bronnen

Eindexamen natuurkunde havo 1997, tijdvak 2Overgetypte versie. De opmaak volgt het origineel zo dicht mogelijk, maar is niet het originele zetwerk.

bij dit examen

Natuurkunde Havo 1997-II

opgave 1Opgave 1 Wasmachine

De familie Dijkstra koopt een nieuwe wasmachine. In de handleiding staat dat de wasmachine
aangesloten moet worden op 230 V. Het elektrisch vermogen, dat de wasmachine afneemt, is dan
maximaal 3200 W. De machine wordt aangesloten op een groep die beveiligd is met een zekering
(smeltveiligheid) van 16 A. Op deze groep zijn verder nog een diepvrieskist en een gloeilamp
aangesloten.
Het vermogen van de diepvrieskist is 300 W en dat van de lamp 75 W. De diepvrieskist staat aan en
de lamp brandt. Vader Dijkstra zet nu de wasmachine aan.
13p
→ Leg met behulp van een berekening uit of onder deze omstandigheden de zekering zal doorsmelten.
De wasmachine wordt gevuld met 16 liter leidingwater met een temperatuur van 18 °C. Het
verwarmingselement van de wasmachine levert een vermogen van 3,0 kW.
De machine wordt ingesteld op 60 °C.
24p
→ Bereken hoeveel tijd nodig is om het water tot de ingestelde temperatuur te verwarmen.
Na het wassen wordt het water uit de machine gepompt. Daarbij wordt het water in 90 s door een
slang gepompt. De slang heeft een doorsnede waarvan het oppervlak 2,5 cm2 is. Neem aan dat 1,0 liter
water in het wasgoed achterblijft.
33p
→ Bereken de gemiddelde snelheid waarmee het water door de slang stroomt.
Daarna wordt het wasgoed gecentrifugeerd. De trommel heeft een diameter van 45 cm en maakt
1100 omwentelingen per minuut. Een sok is tegen de wand van de trommel gedrukt.
43p
→ Bereken de baansnelheid van de sok.

opgave 2Opgave 2 Zoomlens

Veel fototoestellen hebben tegenwoordig een zogenaamde zoomlens. Dat is een lenzenstelsel waarvan
de brandpuntsafstand gevarieerd kan worden. In deze opgave beschouwen we het lenzenstelsel telkens
als één lens.
Willemijn heeft een fototoestel met een zoomlens. De brandpuntsafstand van deze zoomlens kan
gevarieerd worden van 30 mm tot 80 mm.
Op vakantie wil ze een veraf gelegen bergtop zo groot mogelijk op de foto hebben.
53p
→ Leg uit of ze de zoomlens moet instellen op een grote brandpuntsafstand of op een kleine
brandpuntsafstand.
Even later wil ze een foto maken van een plant. De hoogte van de plant is 23 cm. Ze wil de plant zo
groot mogelijk op de foto hebben. De afstand van de plant tot de lens is 40 cm. De negatieven op het
filmrolletje zijn 24 mm bij 36 mm.
64p
→ Bereken de brandpuntsafstand waarop de zoomlens in dit geval moet zijn ingesteld.
figuur bij de opgave
In figuur 1 is een dwarsdoorsnede van Willemijns fototoestel vereenvoudigd getekend, bij een
bepaalde instelling van de lens. Door het optisch middelpunt van de lens is een stippellijn getrokken.
A'B' is de scherpe afbeelding op de film van een voorwerp AB dat voor de lens staat. De beide
brandpunten van de lens zijn aangegeven met F. Figuur 1 staat ook op de bijlage.
74p
→ Construeer in de figuur op de bijlage de plaats van de punten A en B en teken het voorwerp.
Bijlage:
figuur bij de opgave

opgave 3Opgave 3 Parachutespringen

Bij parachutespringen wordt het gedeelte van de sprong waarbij de parachute nog dicht is de 'vrije val' genoemd. Zie figuur 2. Nora laat zich uit een stil hangende helikopter vallen. In figuur 3 is het (v,t)- diagram van haar vrije val getekend. Tijdens een val ondervindt een parachutist een…

