opgave 1Blok 1
Veel kunst uit de negentiende eeuw behoort tot de romantiek. Voorbeelden zijn
te vinden in de beeldende kunst, de muziek, het ballet, het theater en de
literatuur. Het ontstaan van de romantiek werd bepaald door diverse
ontwikkelingen die eind achttiende en begin negentiende eeuw in diverse
Europese landen plaatsvonden.
Een voedingsbodem voor de romantiek bijvoorbeeld vormde het gevoel van
onvrede door de revoluties en politieke onrust uit die tijd.
12pBespreek nog twee ontwikkelingen die van invloed zijn geweest voor de
opkomst van de romantiek.
afbeelding 1
Op afbeelding 1 zie je De droom van de architect van Thomas Cole uit 1840. Dit
schilderij is een voorbeeld van romantische schilderkunst. Ook de titel van het
werk wijst hierop.
21pLeg uit waarom de titel in verband kan worden gebracht met de romantiek.
afbeelding 1
Het romantische karakter van dit werk spreekt ook uit de voorstelling.
32pBespreek twee manieren waarop het romantische is te zien in de voorstelling.
afbeelding 1 en 2
In het schilderij op afbeelding 1 zie je verschillende architectuurstijlen. Zo zie je
links een in neogotische stijl uitgevoerde kerk en rechts classicistische
bouwwerken. Beide stijlen werden in de negentiende eeuw vaak toegepast.
In Nederland bouwde de architect P.J.H. Cuypers in de negentiende eeuw veel
katholieke kerken in neogotische stijl. Een bekende kerk van hem is de
Vondelkerk in Amsterdam uit ca. 1880. Op afbeelding 2 zie je een tekening van
Cuypers voor deze kerk.
42pLeg uit waarom bij katholieke kerkbouw een neogotische stijl de voorkeur had
boven een classicistische stijl. Betrek beide stijlen in je antwoord.
51pLeg uit in welk opzicht het gebruik van de neogotische bouwstijl in de
negentiende eeuw gezien kan worden als een uiting van de romantiek.
afbeelding 3, 4 en 5
Cuypers was ook de architect van het in 1885 geopende Rijksmuseum in
Amsterdam (zie afbeelding 3). Voor dit museum hanteerde hij een stijl die een
vermenging was van Hollandse renaissance en neogotiek. Cuypers mocht het
museum in deze stijl bouwen nadat een eerste classicistisch ontwerp voor dit
museum (zie afbeelding 4) van de hand van de Duitse architect Ludwig Lange
was afgekeurd.
In feite week Nederland daarmee af van de negentiende-eeuwse gewoonte om
musea juist wel in een classicistische stijl uit te voeren, zoals het classicistische
British Museum in Londen dat al in 1847 gereed kwam (zie afbeelding 5).
61pLeg uit waarom in de negentiende eeuw de voorkeur werd gegeven aan de
classicistische stijl bij het bouwen van musea.
afbeelding 6 en 7
Hoewel het Rijksmuseum en het British museum in bouwstijl verschillen, zijn er
ook grote overeenkomsten tussen beide gebouwen. De plattegrond van beide
gebouwen bijvoorbeeld (zie afbeelding 6 en 7) toont een rangschikking van
ruimtes rond een binnenplaats. Een voordeel van een dergelijke indeling was
dat optimaal gebruik werd gemaakt van daglicht.
71pNoem uitgaande van de educatieve functie van een museum nog een voordeel
van de gekozen indeling.
afbeelding 8 en 9
De binnenplaats van het Rijksmuseum was overdekt met een destijds moderne
constructie van ijzeren spanten en glas. Dergelijke overkappingen werden ook
toegepast in andere nieuwe negentiende-eeuwse gebouwen als winkelpassages
en stations. Een voorbeeld is de overkapping van de Haagse winkelpassage uit
1885 die je ziet op afbeelding 9.
De functionele toepassing van ijzer en glas gaat in de Haagse Passage samen
met een historische bouwstijl. Hoe deze stijl is toegepast is te zien bij de ingang
van de passage en de binnenzijde (afbeelding 8 en 9).
81pGeef een verklaring voor het feit dat bij een dergelijk gebouw tevens een
historische bouwstijl werd toegepast.
afbeelding 10
Gebouwen in een historische stijl werden in de negentiende eeuw ontworpen
door architecten. Gebouwen zonder verwijzingen naar historische
architectuurstijlen kwamen niet veel voor in de negentiende eeuw en werden
veelal ontworpen door ingenieurs. Een voorbeeld is de Eiffeltoren van ingenieur
Eiffel uit 1889.
Architecten werden anders opgeleid dan ingenieurs. Dit verschil had gevolgen
voor het ontwerp van de bouwwerken.
92pLeg dit voor beide beroepsgroepen uit.
afbeelding 10
De Eiffeltoren werd gebouwd ter gelegenheid van de Wereldtentoonstelling van
1889.
