opgave 1Blok 1
afbeelding 1
Utrecht was in de zestiende eeuw een katholiek bolwerk, een
bisschopsstad met vele katholieke kerken en kloosters. Daar kwam een
einde aan toen de stad zich aansloot bij de opstand tegen de Spaanse
koning rond 1576. Het calvinisme werd na deze opstand de leidende
godsdienst. De calvinisten vernielden de interieurs van katholieke kerken
en kloosters en schilderden de wanden van de kerken wit.
11pGeef aan vanuit welke religieuze opvatting de calvinisten dergelijke
vernielingen uitvoerden.
afbeelding 2
Andere geloofsopvattingen dan de calvinistische werden gedoogd in de
Republiek. De katholieke schilder Abraham Bloemaert (1564-1651) kon
zelfs deken (voorzitter) van het schildersgilde worden en had een grote
werkplaats in Utrecht. Vele kunstenaars zijn hun loopbaan bij hem
begonnen.
Bloemaert maakte tekeningen ter ondersteuning van de opleiding van
kunstenaars. Deze tekeningen vormden de basis voor het boek
De Teeken-konst. Op de afbeelding zie je het titelblad van het eerste deel
van het boek.
22pNoem aan de hand van de voorstelling op het titelblad twee aspecten
van de kunstenaarsopleiding die Abraham Bloemaert belangrijk vond.
Bloemaerts zoon, de graveur Frederick Bloemaert, verzorgde de gravures
voor het boek De Teeken-konst. Dankzij de graveertechniek konden
Abraham Bloemaerts tekeningen dienen als studiemateriaal voor veel
andere kunstenaars.
31pGeef nog een verklaring voor het feit dat kunstenaars gravures lieten
vervaardigen van hun werk.
afbeelding 3 en 4
Abraham Bloemaert werkte voor een katholieke elite, voor wie hij
schilderijen met Bijbelse onderwerpen maakte. In het schilderij
De aanbidding van de drie koningen (afbeelding 3) dat Bloemaert in 1624
maakte, draagt een van de koningen (Melchior) een opvallend kostbaar
gewaad. Het patroon van granaatappels en distels is gebaseerd op de
bisschopsmantel van de voormalige Utrechtse bisschop David van
Bourgondië, die in de vijftiende eeuw leefde. Op afbeelding 4 zie je deze
bisschopsmantel.
Het is opvallend dat Bloemaert ervoor koos om juist dit gewaad weer te
geven.
42pGeef twee verklaringen waarom Bloemaert ervoor koos om juist dit
gewaad weer te geven.
afbeelding 3
Al neemt de mantel die koning Melchior draagt een groot gedeelte van het
schilderij in beslag, toch is het duidelijk dat Jezus de hoofdpersoon van dit
schilderij is.
53pNoem drie vormgevingsaspecten waardoor duidelijk wordt dat Jezus de
hoofdpersoon is.
afbeelding 3
Abraham Bloemaert stond hoog in aanzien en verdiende veel geld met
zijn Bijbelse schilderijen. Destijds stonden historiestukken, het genre
waaronder de Bijbelse taferelen vielen, in veel hoger aanzien dan de
andere genres in de schilderkunst.
64pGeef twee verklaringen voor het feit dat een schilder van historiestukken
zo hoog in aanzien stond. Betrek in je verklaring steeds een aspect van
het schilderij op afbeelding 3.
afbeelding 5 en 6
Op afbeelding 5 zie je De Emmausgangers uit 1602 van de Italiaanse
kunstenaar Caravaggio.
Leerlingen van Abraham Bloemaert, onder wie Gerard van Honthorst,
maakten reizen naar Italië. Zij bestudeerden onder andere het werk van
Caravaggio en lieten zich daardoor inspireren. Deze kunstenaars worden
daarom wel de Utrechtse Caravaggisten genoemd.
Op afbeelding 6 zie je Aanbidding door de herders uit 1622 van
Van Honthorst. Met dit schilderij kiest Van Honthorst net als Caravaggio
voor een doek van redelijk groot formaat en maakt hij gebruik van de
olieverftechniek.
73pNoem nog drie overeenkomsten in stijl tussen het werk op afbeelding 5 en
het werk op afbeelding 6.