Bij parachutespringen wordt het gedeelte van de sprong waarbij de parachute nog dicht is de 'vrije val' genoemd. Zie figuur 2. Nora laat zich uit een stil hangende helikopter vallen. In figuur 3 is het (v,t)- diagram van haar vrije val getekend. Tijdens een val ondervindt een parachutist een wrijvingskracht F w ten gevolge van de lucht. Hiervoor geldt: F w = k ⋅ A ⋅ V 2 Hierin is: → v de snelheid van de parachutist (in m/s) → A de grootte van het oppervlak dat wrijving ondervindt (in m 2 ) → k een evenredigheidsconstante (in kg/m 3 ). Vanaf een zeker tijdstip valt Nora met een constante snelheid. Zie figuur 3. Haar massa, inclusief de bepakking, is 67 kg. De grootte van het oppervlak dat wrijving ondervindt, is in haar geval 0,62 m 2 .

→ Bepaal de waarde van de constante k . Geef de uitkomst in twee significante cijfers. Kees is tegelijk met Nora uit de helikopter gesprongen. Hij wil langer in de lucht blijven dan Nora. Om zijn wrijvingsoppervlak groot te maken, laat hij zich zo plat mogelijk naar beneden vallen. Kees en Nora…

→ Bepaal de waarde van de constante k . Geef de uitkomst in twee significante cijfers. Kees is tegelijk met Nora uit de helikopter gesprongen. Hij wil langer in de lucht blijven dan Nora. Om zijn wrijvingsoppervlak groot te maken, laat hij zich zo plat mogelijk naar beneden vallen. Kees en Nora hebben vrijwel dezelfde massa. Figuur 3 is ook op de bijlage afgedrukt.

→ Schets op de bijlage de grafiek die de snelheid van Kees, in de periode van t = 0 tot t = 24 s, zo goed mogelijk weergeeft.
De helikopter bevindt zich steeds op een hoogte van 1800 m boven de grond. Op t = 24 s trekt Nora aan het koord van haar parachute, waardoor deze opengaat.
→ Bepaal met behulp van figuur 3 op welke hoogte boven de grond Nora zich op dat moment bevindt. Geef de uitkomst in twee significante cijfers. Bijlage:

opgave 4Opgave 4 Betonnen pijlers getest

113p
figuur bij de opgave
Lees onderstaand artikel.
artikel 1
Een bedrijf in Californië heeft een ultrasoon
systeem ontwikkeld om de kwaliteit van
betonnen pijlers te testen.
Het systeem bestaat uit een stel ultrasone
bronnen, die aan één zijde van de pijler worden
aangebracht, en een serie ontvangers, die zich
aan de andere zijde bevinden. De ontvangen
signalen worden door een computer
geanalyseerd. Een relatief lange tijd tussen het
zenden en ontvangen van een signaal geeft aan
dat er een onregelmatigheid in het beton zit.
Naar: Technisch Weekblad, mei1995
Ultrasone golven zijn geluidsgolven met
frequenties die boven de gehoorgrens liggen.
Voor het testen van beton maakt men gebruik
van ultrasone golven met een frequentie van
500 kHz.
→ Bereken de golflengte van deze ultrasone golven
in het beton.
figuur bij de opgave
Een onregelmatigheid bestaat uit een 5,8 cm
ruimte waar geen beton zit, maar water, lucht of
iets anders. In de afgebeelde pijler zit een
onregelmatigheid met een lengte van 5,8 cm.
Zie figuur 4 en 5.
Bij het testen blijken de golven, die deze
onregelmatigheid passeren, 2,6⋅10‑5 seconde
langer onderweg te zijn dan de golven die alleen
maar door beton gaan.
124p
→ Bereken de snelheid van de ultrasone geluidsgolven in deze onregelmatigheid.
Golven kunnen door onregelmatigheden ook worden verstrooid. Als men geluidsgolven gebruikt met
een lage frequentie kunnen kleine onregelmatigheden minder goed worden waargenomen.
132p
→ Leg uit hoe dit komt.

opgave 5Opgave 5 Supercondensator

Lees onderstaand artikel. artikel 2 PARIJS. Twee Franse bedrijven hebben een zogenaamde supercondensator ontwikkeld. Deze condensator kan een hoeveelheid energie opslaan van 490 kJ. Een elektrische auto van 670 kg kan hiermee in 4 seconden vanuit stilstand optrekken tot een snelheid van 50 km per…