101pLeg uit waarom juist de wereldtentoonstelling aanleiding was voor het tot stand
komen van vernieuwende architectuur.
afbeelding 10
Nog voor de Eiffeltoren af was, werd er al flink geprotesteerd tegen het
bouwwerk. In een open brief die al in 1887 circuleerde stond: Want het lijdt geen
twijfel dat de Eiffeltoren een schande is voor Parijs. Ieder voelt het, ieder zegt
het, ieder gaat er diep onder gebukt. En tenslotte, zullen niet de buitenlandse
bezoekers aan onze Wereldtentoonstelling verbaasd uitroepen: ‘Wat! Hebben de
Fransen dat monstrum gekozen om ons een idee te geven van hun
veelgeroemde goede smaak?’
Deze onvrede met de Eiffeltoren heeft al lang plaatsgemaakt voor waardering.
De Eiffeltoren is bij uitstek het symbool voor Parijs en voor het massatoerisme is
het een grote trekpleister.
111pLeg uit waarom de Eiffeltoren zo geschikt was om uit te groeien tot een
trekpleister voor het massatoerisme.
opgave 2fragment niet op de siteBlok 2
tekst 1
Lees tekst 1.
In de kunst wordt vaak onderscheid gemaakt tussen inhoud en vorm. Uit de
stellingen 1, 2 en 4 uit tekst 1 kun je afleiden dat Fokine de inhoud boven de
vorm stelde.
123pToon dit voor elk van de drie stellingen in eigen woorden aan.
tekst 1
Als kunstenaars hun standpunten in kranten publiceren, is er meestal sprake
van een reactie op de gang van zaken in hun vak. Bij Fokine is er sprake van
een reactie op het romantische, negentiende-eeuwse ballet.
131pWat was de mening van Fokine ten aanzien van het negentiende-eeuwse ballet?
tekst 1 en 2, video 1
Lees tekst 2.
Op videofragment 1 zie je een deel uit de openingsscène van het ballet
Petroesjka. Op het midden van een plein staat een tent, waarvoor het
kermispubliek heen en weer loopt. Er wordt onder andere een mannendans
uitgevoerd en je ziet een jongen met een balalaika.
141pVind je dat de mannendans in overeenstemming is met hetgeen Fokine in
stelling 4 gezegd heeft? Beargumenteer je antwoord.
tekst 1 en 2, video 1
De manier van bewegen van de jongen met de balalaika is in overeenstemming
met stelling 3.
151pBeargumenteer dit.
tekst 1 en 2, video 2
Op videofragment 2 presenteert de goochelaar de poppen aan het
kermispubliek. Je ziet van links naar rechts: de moor, de ballerina en Petroesjka.
Het optreden van Petroesjka is in overeenstemming met stelling 2.
161pBeargumenteer dit.
tekst 1, video 1 en 2
Fokine is erin geslaagd om stelling 5 te verwezenlijken.
171pBeargumenteer dit.
Fokine is de geschiedenis ingegaan als grondlegger van het moderne ballet. Hij
staat echter niet bekend als choreograaf van de moderne dans.
181pNoem één verschil tussen de vroeg twintigste-eeuwse moderne dans en het
vroeg twintigste-eeuwse moderne ballet.
opgave 3fragment niet op de siteBlok 3
tekst 3
Lees tekst 3.
In het begin van de twintigste eeuw zien we in de schouwburgtheaters tragedies,
komedies en kluchten, die allemaal gericht waren op vermaak van het publiek.
In de jaren twintig en dertig van de twintigste eeuw ontstond in Duitsland het
episch theater: een beweging die het bestaande schouwburgtheater wilde
veranderen.
191pLeg uit welk ideaal de makers van episch theater nastreefden.
tekst 4, video 3
Lees tekst 4.
In videofragment 3 zie je de eerste scènes van de voorstelling Moeder Courage
door De Toneelmeesters uit 2008.
Bertold Brecht gebruikte in zijn episch theater vervreemdingseffecten.
201pGeef aan hoe de beleving van een voorstelling door het publiek verandert door
het gebruik van vervreemdingseffecten.
video 4
In dit theaterstuk speelt muziek een belangrijke rol. Deze is gecomponeerd door
de evenals Brecht naar de Verenigde Staten geëmigreerde Duitse componist
Paul Dessau.
In videofragment 4 hoor je de openingsmuziek bij Moeder Courage. Deze
muziek is een voorbeeld van ontwikkelingen in de muziek in de eerste helft van
de twintigste eeuw.
212pNoem twee vernieuwende kenmerken van deze muziek.
video 5
De videofragmenten 5 t/m 8 zijn afzonderlijke fragmenten uit het eerder bekeken
videofragment 3.
In videofragment 5 zie je de proloog van de voorstelling die uitgesproken wordt
door een soort spreekstalmeester in een lange witte jas.
223pNoem drie manieren waarop informatie aan het publiek wordt gegeven.
video 6
In deze voorstelling zitten veel zaken die niet thuishoren in de tijd waarin het
verhaal speelt; dit heet een anachronisme.