De Utrechtse Caravaggisten worden in kunsthistorische overzichtswerken
zelden uitgebreid behandeld. Zo wordt in het gezaghebbende
kunsthistorisch overzichtswerk van H.W. Janson over deze groep
kunstenaars het volgende opgemerkt: "Al heeft de Utrechtse school geen
grote kunstenaars voortgebracht, het belang ervan is dat de leden
Caravaggio's stijl hebben doorgegeven aan andere Nederlandse
meesters."
Dat de Utrechtse Caravaggisten wellicht minder getalenteerd waren dan
andere Nederlandse meesters zou een verklaring kunnen zijn voor
Jansons keuze om ze alleen zijdelings te noemen.
Een andere verklaring voor het gebrek aan erkenning zou hun
onderwerpkeuze kunnen zijn. Van hun onderwerpen kan gezegd worden
dat ze niet typerend zijn voor de Hollandse schilderkunst uit de
zeventiende eeuw.
83pNoem drie onderwerpen die wél typerend zijn voor de Hollandse
schilderkunst uit de zeventiende eeuw.
opgave 2fragment niet op de siteBlok 2
afbeelding 1 en 2
Parijs was in het begin van de twintigste eeuw een stad waar veel
artistieke vernieuwingen plaatsvonden. In 1921 werd daar het ballet Les
mariés de la tour Eiffel (Het bruidspaar van de Eiffeltoren) uitgevoerd door
Les Ballets Suédois op een platform van de Eiffeltoren.
Bedenker van dit absurdistische ballet was de dichter/schrijver Jean
Cocteau, die tevens de organisator en inspirator van de Groupe des Six
(Groep van Zes) was. Deze groep van zes jonge componisten schreef de
muziek voor dit ballet.
Veel kunstenaars zochten aan het begin van de twintigste eeuw
samenwerking met collega's, binnen en buiten de eigen kunstdiscipline.
91pGeef aan vanuit welke motivatie kunstenaars in deze tijd met elkaar
samenwerkten.
geluidsfragment 1, tekst 1
Vijf van de leden van de Groupe des Six componeerden elk een
muziekstuk voor Les mariés de la tour Eiffel. Darius Milhaud
componeerde de Marche nuptiale (Bruiloftsmars), waarbij in het ballet de
bruidsstoet binnenkomt.
De Groupe des Six zocht onder andere inspiratie in de muziek van het
variété. In dit werk van Milhaud is deze inspiratiebron hoorbaar.
102pGeef daarvan twee voorbeelden.
tekst 1
In hun composities vermengden de leden van de Groupe des Six
symfonische muziek met elementen uit populaire genres.
113pGeef drie redenen waarom de Groupe des Six beide genres met elkaar
vermengde.
afbeelding 3, tekst 2
In 1920 schreef Erik Satie samen met Darius Milhaud muziek rondom een
theatervoorstelling. Deze werken gaven ze de titel Musique
d'ameublement. Een van de stukken was bedoeld om gespeeld te worden
tijdens de entree van de gasten en een ander was bedoeld voor in de
pauze van de voorstelling.
Met de titel Musique d'ameublement (Muzikale stoffering) gaven ze aan
welke rol deze muziek zou moeten hebben.
121pLeg aan de hand van de titel uit welke rol deze muziek moest vervullen.
geluidsfragment 2
In het fragment hoor je een muziekstuk dat als Musique d'ameublement
werd gepresenteerd. De titel van het stuk is Tapisserie en fer forgé (Tapijt
van smeedijzer).
Van de muziek kan gezegd worden dat deze zo gecomponeerd is dat ze
weinig opvalt.
134pNoem vier aspecten van de muziek waardoor deze weinig opvalt.
filmfragment 1, tekst 3 en 4
Erik Satie schreef in 1913 Le Piège de Méduse (De valstrik van Méduse).
Dit absurdistische toneelstuk wordt nu beschouwd als een voorloper van
het absurde theater van dada.
142pGeef aan de hand van het fragment en/of tekst 3 twee kenmerken van het
stuk die absurd genoemd kunnen worden.
Met zijn keuze voor het maken van een theaterstuk creëerde Satie volop
ruimte voor zijn artistiek vernieuwende ideeën. Ook veel andere
kunstenaars aan het begin van de twintigste eeuw verwezenlijkten hun
vernieuwende ideeën in het theater.