Lees onderstaand artikel. artikel 2 PARIJS. Twee Franse bedrijven hebben een zogenaamde supercondensator ontwikkeld. Deze condensator kan een hoeveelheid energie opslaan van 490 kJ. Een elektrische auto van 670 kg kan hiermee in 4 seconden vanuit stilstand optrekken tot een snelheid van 50 km per uur. materiaal dat de elektrische lading opneemt, veel Een gewone condensator bestaat in zijn eenvoudigste vorm uit twee geleidende platen, die elektrische lading kunnen opnemen. De beide vertegenwoordigt een oppervlakte van duizend platen zijn van elkaar geïsoleerd. De capaciteit van een condensator is recht evenredig met de oppervlakte van de platen en omgekeerd evenredig met de afstand tussen de platen. Daarom bestaat een gewone condensator uit twee grote platen op een kleine afstand van elkaar. Om te zorgen dat het volume van de condensator klein blijft, gebruikt men in de praktijk twee van elkaar geïsoleerde laagjes aluminiumfolie die worden opgerold. In het begin van artikel 2 worden enkele gegevens van een elektrische auto vermeld. Neem aan dat de auto tijdens het optrekken eenparig versneld beweegt.

→ Bereken met behulp van de gegevens uit het artikel de afstand die de auto, bij het optrekken vanuit stilstand, na 4,0 s heeft afgelegd. Tijdens het optrekken wordt elektrische energie van de condensator omgezet in bewegingsenergie van de auto. Het rendement van deze energie-omzetting is 72%.
→ Bereken hoeveel elektrische energie nog in de condensator zit opgeslagen op het tijdstip 4,0 s na het optrekken vanuit stilstand. Geef de uitkomst in twee significante cijfers. In artikel 2 staat aangegeven hoe een condensator is opgebouwd en hoe zijn capaciteit afhangt van de oppervlakte en de…

→ Bereken hoeveel elektrische energie nog in de condensator zit opgeslagen op het tijdstip 4,0 s na het optrekken vanuit stilstand. Geef de uitkomst in twee significante cijfers. In artikel 2 staat aangegeven hoe een condensator is opgebouwd en hoe zijn capaciteit afhangt van de oppervlakte en de afstand van de platen. In formulevorm kan men dit als volgt schrijven: C = p ⋅ A / d Hierin is: → C de capaciteit van de condensator (in F) → A de effectieve oppervlakte van een 'plaat' (in m 2 ) → d de afstand tussen de 'platen' (in m) → p een constante met de waarde 1,8 ⋅ 10 ‑10 (in F/m) Ook voor de supercondensator geldt bovenstaande formule. We beschikken over een supercondensator met een capaciteit van 8,5 F. De afstand tussen de platen bedraagt 0,15 mm.

→ Bereken de effectieve oppervlakte van een plaat van deze condensator. De supercondensator wordt opgeladen tot een spanning van 350 V.
→ Bereken hoeveel lading dan in deze condensator is opgeslagen.
Om de supercondensator te testen wordt de schakeling van figuur 6 gemaakt. Nadat de condensator is opgeladen, wordt op t = 0 de schakelaar gesloten. De spanning over de condensator als functie van de tijd is weergegeven in figuur 7. De RC‑tijd is de tijd die verloopt tussen t = 0 en het tijdstip,…

Om de supercondensator te testen wordt de schakeling van figuur 6 gemaakt. Nadat de condensator is opgeladen, wordt op t = 0 de schakelaar gesloten. De spanning over de condensator als functie van de tijd is weergegeven in figuur 7. De RC‑tijd is de tijd die verloopt tussen t = 0 en het tijdstip, waarop de spanning is gedaald tot 37% van

→ Bepaal de grootte van de weerstand, waarover de condensator ontladen wordt. Geef de uitkomst in twee significante cijfers.

