op het moment dat alle water uit het
oplosmiddel heeft gereageerd, veroorzaakt door I2 of door I–? Geef een
verklaring voor je antwoord.
213pBereken het massapercentage water van het onderzochte oplosmiddel.
opgave 6GTL (gas to liquid)
GTL-technologie maakt aardgasvelden rendabel 1 Gazprom gaat GTL-technologie van het Amerikaanse bedrijf Syntroleum 2 inzetten bij de exploitatie van nieuwe Russische gasvelden. Hierbij wordt 3 aardgas omgezet tot synthetische olie. 4 In de eerste stap van dit zogenoemde Syntroleum-proces worden aardgas, 5 samengeperste lucht en stoom samengebracht in een reactor. In deze 6 reactor vinden verschillende reacties plaats waarbij een gasmengsel 7 ontstaat dat voornamelijk bestaat uit stikstof, koolstofmono-oxide en 8 waterstof. 9 Het ontstane gasmengsel wordt naar een tweede reactor geleid. 10 In deze tweede reactor ontstaat volgens het zogenoemde Fisher-Tropsch- 11 proces onder invloed van een katalysator een mengsel van vloeibare 12 alkanen, waarvan de moleculen meer dan 33 koolstofatomen bevatten. 13 Dit paraffine-achtige product is zeer geschikt om er in een derde reactor 14 dieselolie (met moleculen met 13 tot 22 koolstofatomen) van prima kwaliteit 15 van te maken. 16 Gazprom gaat twaalf nieuwe aardgasvelden exploiteren. Per dag zal 17 45 miljoen m3 aardgas verwerkt worden tot 140.000 vaten synthetische 18 dieselolie. naar: Technisch Weekblad
De twee reacties die voornamelijk plaatsvinden in de eerste reactor zijn:
2 CH4 + O2 → 2 CO + 4 H2 (reactie 1)
De molverhouding CO: H2 in het gasmengsel dat uit de eerste reactor komt,
wordt bepaald door de verhouding waarin de reacties 1 en 2 plaatsvinden.
223pLeid af wat de molverhouding CO: H2 in het gasmengsel is dat uit de eerste
reactor komt, wanneer de helft van de CH4 moleculen reageert volgens reactie 1
en de andere helft volgens reactie 2.
Geef de afleiding en noteer je antwoord als:
aantal mol CO: aantal mol H2 = 1,0: …
Bij de vorming van de alkanen in de tweede reactor ontstaat waterdamp als
bijproduct.
234pGeef de reactievergelijking van de vorming van het alkaan met
35 koolstofatomen per molecuul uit koolstofmono-oxide en waterstof.
De tweede reactor moet voortdurend worden gekoeld om de temperatuur op
400 oC te houden.
242pIs het proces in de tweede reactor een endotherm of een exotherm proces?
Verklaar je antwoord.
Uit de regels 13 tot en met 15 wordt niet duidelijk wat er precies in de derde
reactor gebeurt. In deze reactor vindt een ontledingsproces plaats dat bekend is
uit de aardolie-industrie. Hierbij ontstaat, behalve een mengsel van alkanen, nog
een andere soort koolwaterstoffen. Om ervoor te zorgen dat uitsluitend een
mengsel van alkanen uit de reactor komt, moet H2 in de reactor worden geleid.
252pGeef de naam van het ontledingsproces dat in de derde reactor plaatsvindt.
Geef ook de algemene naam van de andere soort koolwaterstoffen die bij dit
ontledingsproces ontstaat.
Noteer je antwoord als volgt:
ontledingsproces: …
andere soort koolwaterstoffen: …
Door ervan uit te gaan dat het gebruikte Russische aardgas voor 80
volumeprocent uit methaan bestaat en dat methaan de enige koolstofbevattende
verbinding hierin is, kan berekend worden dat 1,9·107 kg koolstof aanwezig is in
het aardgas dat per dag wordt omgezet tot synthetische dieselolie.
263pGeef deze berekening. Maak daarbij gebruik van Binas-tabel 12.
De synthetische dieselolie die per dag uit het aardgas wordt gemaakt, bevat
1,5·107 kg koolstof.
271pBereken het rendement van de omzetting van aardgas tot synthetische
dieselolie op basis van de hoeveelheid koolstof.