152pGeef twee redenen waarom juist het theater daarvoor een geschikte plek
was.
opgave 3Blok 3
afbeelding 1 en 2, tekst 5
In 1900 schreef Herman Heijermans (1864-1924) het toneelstuk Op hoop
van zegen. Het toneelstuk gaat over het zware bestaan van een
Hollandse vissersfamilie. Dit stuk is een voorbeeld van naturalistisch
drama, zo gebruikte Heijermans voor de teksten dialect en spreektaal.
Op afbeelding 1 en 2 zie je het toneelbeeld van een opvoering van Op
hoop van zegen in 1901. Het naturalistisch streven leidde tot specifieke
keuzes ten aanzien van decors, rekwisieten en kostuums.
163pBeschrijf welke keuzes er in dit geval werden gemaakt ten aanzien van:
− het decor
− de rekwisieten
− de kostuums
afbeelding 3, tekst 6
Aan het begin van de twintigste eeuw ontstond er een reactie op het
naturalistisch theater. De Engelse regisseur en decorontwerper Edward
Gordon Craig (1872-1966) wordt gezien als één van de belangrijkste
artistieke vernieuwers van het Europese theater in die tijd. Op afbeelding
3 zie je het ontwerp voor een decor voor het stuk Hamlet dat hij in 1911
voor het Moskous Kunsttheater maakte.
171pBeschrijf hoe Craigs decorontwerp aansluit bij zijn opvatting over theater
zoals die verwoord is in tekst 6.
afbeelding 4, tekst 6
Op afbeelding 4 zie je een van de maskers die Craig ontwierp voor de
voorstelling in Moskou in 1911. Craig zag een belangrijke rol weggelegd
voor het masker in het theater.
181pGeef aan waarom hij juist voor het masker een belangrijke rol zag
weggelegd.
afbeelding 5, 6 en 7
In 1917 vond de Russische revolutie plaats en kwam er een einde aan het
Russische tsarenrijk. Het doel van de revolutie was een communistische
staat te vestigen.
Op afbeelding 5 zie je een toneelbeeld van de voorstelling Le Cocu
magnifique (De grootmoedige hoorndrager) van Vsevolod Meyerhold uit
1922. Op afbeelding 6 zie je een maquette van het decor en op afbeelding
7 een van de kostuumontwerpen, beide van de hand van de Sovjet
kunstenares Ljubov Popova.
Meyerhold en Popova stelden hun kunst in dienst van de revolutie. Het
decor en de kostuums van Le Cocu magnifique verwijzen naar een
belangrijk thema binnen de revolutie.
192pGeef aan welk thema dat is. Geef vervolgens aan hoe daarnaar wordt
verwezen door middel van het decor en/of de kostuums.
afbeelding 8
Ljubov Popova maakte destijds deel uit van verschillende groeperingen
binnen de Russische avant-gardekunst, zoals de Constructivisten en de
Suprematisten.
De revolutionairen omarmden de nieuwe ontwikkelingen in de kunst. Zij
zagen overeenkomsten tussen de uitgangspunten van hun revolutionaire
politiek en de uitgangspunten van deze avant-garde groeperingen.
201pBeschrijf een van deze overeenkomsten.
afbeelding 8 en 9
Op afbeelding 8 zie je een schilderij dat Ljubov Popova maakte rond
1919. Op afbeelding 9 zie je een voorbeeld van een werk in de stijl van
het socialistisch realisme.
Na 1921 keerde de communistische partijleiding zich tegen avant-
gardistische kunst. Het socialistisch realisme werd tot staatskunst
verheven.
211pGeef, vanuit de optiek van de partijleiding, een argument dat pleit tégen
de vormgeving van avant-gardistische kunstwerken zoals op afbeelding 8.
De Duitse theatermaker Bertold Brecht (1889-1956) was sterk politiek
geëngageerd. Brechts ideeën waren communistisch, maar hij was geen lid
van een partij. Maatschappelijke verhoudingen en menselijke relaties
stonden centraal in zijn werk. Een belangrijk kenmerk van zijn werk is het
gebruik van 'vervreemdingseffecten'.