opgave 6Opgave 6 Lussen in de weg

Om automatisch gegevens van passerende auto's te kunnen registreren, zijn in het wegdek van
sommige snelwegen draadlussen aangebracht. Zie figuur 8.
figuur bij de opgave
Met twee van deze lussen kan men de snelheid van passerende auto's meten. Als de snelheid van een
auto te hoog is, wil men van die auto een foto maken.
Als een auto lus 1 passeert, zorgen verwerkers er voor dat een kort hoog signaal S1 wordt afgegeven.
Als de auto daarna lus 2 passeert, wordt ook daar op dezelfde manier een kort hoog signaal S2
afgegeven. Deze twee signalen worden toegevoerd aan de (nog onvolledig getekende) schakeling van
figuur 9.
Figuur 9
Figuur 9
De pulsgenerator is ingesteld op 89 Hz. De afstand tussen de lussen is 12 meter. Voor een bepaalde
auto worden, tussen het passeren van lus 1 en lus 2, door deze schakeling 32 pulsen geteld.
194p
→ Bereken de snelheid van deze auto in km/h.
Van auto's die zo snel rijden dat er in de hierboven beschreven situatie minder dan 32 pulsen worden
geteld, moet een foto worden gemaakt.
Auto's waarvoor, tussen het passeren van de lussen, 32 of meer pulsen geteld worden, mogen niet
worden gefotografeerd.
Er wordt een foto gemaakt als de uitgang F hoog is. Figuur 9 staat ook op de bijlage.
203p
→ Teken in de figuur op de bijlage, in de met een streepjeslijn aangegeven rechthoek, één of meer
verwerkers zodat aan de genoemde eisen wordt voldaan.
De maximaal toegestane snelheid op deze snelweg wordt verlaagd.
Auto's die sneller rijden dan de nieuwe maximale snelheid moeten weer gefotografeerd worden.
Daarvoor wordt de frequentie van de pulsgenerator anders ingesteld, terwijl de rest van de schakeling
hetzelfde blijft.
212p
→ Beredeneer of de pulsgenerator nu op een hogere of lagere frequentie moet worden ingesteld.
Bijlage:
figuur bij de opgave
Let op: de laatste opgave van dit examen staat op de volgende pagina.

opgave 7Opgave 7 De zon

In de zon vindt voortdurend kernfusie plaats. Bij één van de mogelijke fusiereacties fuseren een
deuteriumkern en een tritiumkern. Deuterium is een waterstofisotoop met één neutron in de kern;
tritium is een waterstofisotoop met twee neutronen in de kern. Bij de fusie komt één neutron vrij.
223p
→ Geef de reactievergelijking van deze fusiereactie.
Ook de fusie van twee deuteriumkernen is mogelijk.Daarbij ontstaan één 3He‑kern en één neutron.
In tabel 1 zijn de massa's van een deuteriumkern en een 3He‑kern in atomaire massaeenheden
gegeven.
tabel 1
  massa (u) Deuteriumkern 2,01355 3 He-kern 3,01493
233p
→ Bereken de hoeveelheid energie die bij de fusie van twee deuteriumkernen vrijkomt.
Geef de uitkomst in drie significante cijfers.
Op dit moment straalt de zon een vermogen uit van 3,9⋅1026 W.
244p
→ Bereken hoe groot de massa is die in de zon in één jaar in stralingsenergie wordt omgezet.
De zon zendt fotonen met allerlei verschillende golflengtes uit. Sommige daarvan veroorzaken
ionisaties in de hogere luchtlagen boven de aarde (de ionosfeer). Daar worden onder andere moleculen
van het gas stikstofmono‑oxide (NO‑moleculen) geïoniseerd. De ionisatie-energie van een
NO‑molecuul is 1,48⋅10‑18 J.
254p
→ Beredeneer aan de hand van een berekening of een foton met een golflengte van 120 nm in staat is om
een NO‑molecuul te ioniseren.
Behalve elektromagnetische straling zendt de zon ook geladen deeltjes uit, zoals protonen en
elektronen. In de buurt van de aarde komen deze protonen en elektronen in het magnetische veld van
de aarde.
In figuur 10 staat de richting van het aardmagnetisch veld
loodrecht op het papier en wijst het papier in.
In de figuur is de richting van de snelheid, waarmee een
elektron of proton het magnetisch veld binnenkomt,
aangegeven. Tevens zijn in figuur 10 vier kromme lijnen
getekend die schematisch banen van geladen deeltjes
kunnen voorstellen. Zo'n kromme lijn is een deel van een
cirkel. Een elektron en een proton komen met dezelfde
snelheid het magnetisch veld binnen.
figuur bij de opgave
265p
→ Beredeneer welke van de vier getekende kromme lijnen de baan is van het elektron en welke lijn de
baan is van het proton.
Einde.