Op de uitwerkbijlage bij dit examen staat een blokschema waarmee het
Syntroleum-proces vereenvoudigd kan worden weergegeven. Hierin ontbreken
de bijschriften bij de pijlen. Met behulp van informatie uit het artikel en deze
opgave kan het blokschema worden voltooid.
283puitwerkbijlageSchrijf op de uitwerkbijlage de volgende stoffen bij de juiste pijlen:
− aardgas;
− alkanen (meer dan 33 C atomen per molecuul);
− CO en H2;
− dieselolie (13 tot 22 C atomen per molecuul);
− lucht;
− stikstof;
− stoom;
− waterdamp.
Elke stof moet één keer worden vermeld, met uitzondering van stikstof. Stikstof
moet twee keer worden vermeld. Het is mogelijk dat bij een pijl meer dan één
stof moet worden vermeld.
opgave 7Aquarium
Hieronder staat een tekening uit een boek over het houden van een aquarium.
De tekening geeft onder andere een aantal chemische processen in een
aquarium vereenvoudigd weer. Bekijk de tekening en beantwoord vervolgens de
vragen.
Onder I, in het midden van de tekening, is de reactievergelijking van de
fotosynthese onvolledig weergegeven: zowel voor de pijl als na de pijl ontbreekt
de formule van een stof en zijn de coëfficiënten weggelaten.
292pNeem deze onvolledige vergelijking over, voeg de ontbrekende formules toe en
maak de vergelijking kloppend door de juiste coëfficiënten in te vullen.
In de tekening zijn, behalve de aanwezigheid van CO2 en water, nog twee
voorwaarden weergegeven die noodzakelijk zijn voor de fotosynthese.
302pNoem deze twee voorwaarden.
Zoals uit de tekening blijkt, komen er door de vissen ammoniumionen in het
water terecht. Deze ionen kunnen door planten worden opgenomen.
Ammoniumionen zijn een belangrijke stikstofbron voor planten.
313pBereken het massapercentage stikstof in een ammoniumion. Geef je antwoord in
vier significante cijfers.
Linksonder in de tekening is weergegeven dat in de grond NH4+ ionen worden
omgezet tot NO2– ionen. Dit is een bacterieel proces.
De reactie waarbij NH4+ ionen worden omgezet tot NO2– ionen is een
redox-reactie. De vergelijking van de halfreactie van de reductor is hieronder
onvolledig weergegeven. De elektronen (e–) en de coëfficiënten zijn weggelaten.
NH4+ + H2O → NO2– + H+
323pNeem deze onvolledige vergelijking over, zet e– aan de juiste kant van de pijl en
maak de vergelijking kloppend.
In de tekening is bij III afgebeeld dat toenemende pH (in het weergegeven
pH-gebied) leidt tot de vorming van het schadelijke NH3 uit NH4+.
332pLeg uit waardoor bij de weergegeven pH-stijging de vorming van NH3 uit NH4+
toeneemt.
Voor een goed functionerend aquarium is het belangrijk dat de pH van het
aquariumwater tussen de 6,0 en 7,5 ligt. Als de pH te hoog wordt, kan men aan
het water een scheutje zogenoemd 'pH-minus' toevoegen. Dit is een oplossing
die door een fabrikant van aquariumbenodigdheden op de markt is gebracht. De
oplossing bevat 5,1 gram H2SO4 per 100 mL oplossing.
343pBereken het aantal mol H+ dat maximaal geleverd kan worden door 15 mL
'pH-minus'.
Op het etiket van 'pH-minus' staat onder andere vermeld dat eerst de [HCO3–]
van het aquariumwater moet worden bepaald, voordat 'pH-minus' kan worden
gebruikt. De hoeveelheid 'pH-minus' die moet worden toegevoegd voor een
gewenste pH-daling, bijvoorbeeld van 8,3 naar 7,2, is ook afhankelijk van de
[HCO3–] van het aquariumwater.
352pMoet bij een hogere [HCO3–] meer of minder 'pH-minus' aan aquariumwater
worden toegevoegd, om de pH te laten dalen van 8,3 naar 7,2, dan bij een
lagere [HCO3–]? Geef een verklaring voor je antwoord.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
CH
CH
CH