In videofragment 6 zie je bijvoorbeeld een helm uit de twintigste eeuw, terwijl het
verhaal speelt in 1624.
231pGeef aan waarom de regisseur voor anachronismen koos in zijn voorstelling.
video 6
In videofragment 6 zie je de spreekstalmeester veranderen in het personage van
de ronselaar.
242pBeschrijf twee verschillende handelingen die deze overgang realiseren.
tekst 3, video 7
In videofragment 7 houdt de sergeant-majoor een monoloog over de voordelen
van de oorlog. In tekst 3 heb je gelezen hoe de auteur van dit toneelstuk over
oorlog denkt.
251pLeg uit hoe de monoloog van de sergeant-majoor moet worden opgevat.
video 5, video 8
In videofragment 8 zie je het toneelbeeld dat in deze voorstelling wordt gebruikt.
Een van de vervreemdingseffecten is, dat de personages zelf de grote (ronde)
schuifwanden steeds van functie laten veranderen. Deze wanden dekken het
toneel geheel of gedeeltelijk af, of vormen de achterwand van de scènes.
262pBeschrijf het effect van deze schuifwanden in de overgang naar de scène met
Moeder Courage. Geef tevens de relatie aan tussen de scène met Moeder
Courage en de proloog uit videofragment 5.
tekst 4, video 9
Moeder Courage betekent: moedige moeder. In videofragment 9 wordt een
reden gegeven voor haar bijnaam. Maar haar bijnaam staat voor meer dan die
ene reden.
271pNoem nog een reden of verklaar de titel van het stuk.
video 10
In videofragment 10 hoor je een fragment van een lied uit Moeder Courage over
een jong meisje dat in een oorlog misbruikt werd door de vijand.
Men vindt vaak dat de muziek van Dessau niet makkelijk in het gehoor ligt, maar
het was ook nooit Brechts bedoeling om het de toeschouwer makkelijk te
maken. “De kunsten zijn nu eenmaal geen luilekkerland” vond hij.
282pNoem twee elementen uit dit lied, waardoor deze muziek niet makkelijk in het
gehoor ligt.
In 2008 werd Moeder Courage gespeeld door De Toneelmeesters van Stage
Entertainment onder regie van Hans Croiset. Stage Entertainment probeerde
met de serie Toneelmeesters klassieke toneelstukken voor een groot publiek te
spelen. Deze poging is na één seizoen gestopt wegens gebrek aan succes.
Joop van den Ende, de oprichter van Stage Entertainment, was het eerder wèl
gelukt miljoenen mensen naar het theater te krijgen met de introductie van de
musical in Nederland.
291pVerklaar waarom het kennelijk moeilijker is een groot publiek te interesseren
voor klassieke toneelstukken dan voor musicals.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
opgave 4fragment niet op de siteBlok 4
audio 1 en 2, tekst 5
Lees tekst 5.
Audiofragment 1 is het begin van de song I don't wanna be misunderstood van
Rocq-E Harrell. Audiofragment 2 is het begin van de song
59 Tweedle D van Rosie Flores.
Hoewel de meeste songs uit de theatershow van Female Factory tot de ‘etno-
crossover’ gerekend zouden kunnen worden, is dat bij deze twee fragmenten
niet het geval.
301pGeef één argument waarom deze twee fragmenten niet tot de ‘etno-crossover’
gerekend kunnen worden.
audio 1 en 2
312pNoem twee verschillen tussen de zangpartijen van beide fragmenten. Ga bij je
antwoord uit van fragment 2.
audio 1 en 2
Bij zang kan onderscheid gemaakt worden tussen klassieke en niet-klassieke
scholing. Hoewel Rocq-E Harrell en Rosie Flores qua zangstijl sterk verschillen,
hebben ze gemeen dat ze beiden geen klassieke zangopleiding hebben gehad.
321pNoem één kenmerk van hun zang dat niet past bij de klassieke zangkunst.
audio 1 en 2
Wereldmuziek boeit in het algemeen slechts een klein publiek. De meeste
muziek van Female Factory zul je dus niet in hitlijsten tegenkomen. De beide
fragmenten hebben echter wel duidelijk kenmerken van muziek voor het 'grote
publiek'.
332pNoem twee van die kenmerken.
video 11
Op videofragment 11 zie je het laatste gedeelte van de song van Rosie Flores.
Gelet op de showelementen in deze muziekstijl, is de rolverdeling tussen de
musici niet gewoon.
341pGeef één argument voor deze bewering.
video 11
Je zou kunnen zeggen dat niet alleen de ongebruikelijke rolverdeling tussen de
musici, maar ook de song als geheel is bedoeld als parodie.
351pGeef één argument voor deze bewering.
Bronvermelding
De in dit examen gebruikte bronnen zijn vermeld in het examen zelf en/of in het correctievoorschrift dat na afloop van het
examen wordt gepubliceerd.