222pGeef aan wat een vervreemdingseffect is. Geef vervolgens aan met welk
doel Brecht gebruik maakte van vervreemdingseffecten.
afbeelding 10 en 11, tekst 7
Het idee van vervreemdingseffecten werd ook doorgevoerd in de decors
die Ted Otto in 1949 voor Brechts stuk Mutter Courage ontwierp.
232pGeef aan de hand van de afbeeldingen twee voorbeelden van
vervreemdingseffecten in het decor.
opgave 4fragment niet op de siteBlok 4
filmfragment 1, tekst 8
In het filmfragment zie je een scène uit het begin van de film Beat Street.
De regisseur schetst hier een beeld van de New Yorkse wijk de Bronx, de
plaats waar hiphop ontstond. In het fragment komen verschillende
aspecten naar voren die kenmerkend zijn voor de hiphopcultuur.
243pNoem aan de hand van het fragment drie van deze aspecten.
filmfragment 1
De regisseur heeft daadwerkelijk in de Bronx gefilmd.
251pGeef aan waarom het voor een regisseur interessant is om een film op
locatie te maken (en niet in een studio).
filmfragment 2
Een van de hoofdrolspelers van de film is een jonge breakdanser. In het
filmfragment zie je hem dansen. Breakdance is een (wed)strijd tussen
rivaliserende groepen. Dat aspect wordt ook in dit fragment zichtbaar.
263pGeef drie voorbeelden waaraan je kunt zien dat hier sprake is van
rivaliserende groepen. Laat buiten beschouwing dat de jongens elkaar
aftroeven in de dans.
filmfragment 2
In de dans proberen de jongens elkaar wat betreft kracht, lenigheid, durf
en inventiviteit af te troeven.
273pBeschrijf voor drie van deze aspecten hoe ze elkaar proberen af te
troeven.
filmfragment 2 en 3
Aan het begin van filmfragment 3 repeteert een groep dansers en musici
een theaterdansvoorstelling. Deze voorstelling wordt gemaakt onder
leiding van een jonge choreografe die zich laat inspireren door
breakdance en hiphopmuziek.
In de film zet de regisseur hiphop en theaterdans tegenover elkaar neer.
282pBeschrijf aan de hand van de filmfragmenten een tegenstelling in de
bewegingsstijl. Betrek beide dansvormen in je antwoord.
292pBeschrijf aan de hand van de fragmenten een tegenstelling in de
choreografie. Betrek beide dansvormen in je antwoord.
In de film ontmoeten de choreografe en de hiphoppers elkaar in een
discotheek (Club Roxy).
302pGeef twee redenen waarom de regisseur juist voor een discotheek koos
als ontmoetingsplek.
filmfragment 4
In het fragment zie je een van de jongens uit de Bronx die de choreografe
laat zien hoe hij muziek maakt. Hij gebruikt daarbij voor die tijd
vernieuwende 'instrumenten'. Zo vormt een 'gewone' song op een
cassettebandje de basis voor zijn muziek.
312pBeschrijf aan de hand van het fragment nog twee vernieuwende
'instrumenten' die hij gebruikt om muziek te maken.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
filmfragment 5
In het filmfragment zie je de opvoering van het theaterdansstuk dat door
de choreografe gemaakt is. Door de beweging en de kostuums wordt
gerefereerd aan de etnische achtergrond van de Afro-Amerikaanse
gemeenschap.
322pBeschrijf twee manieren waarop in de beweging wordt verwezen naar
deze etnische achtergrond.
332pBeschrijf twee manieren waarop in de kostumering wordt verwezen naar
deze etnische achtergrond.
De regisseur van de film zet in diverse opzichten hiphop tegenover de
theaterdans. Hiphop komt voort uit de straatcultuur en theaterdans is een
academische kunstvorm die in theaters wordt opgevoerd. Toch kun je
zeggen dat de regisseur beide dansvormen in verband wil brengen met de
emancipatie van de Afro-Amerikaanse gemeenschap.
342pGeef voor beide dansvormen aan hoe de regisseur ze in verband wil
brengen met de emancipatie van de Afro-Amerikaanse gemeenschap.
Bronvermelding
De in dit examen gebruikte bronnen zijn vermeld in het examen zelf en/of in het correctievoorschrift dat na het examen wordt
gepubliceerd.
